અગ્નિપુરાણમ્

વસ્ત્રાદિકસ્ય ધર્મ્મજ્ઞ તથા ધર્મો ન હીયતે । યો નિક્ષેપં ઘાતયતિ યશ્ચાનિક્ષિપ્ય યાચતે ।। ૨૨૭.

ધર્મને જાણનારા, વસ્ત્ર વગેરે માટે પણ એ જ નિયમ છે; ધર્મમાં કોઈ ઘટાડો થતો નથી. જે જમા કરાવેલી વસ્તુ નષ્ટ કરે છે અથવા જે જમા ન કરાવ્યું હોય તે માંગે છે—

તાવુભૌ ચૌરવચ્છાસ્યૌ દણ્ડ્યૌ વા દ્વિગુણં દમં । અજ્ઞાનાદ્યઃ પુમાન્ કુર્ય્યાત્ પરદ્રવ્યસ્ય વિક્રયં ।। ૨૨૭.

બીજાના માલને અજ્ઞાનવશ વેચે તે અને બીજું બંને ચોરની જેમ દંડના લાયક છે અને તેમને બમણો દંડ ભરવો પડે.

નિર્દ્દોષો જ્ઞાનપૂર્વન્તુ ચૌરવદ્દણ્ડમર્હતિ

કોઈ નિર્દોષ હોય છતાં જાણબૂઝી કરે તો તેને પણ ચોરની જેમ જ દંડ મળવો જોઈએ.

મૂલ્યમાદાય યઃ શિલ્પં ન દદ્યાદ્ દણ્ડ્ય એવ સઃ ।। ૨૨૭.૧૧ પ્રતિશ્રુત્યાપ્રદાતારં સુવર્ણં દણ્ડયેન્નૃપઃ । ભૃતિ ગૃહ્ય ન કુર્ય્યાદ્યઃ કર્માષ્ટૌ કૃષ્ણલા દમઃ ।। ૨૨૮.

જે કારીગર પૈસા લઈ કામ ન આપે તે દંડનો હકદાર છે.

અકાલે તુ ત્યજન્ ભૃત્યં દણ્ડ્યઃ સ્યાત્તાવદેવ તુ । ક્રીત્વા વિક્રીય વા કિઞ્ચિદ્યસ્યેહાનુશયો ભવેત્ ।। ૨૨૮.

યોગ્ય સમય પહેલાં નોકરીયતને કાઢી મૂકે તે જેટલો યોગ્ય હોય એટલો દંડ પામે; ખરીદી કે વેચાણ પછી કોઈને પસ્તાવો થાય—

સોઽન્તર્દશાહાત્તત્સ્વામી દદ્યાચ્ચૈવાદદીત ચ । પરેણ તુ દશાહસ્ય નાદદ્યાન્નૈવ દાપયેત્ ।। ૨૨૮.

તો માલિકે દસ દિવસની અંદર વસ્તુ પાછી આપી કે લઈ શકે; પણ દસ દિવસ પછી એ પાછું લેવું કે અપાવવું યોગ્ય નથી.

દત્તાપ્યદત્તા સા સસ્ય રાજ્ઞા દણ્ડ્યઃ શતદ્વયં । પ્રદાય કન્યાં યોઽન્યસ્મૈ પુનસ્તાં સમ્પ્રયચ્છતિ ।। ૨૨૭.

કન્યાને આપ્યા પછી પણ હજી સોંપી ન હોય અને બીજાને ફરી આપે તો આપનારને રાજાએ બે સો દંડ ફટકારવો જોઈએ.

દણ્ડઃ કાર્ય્યો નરેન્દ્રેણ તસ્યાપ્યુત્તમસાહસઃ । સત્યઙ્‌કારેણ વાચા ચ યુક્તં પુણ્યમસંશયં ।। ૨૨૭.

આ માટે રાજાએ ઊંચો દંડ કરવો જોઈએ; અને સાચા મનથી અને વાણીથી વર્તવું નિશ્ચયે પુણ્યરૂપ છે.

લુબ્ધોઽન્યત્ર ચ વિક્રેતા ષટ્‌શતં દણ્ડમર્હતિ । દદ્યાર્દ્ધનું ન યઃ પાલો ગૃહીત્વા ભક્તવેતનં ।। ૨૨૭.

લોભી વેચનારને છ સો દંડ મળે; અને ગાયો-ભેંસો રાખનાર ખોરાક-મજૂરી લઈ પણ અડધી ધનુષ્ય ન આપે તો તે પણ દોષી છે.

સ તુ દણ્ડ્યઃ શતં રાજ્ઞા સુવર્ણં વાપ્યરક્ષિતા । ધનુઃશતં પરીણા્હો ગ્રામસ્ય તુ સમન્તતઃ ।। ૨૨૮.

તેને રાજાએ સો દંડ કે સોનાનું એક મુદ્રા ફટકારવી જોઈએ જો રક્ષા ન કરે; ગામની આજુબાજુ ધનુષ્યના સો જેટલી મર્યાદા છે.

દ્વિગુણં ત્રિગુણં વાપિ નગરસ્ય ચ કલ્પયેત્ । વૃતિ તત્ર પ્રકુર્વીત યામુષ્ટ્રો નાવલોકયેત્ ।। ૨૨૭.

શહેર માટે એ મર્યાદા બમણી કે તિગણી રાખવી; પણ ત્યાં ઉંટવાળો પાક તપાસી ન શકે.

તત્રાપરિવૃતે ધાન્યે હિંસિતે નૈવ દણ્ડનં । ગૃહન્તડાગમારામં ક્ષેત્રં વા ભીષયા હરન્ ।। ૨૨૭.

જ્યાં રક્ષા ન હોય એવા ખેતરમાં અનાજને નુકસાન થાય તો દંડ નથી; પણ જે ડરાવીને ઘર, બાગ કે ખેતર પાડી લે—

શતાનિ પઞ્ચ દણ્ડ્યઃ સ્યાદજ્ઞાનાદ્‌દ્વિશતોદમઃ । મર્યાદાભેદકાઃ સર્વે દણ્ડ્યાઃ પ્રથમસાહસં ।। ૨૨૭.

તેને પાંચ સો દંડ, અજાણતા હોય તો બે સો દંડ; અને મર્યાદા તોડનાર સૌને પ્રથમ દંડ મળવો જોઈએ.

શતં બ્રાહ્મણમાક્રુશ્ય ક્ષત્રિયો દણ્ડમર્હતિ । વૈશ્યશ્ચ દ્વિશતં રામ શૂદ્રશ્ચ બધમર્હતિ ।। ૨૨૭.

ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણને ગાળો આપે તો સો દંડ, વૈશ્યને બે સો દંડ, અને શૂદ્રને શારીરિક શાસ્તિ મળે.

પઞ્ચાશદ્‌બ્રાહ્મણો દણ્ડ્યઃ ક્ષત્રિયસ્યાભિશંસને । વૈશ્યે વાપ્યર્દ્ધપઞ્ચાશચ્છૂદ્રે દ્વાદશકો દમઃ ।। ૨૨૭.

બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિયને ગાળો આપે તો પચાસ દંડ, વૈશ્યને પચાસનો અડધો, અને શૂદ્રને બાર દંડ.

ક્ષત્રિયસ્યાપ્નુયાદ્વૈશ્યઃ સાહસં પૂર્વમેવ તુ । શૂદ્રઃ ક્ષત્રિયમાક્રુશ્ય જિહ્વાચ્છેદનમાપ્નુયાત્ ।। ૨૨૮.

વૈશ્ય ક્ષત્રિયને ગાળો આપે તો પ્રથમ દંડ મળે; અને શૂદ્ર ક્ષત્રિયને ગાળો આપે તો તેની જીભ કાપવી જોઈએ.

ધર્મોપદેશં વિપ્રાણાં શૂદ્રઃ કુર્વંશ્ચ દણ્ડભાક્ । શ્રુતદેશાદિવિતથી દાપ્યો દ્વિગુણસાહસં ।। ૨૨૭.

શૂદ્ર બ્રાહ્મણને ધર્મ શીખવે તો દંડનો હકદાર છે; સાંભળેલું કે જોયેલું ખોટું સાક્ષી આપે તો બે ગણી ઊંચી સજા થાય.

ઉત્તમઃ સાહસસ્તસ્ય યઃ પાપૈરુત્તમાન્ ક્ષિપેત્ । પ્રમાદાદ્યૈર્મયા પ્રોક્તં પ્રીત્યા દણ્ડાર્દ્ધમર્હતિ ।। ૨૨૭.

જે સારા માણસને દુષણ આપે તેને ઊંચો દંડ મળે; પણ ભૂલથી કે પ્રેમથી કહેલું હોય તો અડધો દંડ ભરવો પડે.

માતરં પિતરં જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરં શ્વશુરં ગુરું । આક્ષારયઞ્છતં દણ્ડ્યઃ પન્થાનં ચાદદદ્‌ગુરોઃ ।। ૨૨૭.

માતા, પિતા, મોટાભાઈ, સસરા કે ગુરુને ગાળો આપે અથવા ગુરુનો માર્ગ કબ્જે કરે તેને સો દંડ ભરવો પડે.

અન્ત્યજાતિર્દ્વિજાતિન્તુ યેનાઙ્ગેનાપરાધ્નુયાત્ । તદેવચ્છેદયેત્તસ્ય ક્ષિપ્રમેવાવિચારયન્ ।। ૨૨૭.

નીચ જાતિના કે દ્વિજ પણ કોઈ અંગથી ગુનો કરે, તો રાજાએ તરત જ એ અંગ કાપી નાખવું જોઈએ, કોઈ વિલંબ કે વિચાર વિના.

અવનિષ્ઠીવતો દર્પાદ્‌ દ્વાવોષ્ઠૌ છેદયેન્નૃપઃ । અપમૂત્રયતો મેઢ્રમપશબ્દયતો ગુદં ।। ૨૨૭.

કોઈ ઘમંડથી જમીન પર થૂકે તો રાજાએ તેના બંને હોઠ કાપી નાખવા, જાહેરમાં મૂત્ર વિસર્જન કરે તો લિંગ કાપવું, અને અશ્લીલ બોલ બોલે તો ગુદા કાપી નાખવી.

ઉત્કૃષ્ટાસનસંસ્થસ્ય નીચસ્યાધોનિકૃન્તનં । યો યદઙ્ગં ચ રુજયેત્તદઙ્ગન્તસ્ય કર્ત્તયેત્ ।। ૨૨૭.

જો નીચ જાતિનો માણસ ઊંચા આસન પર બેસે તો તેની નિતંબ કાપવી, અને જે અંગથી દુઃખ પહોંચાડે એ અંગ કાપી નાખવું.

અર્દ્ધપાદકરાઃ કાર્યા ગોગજાશ્વોષ્ટ્રઘાતકાઃ । વૃક્ષન્તુ વિફલં કૃત્ત્વા સુવર્ણ દણ્ડમર્હતિ ।। ૨૨૭.

ગાય, હાથી, ઘોડો કે ઊંટ મારનારના હાથ અને પગનો અડધો ભાગ કાપવો, અને જે ફળ ન આપતું વૃક્ષ કાપે તેને સોનાનો દંડ લેવો.

દ્વિગુણં દાપ્યેચ્છિન્ને પથિ સીમ્નિ જલાશયે । દ્રવ્યાણિ યો હરેદ્યસ્ય જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતોઽપિ વા ।। ૨૨૭.

રસ્તા, સીમા કે પાણીના તળાવમાં કોઈ વસ્તુ ચોરી કરે કે નુકસાન પહોંચાડે તો તેને જાણે કે અજાણે, બે ગણી કિંમત ચૂકવવી પડે.

સ સસ્યોત્પાદ્ય તુષ્ટિન્તુ રાજ્ઞે દદ્યાત્તતો દમં । યસ્તુ રજ્જું ઘટં કૂપાદ્ધરેચ્છિન્દ્યાચ્ચ તાં પ્રપાં ।। ૨૨૭.

જેને પાક કે લાભ મળે તે રાજાને આપવો અને પછી દંડ ચૂકવવો. જે કૂવામાંથી દોરી કે માટલું લઈ જાય અથવા જાહેર પાણીની દોરી કાપે,

સ દણ્ડં પ્રાપ્નુયાન્‌માસં દણ્ડ્યઃ સ્યાત્ પ્રાણિતાડ઼ને । ધાન્યં દશભ્યઃ કુમ્ભેભ્યો હરતોઽભ્યધિકં બધઃ ।। ૨૨૭.

એવા માણસને એક મહિનો દંડ આપવો, જો જીવને જોખમ થાય તો મૃત્યુદંડ આપવો. અને જે દસથી વધુ માટલાં અનાજ ચોરી કરે તેને પણ મૃત્યુદંડ આપવો.

શેષેઽપ્યેકાદશગુણં તસ્ય દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્ । સુવર્ણરજતીદીનાં નૃસ્ત્રીણાં હરણે બધઃ ।। ૨૨૭.

બાકી માટે અગિયાર ગણી કિંમત દંડમાં વસૂલવી. સોનું, ચાંદી કે સ્ત્રી ચોરી કરે તેને મૃત્યુદંડ આપવો.

યેન યેન યથાહ્ગેન સ્તેનો નૃષુ વિચેષ્ટતે । તત્તદેવ હરેદસ્ય પ્રત્યાદેશાય પાર્થિવઃ ।। ૨૨૭.

ચોર જે રીતે અને જે અંગથી ગુનો કરે, રાજાએ એ જ વસ્તુ તેની પાસેથી દંડ રૂપે લઈ લેવી.

બ્રાહ્મણઃ શાકધાન્યાદિ અલ્પં ગૃહ્ણન્ન દોષબાક્ । ગોદેવાર્થં હરંશ્ચાપિ હન્યાદ્દુષ્ટં બધોદ્યતં ।। ૨૨૭.

બ્રાહ્મણ થોડી શાકભાજી કે અનાજ લે તો તેને દોષ નથી, પણ જો ગાય કે દેવ માટે ચોરી કરે અને દુષ્ટ હોય તો, દુષ્કર્મ કરવા તૈયાર હોય તો તેને મારવું.