અગ્નિપુરાણમ્

જગદ્વ્યાપ્નોતિ વૈ ચારૈરતો રાજા સમીરણઃ । દોષનિગ્રહકારિત્વાદ્રાજા વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ ।। ૨૨૬.

રાજા પોતાના ગુપ્તચરો દ્વારા આખા જગતમાં વ્યાપી જાય છે, એટલે તે પવન જેવો છે; દોષોનું દमन કરીને રાજા વૈવસ્વત સમાન છે.

યદા દહતિ દુર્બુદ્ધિં તદા ભવતિ પાવકઃ । યદા દાનં દ્વિજાતિભ્યા દદ્યાત્ તસ્માદ્ધનેશ્વરઃ ।। ૨૨૬.

જ્યારે તે દુષ્ટબુદ્ધિને દહન કરે છે ત્યારે અગ્નિ સમાન છે; જ્યારે દ્વિજોને દાન આપે છે ત્યારે ધનની ભગવાન બને છે.

ધનધારાપ્રવર્ષિત્વાદ્દેવાદૌ વરુણઃ સ્મૃતઃ । ક્ષમયા ધારયંલ્લોકાન્ પાર્યિવઃ પાર્થિવો ભવેત્ ।। ૨૨૬.

ધનની ધારા વરસાવવાથી દેવોમાં તેને વરુણ કહે છે; ક્ષમાથી જગતને ધારણ કરીને રાજા પાર્જન્ય સમાન બને છે.

પુષ્કર ઉવાચ દણ્ડપ્રણયનં વક્ષ્યે યેન રાજ્ઞઃ પરા ગતિઃ । ત્રિયવં કૃષ્ણલં વિદ્ધિ માષસ્તત્‌પઞ્ચકં ભવેત્ ।। ૨૨૭.

પુષ્કર બોલ્યા: હવે હું દંડ આપવાની રીત સમજાવું છું, જેના દ્વારા રાજાને સર્વોચ્ચ સ્થાન મળે છે. ત્રણ જવાર એક કૃષ્ણલ થાય છે, અને પાંચ કૃષ્ણલ એક માસા થાય છે.

કૃષ્ણલાનાં તથા ષષ્ટ્યા૧ કર્ષાર્દ્ધં રામ કીર્ત્તિતં । સુવર્ણશ્ચ વિનિર્દ્દિષ્ટો રામ ષોડશમાષકઃ ।। ૨૨૭.

છપ્પન કૃષ્ણલ અડધો કરષ કહેવાય છે, હે રામ, અને એક સુવર્ણ સોળ માસાનો બને છે.

નિષ્કઃ સુવર્ણાશ્ચત્વારો ધરણં દશભિસ્તુ તૈઃ । તામ્રરૂપ્યસુવર્ણાનાં માનમેતત્ પ્રકીર્ત્તિંતં ।। ૨૨૭.

ચાર સુવર્ણનો એક નિષ્ક થાય છે અને દસ નિષ્કનો એક ધરણા બને છે; તાંબું, ચાંદી અને સોનાના માપ માટે આ જ નિયમ છે.

મધ્યમઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયઃ સહસ્રમપિ ચોત્તમ । ચૌરૈરમૂષિતો યસ્તુ મૂષિતોઽસ્મીતિ ભાષતે ।। ૨૨૭.

મધ્યમ દંડ પાંચ છે અને ઉત્તમ દંડ હજાર છે. જો કોઈ ચોરો દ્વારા લૂંટાય અને કહે કે 'મારે લૂંટાયું છે',

તત્‌પ્રદાતરિ ભૂપાલે સ દણ્ડ્યસ્તાવદેવ તુ । યો યાવદ્વિપરીતાર્થં મિથ્યા વા યો વદેત્તુ તં ।। ૨૨૭.

અને રાજા તેને પાછું આપે, તો તેને તેટલો જ દંડ લેવો. પણ જે ખોટું બોલે અથવા ઉલટ અર્થથી બોલે,

કૂટસાક્ષ્યન્તુ કુર્વાણાંસ્ત્રીન્ વર્ણાંશ્ચ પ્રદાપયેત્ ।। ૨૨૭.

એને ત્રણ ગણો દંડ લેવો, અને ખોટી સાક્ષી આપનારને પણ એટલો જ દંડ લેવો.

વિવાસયેદ્ બ્રાહ્મણન્તુ ભોજ્યો વિધિર્ન્ન હીરિતઃ । નિક્ષેપસ્ય સમં મૂલ્યં દણ્ડ્યો નિક્ષેપભુક્ તથા ।। ૨૨૭.

બ્રાહ્મણને દેશમાંથી કાઢી મૂકવો, પણ તેને ભોજનથી વંચિત ન રાખવો — આ નિયમ છે. જે જમા કરાવેલી વસ્તુનો દુરુપયોગ કરે, તેને એ જ મૂલ્યનો દંડ લેવો.

વસ્ત્રાદિકસ્ય ધર્મ્મજ્ઞ તથા ધર્મો ન હીયતે । યો નિક્ષેપં ઘાતયતિ યશ્ચાનિક્ષિપ્ય યાચતે ।। ૨૨૭.

ધર્મને જાણનારા, વસ્ત્ર વગેરે માટે પણ એ જ નિયમ છે; ધર્મમાં કોઈ ઘટાડો થતો નથી. જે જમા કરાવેલી વસ્તુ નષ્ટ કરે છે અથવા જે જમા ન કરાવ્યું હોય તે માંગે છે—

તાવુભૌ ચૌરવચ્છાસ્યૌ દણ્ડ્યૌ વા દ્વિગુણં દમં । અજ્ઞાનાદ્યઃ પુમાન્ કુર્ય્યાત્ પરદ્રવ્યસ્ય વિક્રયં ।। ૨૨૭.

બીજાના માલને અજ્ઞાનવશ વેચે તે અને બીજું બંને ચોરની જેમ દંડના લાયક છે અને તેમને બમણો દંડ ભરવો પડે.

નિર્દ્દોષો જ્ઞાનપૂર્વન્તુ ચૌરવદ્દણ્ડમર્હતિ

કોઈ નિર્દોષ હોય છતાં જાણબૂઝી કરે તો તેને પણ ચોરની જેમ જ દંડ મળવો જોઈએ.

મૂલ્યમાદાય યઃ શિલ્પં ન દદ્યાદ્ દણ્ડ્ય એવ સઃ ।। ૨૨૭.૧૧ પ્રતિશ્રુત્યાપ્રદાતારં સુવર્ણં દણ્ડયેન્નૃપઃ । ભૃતિ ગૃહ્ય ન કુર્ય્યાદ્યઃ કર્માષ્ટૌ કૃષ્ણલા દમઃ ।। ૨૨૮.

જે કારીગર પૈસા લઈ કામ ન આપે તે દંડનો હકદાર છે.

અકાલે તુ ત્યજન્ ભૃત્યં દણ્ડ્યઃ સ્યાત્તાવદેવ તુ । ક્રીત્વા વિક્રીય વા કિઞ્ચિદ્યસ્યેહાનુશયો ભવેત્ ।। ૨૨૮.

યોગ્ય સમય પહેલાં નોકરીયતને કાઢી મૂકે તે જેટલો યોગ્ય હોય એટલો દંડ પામે; ખરીદી કે વેચાણ પછી કોઈને પસ્તાવો થાય—

સોઽન્તર્દશાહાત્તત્સ્વામી દદ્યાચ્ચૈવાદદીત ચ । પરેણ તુ દશાહસ્ય નાદદ્યાન્નૈવ દાપયેત્ ।। ૨૨૮.

તો માલિકે દસ દિવસની અંદર વસ્તુ પાછી આપી કે લઈ શકે; પણ દસ દિવસ પછી એ પાછું લેવું કે અપાવવું યોગ્ય નથી.

દત્તાપ્યદત્તા સા સસ્ય રાજ્ઞા દણ્ડ્યઃ શતદ્વયં । પ્રદાય કન્યાં યોઽન્યસ્મૈ પુનસ્તાં સમ્પ્રયચ્છતિ ।। ૨૨૭.

કન્યાને આપ્યા પછી પણ હજી સોંપી ન હોય અને બીજાને ફરી આપે તો આપનારને રાજાએ બે સો દંડ ફટકારવો જોઈએ.

દણ્ડઃ કાર્ય્યો નરેન્દ્રેણ તસ્યાપ્યુત્તમસાહસઃ । સત્યઙ્‌કારેણ વાચા ચ યુક્તં પુણ્યમસંશયં ।। ૨૨૭.

આ માટે રાજાએ ઊંચો દંડ કરવો જોઈએ; અને સાચા મનથી અને વાણીથી વર્તવું નિશ્ચયે પુણ્યરૂપ છે.

લુબ્ધોઽન્યત્ર ચ વિક્રેતા ષટ્‌શતં દણ્ડમર્હતિ । દદ્યાર્દ્ધનું ન યઃ પાલો ગૃહીત્વા ભક્તવેતનં ।। ૨૨૭.

લોભી વેચનારને છ સો દંડ મળે; અને ગાયો-ભેંસો રાખનાર ખોરાક-મજૂરી લઈ પણ અડધી ધનુષ્ય ન આપે તો તે પણ દોષી છે.

સ તુ દણ્ડ્યઃ શતં રાજ્ઞા સુવર્ણં વાપ્યરક્ષિતા । ધનુઃશતં પરીણા્હો ગ્રામસ્ય તુ સમન્તતઃ ।। ૨૨૮.

તેને રાજાએ સો દંડ કે સોનાનું એક મુદ્રા ફટકારવી જોઈએ જો રક્ષા ન કરે; ગામની આજુબાજુ ધનુષ્યના સો જેટલી મર્યાદા છે.

દ્વિગુણં ત્રિગુણં વાપિ નગરસ્ય ચ કલ્પયેત્ । વૃતિ તત્ર પ્રકુર્વીત યામુષ્ટ્રો નાવલોકયેત્ ।। ૨૨૭.

શહેર માટે એ મર્યાદા બમણી કે તિગણી રાખવી; પણ ત્યાં ઉંટવાળો પાક તપાસી ન શકે.

તત્રાપરિવૃતે ધાન્યે હિંસિતે નૈવ દણ્ડનં । ગૃહન્તડાગમારામં ક્ષેત્રં વા ભીષયા હરન્ ।। ૨૨૭.

જ્યાં રક્ષા ન હોય એવા ખેતરમાં અનાજને નુકસાન થાય તો દંડ નથી; પણ જે ડરાવીને ઘર, બાગ કે ખેતર પાડી લે—

શતાનિ પઞ્ચ દણ્ડ્યઃ સ્યાદજ્ઞાનાદ્‌દ્વિશતોદમઃ । મર્યાદાભેદકાઃ સર્વે દણ્ડ્યાઃ પ્રથમસાહસં ।। ૨૨૭.

તેને પાંચ સો દંડ, અજાણતા હોય તો બે સો દંડ; અને મર્યાદા તોડનાર સૌને પ્રથમ દંડ મળવો જોઈએ.

શતં બ્રાહ્મણમાક્રુશ્ય ક્ષત્રિયો દણ્ડમર્હતિ । વૈશ્યશ્ચ દ્વિશતં રામ શૂદ્રશ્ચ બધમર્હતિ ।। ૨૨૭.

ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણને ગાળો આપે તો સો દંડ, વૈશ્યને બે સો દંડ, અને શૂદ્રને શારીરિક શાસ્તિ મળે.

પઞ્ચાશદ્‌બ્રાહ્મણો દણ્ડ્યઃ ક્ષત્રિયસ્યાભિશંસને । વૈશ્યે વાપ્યર્દ્ધપઞ્ચાશચ્છૂદ્રે દ્વાદશકો દમઃ ।। ૨૨૭.

બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિયને ગાળો આપે તો પચાસ દંડ, વૈશ્યને પચાસનો અડધો, અને શૂદ્રને બાર દંડ.

ક્ષત્રિયસ્યાપ્નુયાદ્વૈશ્યઃ સાહસં પૂર્વમેવ તુ । શૂદ્રઃ ક્ષત્રિયમાક્રુશ્ય જિહ્વાચ્છેદનમાપ્નુયાત્ ।। ૨૨૮.

વૈશ્ય ક્ષત્રિયને ગાળો આપે તો પ્રથમ દંડ મળે; અને શૂદ્ર ક્ષત્રિયને ગાળો આપે તો તેની જીભ કાપવી જોઈએ.

ધર્મોપદેશં વિપ્રાણાં શૂદ્રઃ કુર્વંશ્ચ દણ્ડભાક્ । શ્રુતદેશાદિવિતથી દાપ્યો દ્વિગુણસાહસં ।। ૨૨૭.

શૂદ્ર બ્રાહ્મણને ધર્મ શીખવે તો દંડનો હકદાર છે; સાંભળેલું કે જોયેલું ખોટું સાક્ષી આપે તો બે ગણી ઊંચી સજા થાય.

ઉત્તમઃ સાહસસ્તસ્ય યઃ પાપૈરુત્તમાન્ ક્ષિપેત્ । પ્રમાદાદ્યૈર્મયા પ્રોક્તં પ્રીત્યા દણ્ડાર્દ્ધમર્હતિ ।। ૨૨૭.

જે સારા માણસને દુષણ આપે તેને ઊંચો દંડ મળે; પણ ભૂલથી કે પ્રેમથી કહેલું હોય તો અડધો દંડ ભરવો પડે.

માતરં પિતરં જ્યેષ્ઠં ભ્રાતરં શ્વશુરં ગુરું । આક્ષારયઞ્છતં દણ્ડ્યઃ પન્થાનં ચાદદદ્‌ગુરોઃ ।। ૨૨૭.

માતા, પિતા, મોટાભાઈ, સસરા કે ગુરુને ગાળો આપે અથવા ગુરુનો માર્ગ કબ્જે કરે તેને સો દંડ ભરવો પડે.