અગ્નિપુરાણમ્

તત્રાપ્યતથ્યં સાધૂનામાક્રોશાયૈવ જાયતે । મહાકુલીના હ્યૃજવો ધર્મનિત્યા જિતેન્દ્રિયાઃ ।। ૨૨૬.

આમાંથી, અસત્ય સાંતિ દુષ્ટોને ઠપકો આપવા માટે જ થાય છે; પણ જે મહાન કુળના, સીધા, ધર્મનિષ્ઠ અને ઇન્દ્રિયજિત છે—

સામસાધ્યા અતથ્યૈશ્ચ ગૃહ્યન્તે રાક્ષસા અપિ । તથા તદુપકારાણાં કૃતાનાઞ્ચૈવ વર્ણનં ।। ૨૨૬.

સાચી સાંતિથી તો રાક્ષસો પણ જીતાઈ જાય છે; આવા ઉપકારના ફળનું વર્ણન થયું છે.

આત્મીયાન્ દર્શયેદાશાં યેન દોષેણ બિભ્યતિ । પરાસ્તેનૈવ તે ભેદ્યા રક્ષ્યો વૈ જ્ઞાતિભેદકઃ ।। ૨૨૬.

પોતાના લોકો જે દોષથી ડરે છે, એમાં આશા દેખાડવી; એ જ રીતે પરકિયાઓમાં ફૂટ પાડવી, પણ કુટુંબમાં ફૂટ પાડનારા પાસેથી સાવધાન રહેવું.

અન્તઃકોષઞ્ચોપશામ્યં કુર્વન્ શત્રોશ્ચ તં જયેત્ ।। ૨૨૬.

અંતરની વૃત્તિ શાંત કરીને, જે શત્રુ પર જીત મેળવે છે.

ઉપાયશ્રેષ્ઠં દાનં સ્યાદ્દાનાદુભયલોકભાક્ । ન સોઽસ્તિ નામ દાનેન વશગો યો ન જાયતે ।। ૨૨૬.

સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉપાય દાન છે; દાનથી બંને લોકનો લાભ મળે છે. દાનથી જે કોઈને પણ પોતાના વશમાં કરી શકાય છે, એવો કોઈ નથી.

દાનવાનેવ શક્નોતિ સંહતાન્ ભેદિતું પરાન્ । ત્રયાસાધ્યં સાધયેત્તં દણ્ડેન ચ કૃતેન ચ ।। ૨૨૬.

માત્ર દાન આપનાર જ એકતા ધરાવનારા દુશ્મનોને તોડી શકે છે; ત્રણેય રીતે જે શક્ય નથી, તે તે દંડ અને કર્મથી સિદ્ધ કરે છે.

દણ્ડે સર્વં સ્થિતં દણ્ડો નાશયેદ્ દુષ્પ્રણીકૃતઃ । અદણ્ડ્યાન્ દણ્ડયન્નસ્યેદ્દણ્ડ્યાન્ રાજાપ્યદણ્ડયન્ ।। ૨૨૬.

બધું દંડ પર આધાર રાખે છે; દંડ યોગ્ય રીતે ન થાય તો બધું નાશ પામે છે. જે રાજા નિર્દોષને દંડ આપે છે અથવા દોષિતને દંડ આપતો નથી, તે પોતે નાશ પામે છે.

દેવદૈત્યોરગનરાઃ સિદ્ધા ભૂતાઃ પતત્રિણઃ । ઉત્ક્રમેયુઃ સ્વમર્યાદાં યદિ દણ્ડાન્ ન પાલયેત્ ।। ૨૨૬.

દેવ, દૈત્ય, સાપ, મનુષ્ય, સિદ્ધ, ભૂત અને પક્ષીઓ — જો દંડ ન પાળાય તો પોતપોતાની મર્યાદા લંગઘી જાય.

યસ્માદદાન્તાન્ દમયત્યદણ્ડ્યાન્દણ્ડયત્યપિ । દમનાદ્દમ્ડનાચ્ચૈવ તસ્માદ્દણ્ડં વિદુર્બુધાઃ ।। ૨૨૬.

જે અણઘડને વશ કરે છે અને અદંડનીયને પણ દંડ આપે છે, અને દમન તથા દંડ દ્વારા જ, વિદ્વાનો તેને દંડરૂપે ઓળખે છે.

તેજસા દુર્ન્નિરીક્ષ્યો હિ રાજા ભાસ્કરવત્તતઃ। લોકપ્રસાદં ગચ્છેત દર્શનાચ્ચન્દ્રવત્તતઃ ।। ૨૨૬.

રાજા પોતાની તેજથી સૂર્ય જેવો જોઈ શકાતો નથી; અને તેના દર્શનથી ચંદ્ર જેવો જગતને આનંદ આપે છે.

જગદ્વ્યાપ્નોતિ વૈ ચારૈરતો રાજા સમીરણઃ । દોષનિગ્રહકારિત્વાદ્રાજા વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ ।। ૨૨૬.

રાજા પોતાના ગુપ્તચરો દ્વારા આખા જગતમાં વ્યાપી જાય છે, એટલે તે પવન જેવો છે; દોષોનું દमन કરીને રાજા વૈવસ્વત સમાન છે.

યદા દહતિ દુર્બુદ્ધિં તદા ભવતિ પાવકઃ । યદા દાનં દ્વિજાતિભ્યા દદ્યાત્ તસ્માદ્ધનેશ્વરઃ ।। ૨૨૬.

જ્યારે તે દુષ્ટબુદ્ધિને દહન કરે છે ત્યારે અગ્નિ સમાન છે; જ્યારે દ્વિજોને દાન આપે છે ત્યારે ધનની ભગવાન બને છે.

ધનધારાપ્રવર્ષિત્વાદ્દેવાદૌ વરુણઃ સ્મૃતઃ । ક્ષમયા ધારયંલ્લોકાન્ પાર્યિવઃ પાર્થિવો ભવેત્ ।। ૨૨૬.

ધનની ધારા વરસાવવાથી દેવોમાં તેને વરુણ કહે છે; ક્ષમાથી જગતને ધારણ કરીને રાજા પાર્જન્ય સમાન બને છે.

પુષ્કર ઉવાચ દણ્ડપ્રણયનં વક્ષ્યે યેન રાજ્ઞઃ પરા ગતિઃ । ત્રિયવં કૃષ્ણલં વિદ્ધિ માષસ્તત્‌પઞ્ચકં ભવેત્ ।। ૨૨૭.

પુષ્કર બોલ્યા: હવે હું દંડ આપવાની રીત સમજાવું છું, જેના દ્વારા રાજાને સર્વોચ્ચ સ્થાન મળે છે. ત્રણ જવાર એક કૃષ્ણલ થાય છે, અને પાંચ કૃષ્ણલ એક માસા થાય છે.

કૃષ્ણલાનાં તથા ષષ્ટ્યા૧ કર્ષાર્દ્ધં રામ કીર્ત્તિતં । સુવર્ણશ્ચ વિનિર્દ્દિષ્ટો રામ ષોડશમાષકઃ ।। ૨૨૭.

છપ્પન કૃષ્ણલ અડધો કરષ કહેવાય છે, હે રામ, અને એક સુવર્ણ સોળ માસાનો બને છે.

નિષ્કઃ સુવર્ણાશ્ચત્વારો ધરણં દશભિસ્તુ તૈઃ । તામ્રરૂપ્યસુવર્ણાનાં માનમેતત્ પ્રકીર્ત્તિંતં ।। ૨૨૭.

ચાર સુવર્ણનો એક નિષ્ક થાય છે અને દસ નિષ્કનો એક ધરણા બને છે; તાંબું, ચાંદી અને સોનાના માપ માટે આ જ નિયમ છે.

મધ્યમઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયઃ સહસ્રમપિ ચોત્તમ । ચૌરૈરમૂષિતો યસ્તુ મૂષિતોઽસ્મીતિ ભાષતે ।। ૨૨૭.

મધ્યમ દંડ પાંચ છે અને ઉત્તમ દંડ હજાર છે. જો કોઈ ચોરો દ્વારા લૂંટાય અને કહે કે 'મારે લૂંટાયું છે',

તત્‌પ્રદાતરિ ભૂપાલે સ દણ્ડ્યસ્તાવદેવ તુ । યો યાવદ્વિપરીતાર્થં મિથ્યા વા યો વદેત્તુ તં ।। ૨૨૭.

અને રાજા તેને પાછું આપે, તો તેને તેટલો જ દંડ લેવો. પણ જે ખોટું બોલે અથવા ઉલટ અર્થથી બોલે,

કૂટસાક્ષ્યન્તુ કુર્વાણાંસ્ત્રીન્ વર્ણાંશ્ચ પ્રદાપયેત્ ।। ૨૨૭.

એને ત્રણ ગણો દંડ લેવો, અને ખોટી સાક્ષી આપનારને પણ એટલો જ દંડ લેવો.

વિવાસયેદ્ બ્રાહ્મણન્તુ ભોજ્યો વિધિર્ન્ન હીરિતઃ । નિક્ષેપસ્ય સમં મૂલ્યં દણ્ડ્યો નિક્ષેપભુક્ તથા ।। ૨૨૭.

બ્રાહ્મણને દેશમાંથી કાઢી મૂકવો, પણ તેને ભોજનથી વંચિત ન રાખવો — આ નિયમ છે. જે જમા કરાવેલી વસ્તુનો દુરુપયોગ કરે, તેને એ જ મૂલ્યનો દંડ લેવો.

વસ્ત્રાદિકસ્ય ધર્મ્મજ્ઞ તથા ધર્મો ન હીયતે । યો નિક્ષેપં ઘાતયતિ યશ્ચાનિક્ષિપ્ય યાચતે ।। ૨૨૭.

ધર્મને જાણનારા, વસ્ત્ર વગેરે માટે પણ એ જ નિયમ છે; ધર્મમાં કોઈ ઘટાડો થતો નથી. જે જમા કરાવેલી વસ્તુ નષ્ટ કરે છે અથવા જે જમા ન કરાવ્યું હોય તે માંગે છે—

તાવુભૌ ચૌરવચ્છાસ્યૌ દણ્ડ્યૌ વા દ્વિગુણં દમં । અજ્ઞાનાદ્યઃ પુમાન્ કુર્ય્યાત્ પરદ્રવ્યસ્ય વિક્રયં ।। ૨૨૭.

બીજાના માલને અજ્ઞાનવશ વેચે તે અને બીજું બંને ચોરની જેમ દંડના લાયક છે અને તેમને બમણો દંડ ભરવો પડે.

નિર્દ્દોષો જ્ઞાનપૂર્વન્તુ ચૌરવદ્દણ્ડમર્હતિ

કોઈ નિર્દોષ હોય છતાં જાણબૂઝી કરે તો તેને પણ ચોરની જેમ જ દંડ મળવો જોઈએ.

મૂલ્યમાદાય યઃ શિલ્પં ન દદ્યાદ્ દણ્ડ્ય એવ સઃ ।। ૨૨૭.૧૧ પ્રતિશ્રુત્યાપ્રદાતારં સુવર્ણં દણ્ડયેન્નૃપઃ । ભૃતિ ગૃહ્ય ન કુર્ય્યાદ્યઃ કર્માષ્ટૌ કૃષ્ણલા દમઃ ।। ૨૨૮.

જે કારીગર પૈસા લઈ કામ ન આપે તે દંડનો હકદાર છે.

અકાલે તુ ત્યજન્ ભૃત્યં દણ્ડ્યઃ સ્યાત્તાવદેવ તુ । ક્રીત્વા વિક્રીય વા કિઞ્ચિદ્યસ્યેહાનુશયો ભવેત્ ।। ૨૨૮.

યોગ્ય સમય પહેલાં નોકરીયતને કાઢી મૂકે તે જેટલો યોગ્ય હોય એટલો દંડ પામે; ખરીદી કે વેચાણ પછી કોઈને પસ્તાવો થાય—

સોઽન્તર્દશાહાત્તત્સ્વામી દદ્યાચ્ચૈવાદદીત ચ । પરેણ તુ દશાહસ્ય નાદદ્યાન્નૈવ દાપયેત્ ।। ૨૨૮.

તો માલિકે દસ દિવસની અંદર વસ્તુ પાછી આપી કે લઈ શકે; પણ દસ દિવસ પછી એ પાછું લેવું કે અપાવવું યોગ્ય નથી.

દત્તાપ્યદત્તા સા સસ્ય રાજ્ઞા દણ્ડ્યઃ શતદ્વયં । પ્રદાય કન્યાં યોઽન્યસ્મૈ પુનસ્તાં સમ્પ્રયચ્છતિ ।। ૨૨૭.

કન્યાને આપ્યા પછી પણ હજી સોંપી ન હોય અને બીજાને ફરી આપે તો આપનારને રાજાએ બે સો દંડ ફટકારવો જોઈએ.

દણ્ડઃ કાર્ય્યો નરેન્દ્રેણ તસ્યાપ્યુત્તમસાહસઃ । સત્યઙ્‌કારેણ વાચા ચ યુક્તં પુણ્યમસંશયં ।। ૨૨૭.

આ માટે રાજાએ ઊંચો દંડ કરવો જોઈએ; અને સાચા મનથી અને વાણીથી વર્તવું નિશ્ચયે પુણ્યરૂપ છે.

લુબ્ધોઽન્યત્ર ચ વિક્રેતા ષટ્‌શતં દણ્ડમર્હતિ । દદ્યાર્દ્ધનું ન યઃ પાલો ગૃહીત્વા ભક્તવેતનં ।। ૨૨૭.

લોભી વેચનારને છ સો દંડ મળે; અને ગાયો-ભેંસો રાખનાર ખોરાક-મજૂરી લઈ પણ અડધી ધનુષ્ય ન આપે તો તે પણ દોષી છે.