અગ્નિપુરાણમ્

કાકશઙ્કી ભવેન્નિત્યમજ્ઞાતાં વસતિં વસેત્। નાપરીક્ષિતપૂર્વઞ્ચ ભોજનં શયનં સ્પૃશેત્ ।। ૨૨૫.

હંમેશા કાગડા જેવી સાવચેત રહેવું, અજાણ્યા સ્થળે રહેવું, અને અજમાયું નહીં હોય એવું ખોરાક કે શયન સ્પર્શવું નહીં.

નાવિજ્ઞાતાં સ્ત્રિયં ગચ્છેન્નાજ્ઞાતાં નાવમારુહેત્ । રાષ્ટ્રકર્ષી ભ્રસ્યતે ચરાજ્યાર્થાચ્ચૈવ જીવિતાત્ ।। ૨૨૫.

અજાણી સ્ત્રી પાસે ન જવું, અજાણી નાવમાં ન ચઢવું; જે રાજા અવિવેકથી ચાલે છે તે પોતાનું રાજ્ય અને જીવન બંને ગુમાવે છે.

ભૃતો વત્સો જાતબલઃ કર્મયોગ્યો યથા ભવેત્ । તથા રાષ્ટ્રં મહાભાગ ભૃતં કર્મસહં ભવેત્ ।। ૨૨૫.

જેમ વાછરડો મોટો થાય પછી કામ માટે યોગ્ય બને છે, તેમ મહાનુભાવ, સારી રીતે સંભાળેલું રાજ્ય પણ કાર્યક્ષમ બને છે.

સર્વં કર્મેદમાયત્તં વિધાને દૈવપૌરુષે । તયોર્દૈવચચિન્ત્યં હિ પૌરુષે વિદ્યતે ક્રિયા ।। ૨૨૫.

દરેક કાર્ય ભાગ્ય અને પુરુષાર્થ પર આધાર રાખે છે; તેમાં ભાગ્યનું ધ્યાન રાખવું, પણ કાર્ય તો પુરુષાર્થથી જ થાય છે.

પુષ્કર ઉવાચ સ્વમેવ કર્મ દૈવાખ્યં વિદ્ધિ દેહાન્તરાજિતં । તસ્માત્ પૌરુષમેવેહ શ્રેષ્ઠમાહુર્મનીષિણઃ ।। ૨૨૬.

પુષ્કર કહે છે: જેને ભાગ્ય કહેવાય છે, એ તો પોતાના પૂર્વજન્મના કર્મ છે; તેથી વિદ્વાનો કહે છે કે આ દુનિયામાં પુરુષાર્થ શ્રેષ્ઠ છે.

પ્રતિકૂલં તથા દૈવં પૌરુષેણ વિહન્યતે । સાત્ત્વિકાત્ કર્મ્મણઃ પૂર્વાત્ સિદ્ધિઃ સ્યાત્પૌરુષં વિના ।। ૨૨૬.

અનુકૂળ ન હોય એવું ભાગ્ય પણ પુરુષાર્થથી જીતાઈ જાય છે; પણ સારા પૂર્વકર્મના ફળથી ક્યારેક પુરુષાર્થ વિના પણ સફળતા મળે છે.

પૌરુષં દૈવસમ્પત્ત્યા કાલે ફલતિ ભાર્ગવ । દૈવં પુરુષકારશ્ચ દ્વયં પુંસઃ ફલાવહં ।। ૨૨૬.

પુરુષાર્થ અને ભાગ્ય સાથે મળે ત્યારે જ ફળ મળે છે, ભર્ગવ; બંને મળીને મનુષ્યને ફળ આપે છે.

કૃષેર્વૃષ્ટિસમાયોગાત્ કાલે સ્યુઃ ફલસિદ્ધયઃ । સધર્મ્મં પૌરુષં કુર્યાન્નાલસો ન ચ દૈવવાન્ ।। ૨૨૬.

જેમ વરસાદથી પાકે યોગ્ય સમયે ફળ મળે છે, તેમ ધર્મ પ્રમાણે પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ, અને ન તો આળસવું, ન તો માત્ર ભાગ્ય પર આધાર રાખવો.

સામાદિભિરુપાયૈસ્તુ સર્વે સિદ્ધ્યન્ત્યુપક્રમાઃ । સામ ચોપપ્રદાનઞ્ચ ચભેદદણ્ડૌ તથાપરૌ ।। ૨૨૬.

સાંતિ, દાન, ફૂટ પાડવી અને દંડ — આવા ઉપાયોથી બધા કાર્યો સફળ થાય છે; એ ચાર મુખ્ય ઉપાય છે.

માયોપેક્ષેન્દ્રજાલઞ્ચ ઉપાયાઃ સપ્ત તાઞ્ચ્છૃણુ । દ્વિવિધં કાથિતં સામ તથ્યઞ્ચાતત્યમેવ ચ ।। ૨૨૬.

સાંતિ, દાન, ફૂટ, દંડ, માયા, અવગણના અને જાદુ — એમ સાત ઉપાય છે; સાંતિ બે પ્રકારની કહેવાય છે: સાચી અને સતત.

તત્રાપ્યતથ્યં સાધૂનામાક્રોશાયૈવ જાયતે । મહાકુલીના હ્યૃજવો ધર્મનિત્યા જિતેન્દ્રિયાઃ ।। ૨૨૬.

આમાંથી, અસત્ય સાંતિ દુષ્ટોને ઠપકો આપવા માટે જ થાય છે; પણ જે મહાન કુળના, સીધા, ધર્મનિષ્ઠ અને ઇન્દ્રિયજિત છે—

સામસાધ્યા અતથ્યૈશ્ચ ગૃહ્યન્તે રાક્ષસા અપિ । તથા તદુપકારાણાં કૃતાનાઞ્ચૈવ વર્ણનં ।। ૨૨૬.

સાચી સાંતિથી તો રાક્ષસો પણ જીતાઈ જાય છે; આવા ઉપકારના ફળનું વર્ણન થયું છે.

આત્મીયાન્ દર્શયેદાશાં યેન દોષેણ બિભ્યતિ । પરાસ્તેનૈવ તે ભેદ્યા રક્ષ્યો વૈ જ્ઞાતિભેદકઃ ।। ૨૨૬.

પોતાના લોકો જે દોષથી ડરે છે, એમાં આશા દેખાડવી; એ જ રીતે પરકિયાઓમાં ફૂટ પાડવી, પણ કુટુંબમાં ફૂટ પાડનારા પાસેથી સાવધાન રહેવું.

અન્તઃકોષઞ્ચોપશામ્યં કુર્વન્ શત્રોશ્ચ તં જયેત્ ।। ૨૨૬.

અંતરની વૃત્તિ શાંત કરીને, જે શત્રુ પર જીત મેળવે છે.

ઉપાયશ્રેષ્ઠં દાનં સ્યાદ્દાનાદુભયલોકભાક્ । ન સોઽસ્તિ નામ દાનેન વશગો યો ન જાયતે ।। ૨૨૬.

સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉપાય દાન છે; દાનથી બંને લોકનો લાભ મળે છે. દાનથી જે કોઈને પણ પોતાના વશમાં કરી શકાય છે, એવો કોઈ નથી.

દાનવાનેવ શક્નોતિ સંહતાન્ ભેદિતું પરાન્ । ત્રયાસાધ્યં સાધયેત્તં દણ્ડેન ચ કૃતેન ચ ।। ૨૨૬.

માત્ર દાન આપનાર જ એકતા ધરાવનારા દુશ્મનોને તોડી શકે છે; ત્રણેય રીતે જે શક્ય નથી, તે તે દંડ અને કર્મથી સિદ્ધ કરે છે.

દણ્ડે સર્વં સ્થિતં દણ્ડો નાશયેદ્ દુષ્પ્રણીકૃતઃ । અદણ્ડ્યાન્ દણ્ડયન્નસ્યેદ્દણ્ડ્યાન્ રાજાપ્યદણ્ડયન્ ।। ૨૨૬.

બધું દંડ પર આધાર રાખે છે; દંડ યોગ્ય રીતે ન થાય તો બધું નાશ પામે છે. જે રાજા નિર્દોષને દંડ આપે છે અથવા દોષિતને દંડ આપતો નથી, તે પોતે નાશ પામે છે.

દેવદૈત્યોરગનરાઃ સિદ્ધા ભૂતાઃ પતત્રિણઃ । ઉત્ક્રમેયુઃ સ્વમર્યાદાં યદિ દણ્ડાન્ ન પાલયેત્ ।। ૨૨૬.

દેવ, દૈત્ય, સાપ, મનુષ્ય, સિદ્ધ, ભૂત અને પક્ષીઓ — જો દંડ ન પાળાય તો પોતપોતાની મર્યાદા લંગઘી જાય.

યસ્માદદાન્તાન્ દમયત્યદણ્ડ્યાન્દણ્ડયત્યપિ । દમનાદ્દમ્ડનાચ્ચૈવ તસ્માદ્દણ્ડં વિદુર્બુધાઃ ।। ૨૨૬.

જે અણઘડને વશ કરે છે અને અદંડનીયને પણ દંડ આપે છે, અને દમન તથા દંડ દ્વારા જ, વિદ્વાનો તેને દંડરૂપે ઓળખે છે.

તેજસા દુર્ન્નિરીક્ષ્યો હિ રાજા ભાસ્કરવત્તતઃ। લોકપ્રસાદં ગચ્છેત દર્શનાચ્ચન્દ્રવત્તતઃ ।। ૨૨૬.

રાજા પોતાની તેજથી સૂર્ય જેવો જોઈ શકાતો નથી; અને તેના દર્શનથી ચંદ્ર જેવો જગતને આનંદ આપે છે.

જગદ્વ્યાપ્નોતિ વૈ ચારૈરતો રાજા સમીરણઃ । દોષનિગ્રહકારિત્વાદ્રાજા વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ ।। ૨૨૬.

રાજા પોતાના ગુપ્તચરો દ્વારા આખા જગતમાં વ્યાપી જાય છે, એટલે તે પવન જેવો છે; દોષોનું દमन કરીને રાજા વૈવસ્વત સમાન છે.

યદા દહતિ દુર્બુદ્ધિં તદા ભવતિ પાવકઃ । યદા દાનં દ્વિજાતિભ્યા દદ્યાત્ તસ્માદ્ધનેશ્વરઃ ।। ૨૨૬.

જ્યારે તે દુષ્ટબુદ્ધિને દહન કરે છે ત્યારે અગ્નિ સમાન છે; જ્યારે દ્વિજોને દાન આપે છે ત્યારે ધનની ભગવાન બને છે.

ધનધારાપ્રવર્ષિત્વાદ્દેવાદૌ વરુણઃ સ્મૃતઃ । ક્ષમયા ધારયંલ્લોકાન્ પાર્યિવઃ પાર્થિવો ભવેત્ ।। ૨૨૬.

ધનની ધારા વરસાવવાથી દેવોમાં તેને વરુણ કહે છે; ક્ષમાથી જગતને ધારણ કરીને રાજા પાર્જન્ય સમાન બને છે.

પુષ્કર ઉવાચ દણ્ડપ્રણયનં વક્ષ્યે યેન રાજ્ઞઃ પરા ગતિઃ । ત્રિયવં કૃષ્ણલં વિદ્ધિ માષસ્તત્‌પઞ્ચકં ભવેત્ ।। ૨૨૭.

પુષ્કર બોલ્યા: હવે હું દંડ આપવાની રીત સમજાવું છું, જેના દ્વારા રાજાને સર્વોચ્ચ સ્થાન મળે છે. ત્રણ જવાર એક કૃષ્ણલ થાય છે, અને પાંચ કૃષ્ણલ એક માસા થાય છે.

કૃષ્ણલાનાં તથા ષષ્ટ્યા૧ કર્ષાર્દ્ધં રામ કીર્ત્તિતં । સુવર્ણશ્ચ વિનિર્દ્દિષ્ટો રામ ષોડશમાષકઃ ।। ૨૨૭.

છપ્પન કૃષ્ણલ અડધો કરષ કહેવાય છે, હે રામ, અને એક સુવર્ણ સોળ માસાનો બને છે.

નિષ્કઃ સુવર્ણાશ્ચત્વારો ધરણં દશભિસ્તુ તૈઃ । તામ્રરૂપ્યસુવર્ણાનાં માનમેતત્ પ્રકીર્ત્તિંતં ।। ૨૨૭.

ચાર સુવર્ણનો એક નિષ્ક થાય છે અને દસ નિષ્કનો એક ધરણા બને છે; તાંબું, ચાંદી અને સોનાના માપ માટે આ જ નિયમ છે.

મધ્યમઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયઃ સહસ્રમપિ ચોત્તમ । ચૌરૈરમૂષિતો યસ્તુ મૂષિતોઽસ્મીતિ ભાષતે ।। ૨૨૭.

મધ્યમ દંડ પાંચ છે અને ઉત્તમ દંડ હજાર છે. જો કોઈ ચોરો દ્વારા લૂંટાય અને કહે કે 'મારે લૂંટાયું છે',

તત્‌પ્રદાતરિ ભૂપાલે સ દણ્ડ્યસ્તાવદેવ તુ । યો યાવદ્વિપરીતાર્થં મિથ્યા વા યો વદેત્તુ તં ।। ૨૨૭.

અને રાજા તેને પાછું આપે, તો તેને તેટલો જ દંડ લેવો. પણ જે ખોટું બોલે અથવા ઉલટ અર્થથી બોલે,

કૂટસાક્ષ્યન્તુ કુર્વાણાંસ્ત્રીન્ વર્ણાંશ્ચ પ્રદાપયેત્ ।। ૨૨૭.

એને ત્રણ ગણો દંડ લેવો, અને ખોટી સાક્ષી આપનારને પણ એટલો જ દંડ લેવો.