અગ્નિપુરાણમ્

ક્વાપિ કસ્યાપિ૩ વિશ્વાસો બવતીહસદા નૃણાં । નિશ્ચયશ્ચ તથા મન્ત્રે કાર્ય્ય એકેન સૂરિણા ।। ૨૨૫.

માણસોમાં ક્યાંક કોઈક પર વિશ્વાસ થતો જ હોય છે; પણ અંતિમ નિર્ણય એક જ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ કરવો જોઈએ.

નશ્યેદવિનયાદ્રાજારાજ્યઞ્ચ વિનયાલ્લભેત્ । ત્રૈવિદ્યેભ્યસ્ત્રયીં વિદ્યાં દણ્ડનીતિઞ્ચ શાશ્વતીં ।। ૨૨૫.

અનુશાસનના અભાવે રાજા અને રાજ્ય બરબાદ થાય છે, પણ અનુશાસનથી રાજ્ય મળે છે; ત્રણેય વેદમાંથી ત્રૈવીદ્યા અને શાશ્વત દંડનીતિ શીખવી જોઈએ.

આન્વીક્ષિકીઞ્ચાર્થવિદ્યાં વાર્ત્તારમ્ભાંશ્ચ લોકતઃ । જિતેન્દ્રિયો હિશક્રોતિ વશે સ્થાપયિતું પ્રજાઃ ।। ૨૨૫.

વિચારશક્તિ, ધનની સમજ અને જીવન-ઉપાય પણ દુનિયાથી શીખવા જોઈએ; કારણ કે જે ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, એ પ્રજાને વશમાં રાખી શકે છે.

પૂજ્યા દેવા દ્વિજાઃ સર્વે દદ્યાદ્દાનાનિ તેષુ ચ । દ્વિજે દાનઞ્ચક્ષયોઽયં નિધિઃ કૈશ્ચિન્નિ નાશ્યતે ।। ૨૨૫.

બધા દેવતાઓ અને દ્વિજોને પૂજવું અને તેમને દાન આપવું જોઈએ; દ્વિજોને આપેલું દાન અક્ષય ખજાનો છે, જે કદી નાશ પામતું નથી.

સઙ્‌ગ્રામેષ્વનિવર્ત્તિત્વં પ્રજાનાં પરિપાલનં । દાનાનિ બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ રાજ્ઞો નિઃ શ્રેયસમ્પરં ।। ૨૨૫.

યુદ્ધમાં પીઠ ન ફેરવવી, પ્રજાની રક્ષા કરવી અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું – આ બધું રાજા માટે સર્વોચ્ચ કલ્યાણ છે.

કૃપણાનાથવૃદ્ધાનાં વિધવાનાઞ્ચ યોષિતાં । યોગક્ષેમઞ્ચ વૃત્તિઞ્ચ તથૈવ પરિકલ્પયેત્ ।। ૨૨૫.

જે ગરીબ, અસહાય, વૃદ્ધ અને વિધવા સ્ત્રીઓ છે, તેમના જીવનની જાળવણી અને ભલાઈ માટે પણ વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનાં કાર્યન્તાપસપૂજનં । ન વિશ્વસેચ્ચ સર્વત્ર તાપસેષુ ચ વિશ્વસેત્ ।। ૨૨૫.

varnashram ની વ્યવસ્થા જાળવવી, તપસ્વીઓનું સન્માન કરવું, પણ દરેક પર વિશ્વાસ ન કરવો, તપસ્વીઓ પર વિશ્વાસ કરી શકાય.

વિશ્વાસયેચ્ચાપિ પરન્તત્ત્વભૂતેન હેતુના । વકકવચ્ચિન્તયેદર્થં સિંહવચ્ચ પરાક્રમેત્ ।। ૨૨૫.

જે સાચા અને ઊંચા કારણથી જ વિશ્વાસ પાત્ર બને, વિષયને બગલાની જેમ વિચારવું અને સિંહની જેમ હિંમતપૂર્વક કાર્ય કરવું.

વૃકવચ્ચાવલુમ્પેત્ શશવચ્ચ વિનિષ્પતેત્ । દૃઢપ્રહારી ચ ભવેત્ તથા શૂકરવન્નૃપઃ ।। ૨૨૫.

ભેડિયાની જેમ ઝડપી લેવું, સસલાની જેમ પાછું ખેંચાઈ જવું, અને વરાળની જેમ મજબૂત પ્રહાર કરવો, રાજા.

ચિત્રાકારશ્ચ શિખિવદ્‌ દૃઢભક્તિસ્તથા શ્વવત્ । ભવેચ્ચ મધુરાભાષી તથા કોકિલવન્નૃપઃ ।। ૨૨૬.

મોર જેવી કળા, કૂતરા જેવી દૃઢ ભક્તિ અને કોયલ જેવી મીઠી વાણી હોવી જોઈએ, રાજા.

કાકશઙ્કી ભવેન્નિત્યમજ્ઞાતાં વસતિં વસેત્। નાપરીક્ષિતપૂર્વઞ્ચ ભોજનં શયનં સ્પૃશેત્ ।। ૨૨૫.

હંમેશા કાગડા જેવી સાવચેત રહેવું, અજાણ્યા સ્થળે રહેવું, અને અજમાયું નહીં હોય એવું ખોરાક કે શયન સ્પર્શવું નહીં.

નાવિજ્ઞાતાં સ્ત્રિયં ગચ્છેન્નાજ્ઞાતાં નાવમારુહેત્ । રાષ્ટ્રકર્ષી ભ્રસ્યતે ચરાજ્યાર્થાચ્ચૈવ જીવિતાત્ ।। ૨૨૫.

અજાણી સ્ત્રી પાસે ન જવું, અજાણી નાવમાં ન ચઢવું; જે રાજા અવિવેકથી ચાલે છે તે પોતાનું રાજ્ય અને જીવન બંને ગુમાવે છે.

ભૃતો વત્સો જાતબલઃ કર્મયોગ્યો યથા ભવેત્ । તથા રાષ્ટ્રં મહાભાગ ભૃતં કર્મસહં ભવેત્ ।। ૨૨૫.

જેમ વાછરડો મોટો થાય પછી કામ માટે યોગ્ય બને છે, તેમ મહાનુભાવ, સારી રીતે સંભાળેલું રાજ્ય પણ કાર્યક્ષમ બને છે.

સર્વં કર્મેદમાયત્તં વિધાને દૈવપૌરુષે । તયોર્દૈવચચિન્ત્યં હિ પૌરુષે વિદ્યતે ક્રિયા ।। ૨૨૫.

દરેક કાર્ય ભાગ્ય અને પુરુષાર્થ પર આધાર રાખે છે; તેમાં ભાગ્યનું ધ્યાન રાખવું, પણ કાર્ય તો પુરુષાર્થથી જ થાય છે.

પુષ્કર ઉવાચ સ્વમેવ કર્મ દૈવાખ્યં વિદ્ધિ દેહાન્તરાજિતં । તસ્માત્ પૌરુષમેવેહ શ્રેષ્ઠમાહુર્મનીષિણઃ ।। ૨૨૬.

પુષ્કર કહે છે: જેને ભાગ્ય કહેવાય છે, એ તો પોતાના પૂર્વજન્મના કર્મ છે; તેથી વિદ્વાનો કહે છે કે આ દુનિયામાં પુરુષાર્થ શ્રેષ્ઠ છે.

પ્રતિકૂલં તથા દૈવં પૌરુષેણ વિહન્યતે । સાત્ત્વિકાત્ કર્મ્મણઃ પૂર્વાત્ સિદ્ધિઃ સ્યાત્પૌરુષં વિના ।। ૨૨૬.

અનુકૂળ ન હોય એવું ભાગ્ય પણ પુરુષાર્થથી જીતાઈ જાય છે; પણ સારા પૂર્વકર્મના ફળથી ક્યારેક પુરુષાર્થ વિના પણ સફળતા મળે છે.

પૌરુષં દૈવસમ્પત્ત્યા કાલે ફલતિ ભાર્ગવ । દૈવં પુરુષકારશ્ચ દ્વયં પુંસઃ ફલાવહં ।। ૨૨૬.

પુરુષાર્થ અને ભાગ્ય સાથે મળે ત્યારે જ ફળ મળે છે, ભર્ગવ; બંને મળીને મનુષ્યને ફળ આપે છે.

કૃષેર્વૃષ્ટિસમાયોગાત્ કાલે સ્યુઃ ફલસિદ્ધયઃ । સધર્મ્મં પૌરુષં કુર્યાન્નાલસો ન ચ દૈવવાન્ ।। ૨૨૬.

જેમ વરસાદથી પાકે યોગ્ય સમયે ફળ મળે છે, તેમ ધર્મ પ્રમાણે પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ, અને ન તો આળસવું, ન તો માત્ર ભાગ્ય પર આધાર રાખવો.

સામાદિભિરુપાયૈસ્તુ સર્વે સિદ્ધ્યન્ત્યુપક્રમાઃ । સામ ચોપપ્રદાનઞ્ચ ચભેદદણ્ડૌ તથાપરૌ ।। ૨૨૬.

સાંતિ, દાન, ફૂટ પાડવી અને દંડ — આવા ઉપાયોથી બધા કાર્યો સફળ થાય છે; એ ચાર મુખ્ય ઉપાય છે.

માયોપેક્ષેન્દ્રજાલઞ્ચ ઉપાયાઃ સપ્ત તાઞ્ચ્છૃણુ । દ્વિવિધં કાથિતં સામ તથ્યઞ્ચાતત્યમેવ ચ ।। ૨૨૬.

સાંતિ, દાન, ફૂટ, દંડ, માયા, અવગણના અને જાદુ — એમ સાત ઉપાય છે; સાંતિ બે પ્રકારની કહેવાય છે: સાચી અને સતત.

તત્રાપ્યતથ્યં સાધૂનામાક્રોશાયૈવ જાયતે । મહાકુલીના હ્યૃજવો ધર્મનિત્યા જિતેન્દ્રિયાઃ ।। ૨૨૬.

આમાંથી, અસત્ય સાંતિ દુષ્ટોને ઠપકો આપવા માટે જ થાય છે; પણ જે મહાન કુળના, સીધા, ધર્મનિષ્ઠ અને ઇન્દ્રિયજિત છે—

સામસાધ્યા અતથ્યૈશ્ચ ગૃહ્યન્તે રાક્ષસા અપિ । તથા તદુપકારાણાં કૃતાનાઞ્ચૈવ વર્ણનં ।। ૨૨૬.

સાચી સાંતિથી તો રાક્ષસો પણ જીતાઈ જાય છે; આવા ઉપકારના ફળનું વર્ણન થયું છે.

આત્મીયાન્ દર્શયેદાશાં યેન દોષેણ બિભ્યતિ । પરાસ્તેનૈવ તે ભેદ્યા રક્ષ્યો વૈ જ્ઞાતિભેદકઃ ।। ૨૨૬.

પોતાના લોકો જે દોષથી ડરે છે, એમાં આશા દેખાડવી; એ જ રીતે પરકિયાઓમાં ફૂટ પાડવી, પણ કુટુંબમાં ફૂટ પાડનારા પાસેથી સાવધાન રહેવું.

અન્તઃકોષઞ્ચોપશામ્યં કુર્વન્ શત્રોશ્ચ તં જયેત્ ।। ૨૨૬.

અંતરની વૃત્તિ શાંત કરીને, જે શત્રુ પર જીત મેળવે છે.

ઉપાયશ્રેષ્ઠં દાનં સ્યાદ્દાનાદુભયલોકભાક્ । ન સોઽસ્તિ નામ દાનેન વશગો યો ન જાયતે ।। ૨૨૬.

સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉપાય દાન છે; દાનથી બંને લોકનો લાભ મળે છે. દાનથી જે કોઈને પણ પોતાના વશમાં કરી શકાય છે, એવો કોઈ નથી.

દાનવાનેવ શક્નોતિ સંહતાન્ ભેદિતું પરાન્ । ત્રયાસાધ્યં સાધયેત્તં દણ્ડેન ચ કૃતેન ચ ।। ૨૨૬.

માત્ર દાન આપનાર જ એકતા ધરાવનારા દુશ્મનોને તોડી શકે છે; ત્રણેય રીતે જે શક્ય નથી, તે તે દંડ અને કર્મથી સિદ્ધ કરે છે.

દણ્ડે સર્વં સ્થિતં દણ્ડો નાશયેદ્ દુષ્પ્રણીકૃતઃ । અદણ્ડ્યાન્ દણ્ડયન્નસ્યેદ્દણ્ડ્યાન્ રાજાપ્યદણ્ડયન્ ।। ૨૨૬.

બધું દંડ પર આધાર રાખે છે; દંડ યોગ્ય રીતે ન થાય તો બધું નાશ પામે છે. જે રાજા નિર્દોષને દંડ આપે છે અથવા દોષિતને દંડ આપતો નથી, તે પોતે નાશ પામે છે.

દેવદૈત્યોરગનરાઃ સિદ્ધા ભૂતાઃ પતત્રિણઃ । ઉત્ક્રમેયુઃ સ્વમર્યાદાં યદિ દણ્ડાન્ ન પાલયેત્ ।। ૨૨૬.

દેવ, દૈત્ય, સાપ, મનુષ્ય, સિદ્ધ, ભૂત અને પક્ષીઓ — જો દંડ ન પાળાય તો પોતપોતાની મર્યાદા લંગઘી જાય.

યસ્માદદાન્તાન્ દમયત્યદણ્ડ્યાન્દણ્ડયત્યપિ । દમનાદ્દમ્ડનાચ્ચૈવ તસ્માદ્દણ્ડં વિદુર્બુધાઃ ।। ૨૨૬.

જે અણઘડને વશ કરે છે અને અદંડનીયને પણ દંડ આપે છે, અને દમન તથા દંડ દ્વારા જ, વિદ્વાનો તેને દંડરૂપે ઓળખે છે.