અગ્નિપુરાણમ્

પિતૃપૈતામદ્દં મિત્રં સામન્તઞ્ચ તથા રિપોઃ । કૃત્રિમઞ્ચ મહાભાગા મિત્રન્ત્રિવિધમુચ્યતે ।। ૨૨૬.

પિતા કે દાદાના મિત્ર, પોતાનો મિત્ર, સરહદનો વડો, દુશ્મન અને બનાવટનો મિત્ર – હે મહાન, આ ત્રણ પ્રકારના મિત્ર કહેવાય છે.

સ્વામ્યમાત્યઞ્જનપદા દુર્ગં દણ્ડસ્તથૈવ ચ। કોપો મિત્રઞ્ચ ધર્મજ્ઞ સપ્તાઙ્ગં રાજ્યમુચ્યતે ।। ૨૨૫.

રાજા, મંત્રી, રાજ્ય, કિલ્લો, ખજાનો, સેના અને મિત્ર – હે ધર્મને જાણનારા, આ સાત રાજ્યના અંગ કહેવાય છે.

મૂલં સ્વામી સ વૈ રક્ષ્યસ્તસ્માદ્રાજ્યં૧ બિશેષતઃ । રાજ્યાઙ્ગદ્રોહિણં હન્યાત્કાલે તીક્ષ્ણો મૃદુર્ભવેત્ ।। ૨૨૫.

રાજા એ મૂળ છે અને તેની ખાસ રક્ષા કરવી જોઈએ; રાજ્યનું ભલાઈ રાજા પર જ નિર્ભર છે. રાજ્યના અંગોનો દ્રોહી યોગ્ય સમયે કઠોર કે નમ્ર બનીને દંડ પામે.

એવં લોકદ્વયં રાજ્ઞો ભૃત્યૈર્હાસં વિવર્જયેત્ । ભૃત્યાઃ પરિભવન્તીહ નૃપં હર્ષણસત્કથં ।। ૨૨૫.

રાજાએ બંને લોકમાં પોતાના સેવકો દ્વારા ઉપહાસ ટાળવો જોઈએ; કારણ કે અહીં સેવકો રાજાને અવગણે તો તેની ખુશી અને સારા નામને નાશ કરે છે.

લોકસઙ્‌ગ્રહણાર્થાય કૃતકવ્યસનો ભવેત્ । સ્મિતપૂર્વાભિભાષી સ્યાત્ લોકાનાં રઞ્જનં ચરેત્ ।। ૨૨૫.

લોકોની પ્રસન્નતા માટે રાજાએ દાન આપવાની ટેવ વિકસાવવી જોઈએ; હંમેશા હળવી સ્મિત સાથે વાત કરવી અને લોકોના મનમાં આનંદ પેદા કરવો.

દીર્ઘસૂત્રસ્ય નૃપતેઃ કર્મહાનિર્ધ્રુવં ભવેત્ । રાગે દર્પે ચ માને ચ દ્રોહે પાપે ચ કર્મણિ ।। ૨૨૫.

જે રાજા કામમાં મોડું કરે છે, તેનું કાર્ય નિશ્ચિતપણે બગડે છે; રાગ, અહંકાર, અભિમાન, શત્રુતા અને પાપી કામોથી તેના કાર્યો નાશ પામે છે.

અપ્રિયે ચૈવ બક્તવ્યે દીર્ઘ્સૂત્રઃ પ્રશસ્યતે। ગુપ્તમન્ત્રો ભવેદ્રાજા નાપદો ગુપ્તમન્ત્રતઃ ।। ૨૨૫.

અપ્રિય વાત કહેવાની હોય ત્યારે ધીરજ રાખવી પ્રશંસનીય છે; રાજાએ પોતાની યોજના ગુપ્ત રાખવી જોઈએ, કેમ કે ગુપ્ત યોજના ધરાવતો રાજા કદી મુશ્કેલીમાં પડતો નથી.

આકારૈરિઙ્ગિતૈર્ગત્યા ચૈષ્ટયા ભાષિતેન ચ ।। ૨૨૫.

દેખાવ, ઇશારો, ચાલ, ક્રિયા અને બોલી દ્વારા—

નેત્રવક્ત્રવિકારાભ્યાં ગૃહ્યતેઽન્તર્ગતં પુનઃ । નૈકસ્તુ મન્ત્રયેનુમન્ત્રં ન રાજા બહુભિઃ સહ ।। ૨૨૫.

આંખ અને ચહેરાના ફેરફારથી પણ મનની છુપાયેલી વાત જાણી શકાય છે; પણ એકલાએ સલાહ ન લેવી અને રાજાએ બહુજનો સાથે સલાહ ન કરવી.

બહુભિર્મન્ત્રયેત્ કામં રાજા મન્ત્રાન્ પૃથક્ પૃથક્। મન્ત્રિણામપિનો કુર્યાન્મન્ત્રી મન્ત્રપ્રકાશનં ।। ૨૨૫.

રાજા ઇચ્છે તો અનેક જણ સાથે સલાહ કરી શકે, પણ દરેક સલાહને અલગથી વિચારવી જોઈએ; મંત્રીઓમાં પણ કોઈ મંત્રી સલાહ જાહેર ન કરે.

ક્વાપિ કસ્યાપિ૩ વિશ્વાસો બવતીહસદા નૃણાં । નિશ્ચયશ્ચ તથા મન્ત્રે કાર્ય્ય એકેન સૂરિણા ।। ૨૨૫.

માણસોમાં ક્યાંક કોઈક પર વિશ્વાસ થતો જ હોય છે; પણ અંતિમ નિર્ણય એક જ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ કરવો જોઈએ.

નશ્યેદવિનયાદ્રાજારાજ્યઞ્ચ વિનયાલ્લભેત્ । ત્રૈવિદ્યેભ્યસ્ત્રયીં વિદ્યાં દણ્ડનીતિઞ્ચ શાશ્વતીં ।। ૨૨૫.

અનુશાસનના અભાવે રાજા અને રાજ્ય બરબાદ થાય છે, પણ અનુશાસનથી રાજ્ય મળે છે; ત્રણેય વેદમાંથી ત્રૈવીદ્યા અને શાશ્વત દંડનીતિ શીખવી જોઈએ.

આન્વીક્ષિકીઞ્ચાર્થવિદ્યાં વાર્ત્તારમ્ભાંશ્ચ લોકતઃ । જિતેન્દ્રિયો હિશક્રોતિ વશે સ્થાપયિતું પ્રજાઃ ।। ૨૨૫.

વિચારશક્તિ, ધનની સમજ અને જીવન-ઉપાય પણ દુનિયાથી શીખવા જોઈએ; કારણ કે જે ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, એ પ્રજાને વશમાં રાખી શકે છે.

પૂજ્યા દેવા દ્વિજાઃ સર્વે દદ્યાદ્દાનાનિ તેષુ ચ । દ્વિજે દાનઞ્ચક્ષયોઽયં નિધિઃ કૈશ્ચિન્નિ નાશ્યતે ।। ૨૨૫.

બધા દેવતાઓ અને દ્વિજોને પૂજવું અને તેમને દાન આપવું જોઈએ; દ્વિજોને આપેલું દાન અક્ષય ખજાનો છે, જે કદી નાશ પામતું નથી.

સઙ્‌ગ્રામેષ્વનિવર્ત્તિત્વં પ્રજાનાં પરિપાલનં । દાનાનિ બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ રાજ્ઞો નિઃ શ્રેયસમ્પરં ।। ૨૨૫.

યુદ્ધમાં પીઠ ન ફેરવવી, પ્રજાની રક્ષા કરવી અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું – આ બધું રાજા માટે સર્વોચ્ચ કલ્યાણ છે.

કૃપણાનાથવૃદ્ધાનાં વિધવાનાઞ્ચ યોષિતાં । યોગક્ષેમઞ્ચ વૃત્તિઞ્ચ તથૈવ પરિકલ્પયેત્ ।। ૨૨૫.

જે ગરીબ, અસહાય, વૃદ્ધ અને વિધવા સ્ત્રીઓ છે, તેમના જીવનની જાળવણી અને ભલાઈ માટે પણ વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનાં કાર્યન્તાપસપૂજનં । ન વિશ્વસેચ્ચ સર્વત્ર તાપસેષુ ચ વિશ્વસેત્ ।। ૨૨૫.

varnashram ની વ્યવસ્થા જાળવવી, તપસ્વીઓનું સન્માન કરવું, પણ દરેક પર વિશ્વાસ ન કરવો, તપસ્વીઓ પર વિશ્વાસ કરી શકાય.

વિશ્વાસયેચ્ચાપિ પરન્તત્ત્વભૂતેન હેતુના । વકકવચ્ચિન્તયેદર્થં સિંહવચ્ચ પરાક્રમેત્ ।। ૨૨૫.

જે સાચા અને ઊંચા કારણથી જ વિશ્વાસ પાત્ર બને, વિષયને બગલાની જેમ વિચારવું અને સિંહની જેમ હિંમતપૂર્વક કાર્ય કરવું.

વૃકવચ્ચાવલુમ્પેત્ શશવચ્ચ વિનિષ્પતેત્ । દૃઢપ્રહારી ચ ભવેત્ તથા શૂકરવન્નૃપઃ ।। ૨૨૫.

ભેડિયાની જેમ ઝડપી લેવું, સસલાની જેમ પાછું ખેંચાઈ જવું, અને વરાળની જેમ મજબૂત પ્રહાર કરવો, રાજા.

ચિત્રાકારશ્ચ શિખિવદ્‌ દૃઢભક્તિસ્તથા શ્વવત્ । ભવેચ્ચ મધુરાભાષી તથા કોકિલવન્નૃપઃ ।। ૨૨૬.

મોર જેવી કળા, કૂતરા જેવી દૃઢ ભક્તિ અને કોયલ જેવી મીઠી વાણી હોવી જોઈએ, રાજા.

કાકશઙ્કી ભવેન્નિત્યમજ્ઞાતાં વસતિં વસેત્। નાપરીક્ષિતપૂર્વઞ્ચ ભોજનં શયનં સ્પૃશેત્ ।। ૨૨૫.

હંમેશા કાગડા જેવી સાવચેત રહેવું, અજાણ્યા સ્થળે રહેવું, અને અજમાયું નહીં હોય એવું ખોરાક કે શયન સ્પર્શવું નહીં.

નાવિજ્ઞાતાં સ્ત્રિયં ગચ્છેન્નાજ્ઞાતાં નાવમારુહેત્ । રાષ્ટ્રકર્ષી ભ્રસ્યતે ચરાજ્યાર્થાચ્ચૈવ જીવિતાત્ ।। ૨૨૫.

અજાણી સ્ત્રી પાસે ન જવું, અજાણી નાવમાં ન ચઢવું; જે રાજા અવિવેકથી ચાલે છે તે પોતાનું રાજ્ય અને જીવન બંને ગુમાવે છે.

ભૃતો વત્સો જાતબલઃ કર્મયોગ્યો યથા ભવેત્ । તથા રાષ્ટ્રં મહાભાગ ભૃતં કર્મસહં ભવેત્ ।। ૨૨૫.

જેમ વાછરડો મોટો થાય પછી કામ માટે યોગ્ય બને છે, તેમ મહાનુભાવ, સારી રીતે સંભાળેલું રાજ્ય પણ કાર્યક્ષમ બને છે.

સર્વં કર્મેદમાયત્તં વિધાને દૈવપૌરુષે । તયોર્દૈવચચિન્ત્યં હિ પૌરુષે વિદ્યતે ક્રિયા ।। ૨૨૫.

દરેક કાર્ય ભાગ્ય અને પુરુષાર્થ પર આધાર રાખે છે; તેમાં ભાગ્યનું ધ્યાન રાખવું, પણ કાર્ય તો પુરુષાર્થથી જ થાય છે.

પુષ્કર ઉવાચ સ્વમેવ કર્મ દૈવાખ્યં વિદ્ધિ દેહાન્તરાજિતં । તસ્માત્ પૌરુષમેવેહ શ્રેષ્ઠમાહુર્મનીષિણઃ ।। ૨૨૬.

પુષ્કર કહે છે: જેને ભાગ્ય કહેવાય છે, એ તો પોતાના પૂર્વજન્મના કર્મ છે; તેથી વિદ્વાનો કહે છે કે આ દુનિયામાં પુરુષાર્થ શ્રેષ્ઠ છે.

પ્રતિકૂલં તથા દૈવં પૌરુષેણ વિહન્યતે । સાત્ત્વિકાત્ કર્મ્મણઃ પૂર્વાત્ સિદ્ધિઃ સ્યાત્પૌરુષં વિના ।। ૨૨૬.

અનુકૂળ ન હોય એવું ભાગ્ય પણ પુરુષાર્થથી જીતાઈ જાય છે; પણ સારા પૂર્વકર્મના ફળથી ક્યારેક પુરુષાર્થ વિના પણ સફળતા મળે છે.

પૌરુષં દૈવસમ્પત્ત્યા કાલે ફલતિ ભાર્ગવ । દૈવં પુરુષકારશ્ચ દ્વયં પુંસઃ ફલાવહં ।। ૨૨૬.

પુરુષાર્થ અને ભાગ્ય સાથે મળે ત્યારે જ ફળ મળે છે, ભર્ગવ; બંને મળીને મનુષ્યને ફળ આપે છે.

કૃષેર્વૃષ્ટિસમાયોગાત્ કાલે સ્યુઃ ફલસિદ્ધયઃ । સધર્મ્મં પૌરુષં કુર્યાન્નાલસો ન ચ દૈવવાન્ ।। ૨૨૬.

જેમ વરસાદથી પાકે યોગ્ય સમયે ફળ મળે છે, તેમ ધર્મ પ્રમાણે પુરુષાર્થ કરવો જોઈએ, અને ન તો આળસવું, ન તો માત્ર ભાગ્ય પર આધાર રાખવો.

સામાદિભિરુપાયૈસ્તુ સર્વે સિદ્ધ્યન્ત્યુપક્રમાઃ । સામ ચોપપ્રદાનઞ્ચ ચભેદદણ્ડૌ તથાપરૌ ।। ૨૨૬.

સાંતિ, દાન, ફૂટ પાડવી અને દંડ — આવા ઉપાયોથી બધા કાર્યો સફળ થાય છે; એ ચાર મુખ્ય ઉપાય છે.