અગ્નિપુરાણમ્

એવં કુર્ય્યાત્ સદા સ્ત્રીણં રક્ષણં પૃથિવીપતિઃ । ન ચાસાં વિશ્વસેજ્જાતુ પુત્રમાતુર્વિશેષતઃ ।। ૨૨૪.

આ રીતે રાજાએ સ્ત્રીઓની હંમેશા રક્ષા કરવી જોઈએ, અને ખાસ કરીને તેમના પુત્રો અને માતાઓના મામલે ક્યારેય સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ન કરવો.

પુષ્કર ઉવાચ રાજપુત્રસ્ય રક્ષા ચ કર્ત્તવ્યા પૃથિવીક્ષિતા । ધર્માર્થ્કામશાસ્ત્રાણિ ધનુર્વેદઞ્ચ શિક્ષયેત્ ।। ૨૨૫.

પુષ્કર કહે છે: રાજાએ રાજકુમારની રક્ષા કરવી અને તેને ધર્મ, અર્થ અને કામના શાસ્ત્રો તથા ધનુર્વેદ શીખવાડવું જોઈએ.

શિલ્પાનિ શિક્ષયેચ્ચૈવમાપ્તૈર્મિથ્યાપ્રિયંવદૈઃ । શરીરરક્ષાવ્યાજેન રક્ષિણોઽસ્ય નિયોજયેત્ ।। ૨૨૫.

એમણે તેને વિશ્વાસપાત્ર ગુરુઓ પાસેથી કળાઓ શીખવવી જોઈએ, ખોટું બોલનારા કે ચાપલૂસ પાસેથી નહીં; અને શરીરની રક્ષા નામે રક્ષકો રાખવા જોઈએ.

ન ચાસ્ય સઙ્ગો દાતવ્યઃ ક્રુદ્ધલુબ્ધવિમાનિતૈઃ । અશક્યન્તુ ગુણાધાનં કર્ત્તુ તં બન્ધયેત્ સુખૈઃ ।। ૨૨૫.

તેને ક્રોધી, લોભી કે અભિમાની લોકો સાથે મળવા ન દેવું; અને જે ગુણવાન છે પણ કાબૂમાં રહેતો નથી, તેને સુખ આપીને બાંધવો.

અધિકારેષુ સર્વેષુ વિનીતં વિનિયોજયેત્ । મૃગયાં પાનમક્ષાંશ્ચ રાજ્યનાશં સ્ત્યજેન્નૃપઃ ।। ૨૨૫.

બધા અધિકારોમાં વિનીત રાજકુમારને જવાબદારી આપવી અને રાજાએ શિકાર, દારૂ, જુગાર અને રાજ્યનો નાશ કરનારા કામો ટાળવા જોઈએ.

દિવાસ્વપ્નં વૃથાટ્યાઞ્ચ વાક્પારુષ્યં વિવર્જયેત્ । નિન્દાઞ્ચ દણ્ડપારુષ્યમર્થદૂષણમુત્સૃજેત્ ।। ૨૨૫.

દિવસે ઊંઘવું, ફાંફાં ફરવું, કડક બોલવું, નિંદા, કઠોર દંડ અને ધનની બરબાદી ટાળવી જોઈએ.

આકારાણાં સમુચ્છેદો દુર્ગાદીનામસત્ક્રિયા । અર્થાનાં દૂષણં પ્રોક્તં વિપ્રકીર્ણત્વમેવ ચ ।। ૨૨૫.

કિલ્લા વગેરેનું નાશ, દુર્ગાદિનું અવગણન, ધનની બરબાદી અને વ્યવસ્થાનો અભાવ — આ બધું સંપત્તિના વિનાશનું કારણ છે.

અદેશકાલે યદ્દાનમપાત્રે દાનમેવ ચ । અર્થેષુ દૂષણં પ્રોક્તમસત્કર્મપ્રવર્ત્તનં ।। ૨૨૫.

અયોગ્ય સમયે કે અયોગ્ય જગ્યાએ દાન કરવું, અયોગ્ય વ્યક્તિને દાન આપવું, કે ફક્ત પોતાના સ્વાર્થ માટે દાન કરવું – આ બધું દાન ખરાબ ગણાય છે અને એથી અયોગ્ય વર્તન થાય છે.

કામં ક્રોધં મદં માનં લોભં દર્પઞ્ચ વર્જયેત્ । તતો ભૃત્યજયઙ્‌કૃત્વા પૌરજાનપદં જયેત્ ।। ૨૨૫.

ઇચ્છા, ક્રોધ, મદ, અભિમાન, લોભ અને દંભ – આ બધું છોડવું જોઈએ. પછી પોતાના સેવકો પર કાબૂ મેળવીને, શહેર અને ગામના લોકો પર પણ વિજય મેળવવો.

જયેદ્‌બાહ્યાનરીન્ પશ્ચાદ્વાહ્યાશ્ચ ત્રિવિધારયઃ । ગુરવસ્તે યથા પૂર્વં કુલ્યાનન્તરકૃત્રિમાઃ ।। ૨૨૬.

પહેલા બહારના દુશ્મનોને, પછી અંદરના દુશ્મનોને અને ત્રણ પ્રકારના વિરોધીઓને જીતવા જોઈએ. વડીલો, કુટુંબજનો અને બનાવટના સંબંધીઓને પહેલાં જેવું માન આપવું.

પિતૃપૈતામદ્દં મિત્રં સામન્તઞ્ચ તથા રિપોઃ । કૃત્રિમઞ્ચ મહાભાગા મિત્રન્ત્રિવિધમુચ્યતે ।। ૨૨૬.

પિતા કે દાદાના મિત્ર, પોતાનો મિત્ર, સરહદનો વડો, દુશ્મન અને બનાવટનો મિત્ર – હે મહાન, આ ત્રણ પ્રકારના મિત્ર કહેવાય છે.

સ્વામ્યમાત્યઞ્જનપદા દુર્ગં દણ્ડસ્તથૈવ ચ। કોપો મિત્રઞ્ચ ધર્મજ્ઞ સપ્તાઙ્ગં રાજ્યમુચ્યતે ।। ૨૨૫.

રાજા, મંત્રી, રાજ્ય, કિલ્લો, ખજાનો, સેના અને મિત્ર – હે ધર્મને જાણનારા, આ સાત રાજ્યના અંગ કહેવાય છે.

મૂલં સ્વામી સ વૈ રક્ષ્યસ્તસ્માદ્રાજ્યં૧ બિશેષતઃ । રાજ્યાઙ્ગદ્રોહિણં હન્યાત્કાલે તીક્ષ્ણો મૃદુર્ભવેત્ ।। ૨૨૫.

રાજા એ મૂળ છે અને તેની ખાસ રક્ષા કરવી જોઈએ; રાજ્યનું ભલાઈ રાજા પર જ નિર્ભર છે. રાજ્યના અંગોનો દ્રોહી યોગ્ય સમયે કઠોર કે નમ્ર બનીને દંડ પામે.

એવં લોકદ્વયં રાજ્ઞો ભૃત્યૈર્હાસં વિવર્જયેત્ । ભૃત્યાઃ પરિભવન્તીહ નૃપં હર્ષણસત્કથં ।। ૨૨૫.

રાજાએ બંને લોકમાં પોતાના સેવકો દ્વારા ઉપહાસ ટાળવો જોઈએ; કારણ કે અહીં સેવકો રાજાને અવગણે તો તેની ખુશી અને સારા નામને નાશ કરે છે.

લોકસઙ્‌ગ્રહણાર્થાય કૃતકવ્યસનો ભવેત્ । સ્મિતપૂર્વાભિભાષી સ્યાત્ લોકાનાં રઞ્જનં ચરેત્ ।। ૨૨૫.

લોકોની પ્રસન્નતા માટે રાજાએ દાન આપવાની ટેવ વિકસાવવી જોઈએ; હંમેશા હળવી સ્મિત સાથે વાત કરવી અને લોકોના મનમાં આનંદ પેદા કરવો.

દીર્ઘસૂત્રસ્ય નૃપતેઃ કર્મહાનિર્ધ્રુવં ભવેત્ । રાગે દર્પે ચ માને ચ દ્રોહે પાપે ચ કર્મણિ ।। ૨૨૫.

જે રાજા કામમાં મોડું કરે છે, તેનું કાર્ય નિશ્ચિતપણે બગડે છે; રાગ, અહંકાર, અભિમાન, શત્રુતા અને પાપી કામોથી તેના કાર્યો નાશ પામે છે.

અપ્રિયે ચૈવ બક્તવ્યે દીર્ઘ્સૂત્રઃ પ્રશસ્યતે। ગુપ્તમન્ત્રો ભવેદ્રાજા નાપદો ગુપ્તમન્ત્રતઃ ।। ૨૨૫.

અપ્રિય વાત કહેવાની હોય ત્યારે ધીરજ રાખવી પ્રશંસનીય છે; રાજાએ પોતાની યોજના ગુપ્ત રાખવી જોઈએ, કેમ કે ગુપ્ત યોજના ધરાવતો રાજા કદી મુશ્કેલીમાં પડતો નથી.

આકારૈરિઙ્ગિતૈર્ગત્યા ચૈષ્ટયા ભાષિતેન ચ ।। ૨૨૫.

દેખાવ, ઇશારો, ચાલ, ક્રિયા અને બોલી દ્વારા—

નેત્રવક્ત્રવિકારાભ્યાં ગૃહ્યતેઽન્તર્ગતં પુનઃ । નૈકસ્તુ મન્ત્રયેનુમન્ત્રં ન રાજા બહુભિઃ સહ ।। ૨૨૫.

આંખ અને ચહેરાના ફેરફારથી પણ મનની છુપાયેલી વાત જાણી શકાય છે; પણ એકલાએ સલાહ ન લેવી અને રાજાએ બહુજનો સાથે સલાહ ન કરવી.

બહુભિર્મન્ત્રયેત્ કામં રાજા મન્ત્રાન્ પૃથક્ પૃથક્। મન્ત્રિણામપિનો કુર્યાન્મન્ત્રી મન્ત્રપ્રકાશનં ।। ૨૨૫.

રાજા ઇચ્છે તો અનેક જણ સાથે સલાહ કરી શકે, પણ દરેક સલાહને અલગથી વિચારવી જોઈએ; મંત્રીઓમાં પણ કોઈ મંત્રી સલાહ જાહેર ન કરે.

ક્વાપિ કસ્યાપિ૩ વિશ્વાસો બવતીહસદા નૃણાં । નિશ્ચયશ્ચ તથા મન્ત્રે કાર્ય્ય એકેન સૂરિણા ।। ૨૨૫.

માણસોમાં ક્યાંક કોઈક પર વિશ્વાસ થતો જ હોય છે; પણ અંતિમ નિર્ણય એક જ બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ કરવો જોઈએ.

નશ્યેદવિનયાદ્રાજારાજ્યઞ્ચ વિનયાલ્લભેત્ । ત્રૈવિદ્યેભ્યસ્ત્રયીં વિદ્યાં દણ્ડનીતિઞ્ચ શાશ્વતીં ।। ૨૨૫.

અનુશાસનના અભાવે રાજા અને રાજ્ય બરબાદ થાય છે, પણ અનુશાસનથી રાજ્ય મળે છે; ત્રણેય વેદમાંથી ત્રૈવીદ્યા અને શાશ્વત દંડનીતિ શીખવી જોઈએ.

આન્વીક્ષિકીઞ્ચાર્થવિદ્યાં વાર્ત્તારમ્ભાંશ્ચ લોકતઃ । જિતેન્દ્રિયો હિશક્રોતિ વશે સ્થાપયિતું પ્રજાઃ ।। ૨૨૫.

વિચારશક્તિ, ધનની સમજ અને જીવન-ઉપાય પણ દુનિયાથી શીખવા જોઈએ; કારણ કે જે ઇન્દ્રિયોને જીતે છે, એ પ્રજાને વશમાં રાખી શકે છે.

પૂજ્યા દેવા દ્વિજાઃ સર્વે દદ્યાદ્દાનાનિ તેષુ ચ । દ્વિજે દાનઞ્ચક્ષયોઽયં નિધિઃ કૈશ્ચિન્નિ નાશ્યતે ।। ૨૨૫.

બધા દેવતાઓ અને દ્વિજોને પૂજવું અને તેમને દાન આપવું જોઈએ; દ્વિજોને આપેલું દાન અક્ષય ખજાનો છે, જે કદી નાશ પામતું નથી.

સઙ્‌ગ્રામેષ્વનિવર્ત્તિત્વં પ્રજાનાં પરિપાલનં । દાનાનિ બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ રાજ્ઞો નિઃ શ્રેયસમ્પરં ।। ૨૨૫.

યુદ્ધમાં પીઠ ન ફેરવવી, પ્રજાની રક્ષા કરવી અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવું – આ બધું રાજા માટે સર્વોચ્ચ કલ્યાણ છે.

કૃપણાનાથવૃદ્ધાનાં વિધવાનાઞ્ચ યોષિતાં । યોગક્ષેમઞ્ચ વૃત્તિઞ્ચ તથૈવ પરિકલ્પયેત્ ।। ૨૨૫.

જે ગરીબ, અસહાય, વૃદ્ધ અને વિધવા સ્ત્રીઓ છે, તેમના જીવનની જાળવણી અને ભલાઈ માટે પણ વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનાં કાર્યન્તાપસપૂજનં । ન વિશ્વસેચ્ચ સર્વત્ર તાપસેષુ ચ વિશ્વસેત્ ।। ૨૨૫.

varnashram ની વ્યવસ્થા જાળવવી, તપસ્વીઓનું સન્માન કરવું, પણ દરેક પર વિશ્વાસ ન કરવો, તપસ્વીઓ પર વિશ્વાસ કરી શકાય.

વિશ્વાસયેચ્ચાપિ પરન્તત્ત્વભૂતેન હેતુના । વકકવચ્ચિન્તયેદર્થં સિંહવચ્ચ પરાક્રમેત્ ।। ૨૨૫.

જે સાચા અને ઊંચા કારણથી જ વિશ્વાસ પાત્ર બને, વિષયને બગલાની જેમ વિચારવું અને સિંહની જેમ હિંમતપૂર્વક કાર્ય કરવું.

વૃકવચ્ચાવલુમ્પેત્ શશવચ્ચ વિનિષ્પતેત્ । દૃઢપ્રહારી ચ ભવેત્ તથા શૂકરવન્નૃપઃ ।। ૨૨૫.

ભેડિયાની જેમ ઝડપી લેવું, સસલાની જેમ પાછું ખેંચાઈ જવું, અને વરાળની જેમ મજબૂત પ્રહાર કરવો, રાજા.