અગ્નિપુરાણમ્

જાતીપુષ્પસુગન્ધિ સ્યાત્ તગરાર્દ્ધેન યોજિતં । સદ્ધ્યામકં સ્યાદ્વકુલૈસ્તુલ્યગન્ધિ મનોહરં ।। ૨૨૪.

જ્યારે તેમાં અડધી ટગરા ઉમેરીએ, ત્યારે તે જાસુદના ફૂલો જેવી સુગંધ આપે છે; અને વકુલ ફૂલો સાથે ઉમેરવાથી તે મનમોહક અને સમાન સુગંધ આપે છે.

મઞ્જિષ્ઠાન્તગરં ચોલં ત્વચં ચવ્યાઘ્રનખં નખં । ગનધપત્રઞ્ચ વિન્યસ્ય ગન્ધતૈલં ભવેચ્છુભં ।। ૨૨૪.

મંજિષ્ઠા, ટગરા, ચોલા, દાલચીનીની છાલ, વ્યાઘ્રનખ અને નખ, તથા ગંધપત્ર ઉમેરીને બનાવેલું સુગંધિત તેલ શુભ માનવામાં આવે છે.

તૈલં નિપીડિતં રામ તિલૈઃ પુષ્પાધિવાસિતૈઃ । વાસનાત્ પુષ્પસટ્ટશં ગન્ધેન તુ ભવેદ્ ધ્રુવં ।। ૨૨૪.

તિલમાંથી દબાવી કાઢેલું તેલ, ફૂલોમાં ભીંજવેલું હોય અને ઘણી જાતના ફૂલોની સુગંધથી ભરી દેવામાં આવે, તો તે ચોક્કસ સુગંધિત બને છે.

એલાલવઙ્ગકક્કોલજાતીફલનિશાકરાઃ । જાતીપત્રિકયા સાર્દ્ધં સ્વતન્ત્રા મુખવાસકાઃ ।। ૨૨૪.

એલચી, લવિંગ, કક્કોલ, જાફળ અને પિપ્પલ, સાથે જ જાસુદના પાન, દરેક પોતપોતાની રીતે મોઢામાં સુગંધ માટે વપરાય છે.

કર્પૂરં કુઙ્કુમં કાન્તા મૃગદર્પં હરેણુકં । કક્કોલૈલાલવઙ્ગઞ્ચ જાતી કોશકમેવ ચ ।। ૨૨૪.

કપૂર, કુંકુમ, કાંતા, કસ્તૂરી, હરેણુક, કક્કોલ, એલચી, લવિંગ અને જાસુદનું ફળ પણ.

ત્વક્‌પત્રં ત્રુટિમુસ્તૌ ચ લતાં કસ્તૂરિકં તથા । કણ્ટકાનિ લવઙ્ગસ્ય ફલપત્રે ચ જાતિતઃ ।। ૨૨૪.

દાલચીનીના પાન, મુસ્તા, લતા, કસ્તૂરી, લવિંગના કાંટા અને જાસુદના પાન તથા ફળ.

મુખે ન્યસ્તાઃ સુગન્ધાસ્તા મુખરોગવિનાશનાઃ ।। ૨૨૪.

આ બધાં સુગંધિત પદાર્થો મોઢામાં મુકવાથી મોઢાના રોગો દૂર થાય છે.

પૂગં પ્રક્ષાલિતં સમ્યક્ પઞ્ચપલ્લવવારિણા । શક્ત્યા તુ ગુટિકાદ્રવ્યૈર્વાસિતં મુખવાસકં ।। ૨૨૪.

પૂગફળને પાંચ પ્રકારના પાનના પાણીથી સારી રીતે ધોઈ, મોખાની સુગંધ માટેના દ્રવ્યો સાથે ભેળવીને, તે મોઢાની સુગંધ માટે વપરાય છે.

કટુકં દન્તકાષ્ઠઞ્ચ ગોમૂત્રે વાસિતં ત્ર્યહં । કૃતઞ્ચ પૂગવદ્રામ મુખસૌગન્ધિકારકં ।। ૨૨૪.

કડવા દાંત ઘસવાના કાંડા, ગૌમૂત્રમાં ત્રણ દિવસ સુધી ભીંજવી, અને પૂગફળની જેમ તૈયાર કરી, મોઢામાં સુગંધ લાવે છે.

ત્વક્‌પથ્યયોઃ સમાવંશૌ શશિભાગાર્દ્ધસંયુતૌ । નાગવલ્લીસમો ભાતિ મુખવાસો મનોહરઃ ।। ૨૨૪.

દાલચીની અને પથ્યા બન્ને સમાન પ્રમાણમાં, અને શશિભાગનું અડધું પ્રમાણ ઉમેરી, પાન જેટલું લઈ, મોઢાની મનમોહક સુગંધ મળે છે.

એવં કુર્ય્યાત્ સદા સ્ત્રીણં રક્ષણં પૃથિવીપતિઃ । ન ચાસાં વિશ્વસેજ્જાતુ પુત્રમાતુર્વિશેષતઃ ।। ૨૨૪.

આ રીતે રાજાએ સ્ત્રીઓની હંમેશા રક્ષા કરવી જોઈએ, અને ખાસ કરીને તેમના પુત્રો અને માતાઓના મામલે ક્યારેય સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ન કરવો.

પુષ્કર ઉવાચ રાજપુત્રસ્ય રક્ષા ચ કર્ત્તવ્યા પૃથિવીક્ષિતા । ધર્માર્થ્કામશાસ્ત્રાણિ ધનુર્વેદઞ્ચ શિક્ષયેત્ ।। ૨૨૫.

પુષ્કર કહે છે: રાજાએ રાજકુમારની રક્ષા કરવી અને તેને ધર્મ, અર્થ અને કામના શાસ્ત્રો તથા ધનુર્વેદ શીખવાડવું જોઈએ.

શિલ્પાનિ શિક્ષયેચ્ચૈવમાપ્તૈર્મિથ્યાપ્રિયંવદૈઃ । શરીરરક્ષાવ્યાજેન રક્ષિણોઽસ્ય નિયોજયેત્ ।। ૨૨૫.

એમણે તેને વિશ્વાસપાત્ર ગુરુઓ પાસેથી કળાઓ શીખવવી જોઈએ, ખોટું બોલનારા કે ચાપલૂસ પાસેથી નહીં; અને શરીરની રક્ષા નામે રક્ષકો રાખવા જોઈએ.

ન ચાસ્ય સઙ્ગો દાતવ્યઃ ક્રુદ્ધલુબ્ધવિમાનિતૈઃ । અશક્યન્તુ ગુણાધાનં કર્ત્તુ તં બન્ધયેત્ સુખૈઃ ।। ૨૨૫.

તેને ક્રોધી, લોભી કે અભિમાની લોકો સાથે મળવા ન દેવું; અને જે ગુણવાન છે પણ કાબૂમાં રહેતો નથી, તેને સુખ આપીને બાંધવો.

અધિકારેષુ સર્વેષુ વિનીતં વિનિયોજયેત્ । મૃગયાં પાનમક્ષાંશ્ચ રાજ્યનાશં સ્ત્યજેન્નૃપઃ ।। ૨૨૫.

બધા અધિકારોમાં વિનીત રાજકુમારને જવાબદારી આપવી અને રાજાએ શિકાર, દારૂ, જુગાર અને રાજ્યનો નાશ કરનારા કામો ટાળવા જોઈએ.

દિવાસ્વપ્નં વૃથાટ્યાઞ્ચ વાક્પારુષ્યં વિવર્જયેત્ । નિન્દાઞ્ચ દણ્ડપારુષ્યમર્થદૂષણમુત્સૃજેત્ ।। ૨૨૫.

દિવસે ઊંઘવું, ફાંફાં ફરવું, કડક બોલવું, નિંદા, કઠોર દંડ અને ધનની બરબાદી ટાળવી જોઈએ.

આકારાણાં સમુચ્છેદો દુર્ગાદીનામસત્ક્રિયા । અર્થાનાં દૂષણં પ્રોક્તં વિપ્રકીર્ણત્વમેવ ચ ।। ૨૨૫.

કિલ્લા વગેરેનું નાશ, દુર્ગાદિનું અવગણન, ધનની બરબાદી અને વ્યવસ્થાનો અભાવ — આ બધું સંપત્તિના વિનાશનું કારણ છે.

અદેશકાલે યદ્દાનમપાત્રે દાનમેવ ચ । અર્થેષુ દૂષણં પ્રોક્તમસત્કર્મપ્રવર્ત્તનં ।। ૨૨૫.

અયોગ્ય સમયે કે અયોગ્ય જગ્યાએ દાન કરવું, અયોગ્ય વ્યક્તિને દાન આપવું, કે ફક્ત પોતાના સ્વાર્થ માટે દાન કરવું – આ બધું દાન ખરાબ ગણાય છે અને એથી અયોગ્ય વર્તન થાય છે.

કામં ક્રોધં મદં માનં લોભં દર્પઞ્ચ વર્જયેત્ । તતો ભૃત્યજયઙ્‌કૃત્વા પૌરજાનપદં જયેત્ ।। ૨૨૫.

ઇચ્છા, ક્રોધ, મદ, અભિમાન, લોભ અને દંભ – આ બધું છોડવું જોઈએ. પછી પોતાના સેવકો પર કાબૂ મેળવીને, શહેર અને ગામના લોકો પર પણ વિજય મેળવવો.

જયેદ્‌બાહ્યાનરીન્ પશ્ચાદ્વાહ્યાશ્ચ ત્રિવિધારયઃ । ગુરવસ્તે યથા પૂર્વં કુલ્યાનન્તરકૃત્રિમાઃ ।। ૨૨૬.

પહેલા બહારના દુશ્મનોને, પછી અંદરના દુશ્મનોને અને ત્રણ પ્રકારના વિરોધીઓને જીતવા જોઈએ. વડીલો, કુટુંબજનો અને બનાવટના સંબંધીઓને પહેલાં જેવું માન આપવું.

પિતૃપૈતામદ્દં મિત્રં સામન્તઞ્ચ તથા રિપોઃ । કૃત્રિમઞ્ચ મહાભાગા મિત્રન્ત્રિવિધમુચ્યતે ।। ૨૨૬.

પિતા કે દાદાના મિત્ર, પોતાનો મિત્ર, સરહદનો વડો, દુશ્મન અને બનાવટનો મિત્ર – હે મહાન, આ ત્રણ પ્રકારના મિત્ર કહેવાય છે.

સ્વામ્યમાત્યઞ્જનપદા દુર્ગં દણ્ડસ્તથૈવ ચ। કોપો મિત્રઞ્ચ ધર્મજ્ઞ સપ્તાઙ્ગં રાજ્યમુચ્યતે ।। ૨૨૫.

રાજા, મંત્રી, રાજ્ય, કિલ્લો, ખજાનો, સેના અને મિત્ર – હે ધર્મને જાણનારા, આ સાત રાજ્યના અંગ કહેવાય છે.

મૂલં સ્વામી સ વૈ રક્ષ્યસ્તસ્માદ્રાજ્યં૧ બિશેષતઃ । રાજ્યાઙ્ગદ્રોહિણં હન્યાત્કાલે તીક્ષ્ણો મૃદુર્ભવેત્ ।। ૨૨૫.

રાજા એ મૂળ છે અને તેની ખાસ રક્ષા કરવી જોઈએ; રાજ્યનું ભલાઈ રાજા પર જ નિર્ભર છે. રાજ્યના અંગોનો દ્રોહી યોગ્ય સમયે કઠોર કે નમ્ર બનીને દંડ પામે.

એવં લોકદ્વયં રાજ્ઞો ભૃત્યૈર્હાસં વિવર્જયેત્ । ભૃત્યાઃ પરિભવન્તીહ નૃપં હર્ષણસત્કથં ।। ૨૨૫.

રાજાએ બંને લોકમાં પોતાના સેવકો દ્વારા ઉપહાસ ટાળવો જોઈએ; કારણ કે અહીં સેવકો રાજાને અવગણે તો તેની ખુશી અને સારા નામને નાશ કરે છે.

લોકસઙ્‌ગ્રહણાર્થાય કૃતકવ્યસનો ભવેત્ । સ્મિતપૂર્વાભિભાષી સ્યાત્ લોકાનાં રઞ્જનં ચરેત્ ।। ૨૨૫.

લોકોની પ્રસન્નતા માટે રાજાએ દાન આપવાની ટેવ વિકસાવવી જોઈએ; હંમેશા હળવી સ્મિત સાથે વાત કરવી અને લોકોના મનમાં આનંદ પેદા કરવો.

દીર્ઘસૂત્રસ્ય નૃપતેઃ કર્મહાનિર્ધ્રુવં ભવેત્ । રાગે દર્પે ચ માને ચ દ્રોહે પાપે ચ કર્મણિ ।। ૨૨૫.

જે રાજા કામમાં મોડું કરે છે, તેનું કાર્ય નિશ્ચિતપણે બગડે છે; રાગ, અહંકાર, અભિમાન, શત્રુતા અને પાપી કામોથી તેના કાર્યો નાશ પામે છે.

અપ્રિયે ચૈવ બક્તવ્યે દીર્ઘ્સૂત્રઃ પ્રશસ્યતે। ગુપ્તમન્ત્રો ભવેદ્રાજા નાપદો ગુપ્તમન્ત્રતઃ ।। ૨૨૫.

અપ્રિય વાત કહેવાની હોય ત્યારે ધીરજ રાખવી પ્રશંસનીય છે; રાજાએ પોતાની યોજના ગુપ્ત રાખવી જોઈએ, કેમ કે ગુપ્ત યોજના ધરાવતો રાજા કદી મુશ્કેલીમાં પડતો નથી.

આકારૈરિઙ્ગિતૈર્ગત્યા ચૈષ્ટયા ભાષિતેન ચ ।। ૨૨૫.

દેખાવ, ઇશારો, ચાલ, ક્રિયા અને બોલી દ્વારા—

નેત્રવક્ત્રવિકારાભ્યાં ગૃહ્યતેઽન્તર્ગતં પુનઃ । નૈકસ્તુ મન્ત્રયેનુમન્ત્રં ન રાજા બહુભિઃ સહ ।। ૨૨૫.

આંખ અને ચહેરાના ફેરફારથી પણ મનની છુપાયેલી વાત જાણી શકાય છે; પણ એકલાએ સલાહ ન લેવી અને રાજાએ બહુજનો સાથે સલાહ ન કરવી.