અગ્નિપુરાણમ્

ઘૃતં સુગન્ધિ ભવતિ દુગ્ધૈઃ ક્ષિપ્તૈસ્તથા યવૈઃ । ભોજ્યસ્ય કલ્પનૈવં સ્યાદ્‌ગન્ધમુક્તિઃ પ્રદર્શ્યતે ।। ૨૨૪.

ઘી, દૂધ અને જૌ સાથે મિક્સ કરતાં સુગંધિત બને છે; આવું ભોજન તૈયાર કરતાં સુગંધ ફેલાય છે.

શૌચમાચમનં રામ તથૈવ ચ વિરેચનં । ભાવના ચૈવ પાકશ્ચ બોધનં ધૂપનન્તથા ।। ૨૨૪.

હે રામ, શુદ્ધિ, આચમન, અને વિસર્જન, ધ્યાન, રસોઈ, જાગરણ અને ધૂપ—all આવશ્યક છે.

વાસનઞ્ચૈવ નિર્દ્દિષ્ટં કર્મ્માષ્ટકમિદં સ્મૃતં । કપિત્થવિલ્વજમ્વામ્રકરવીરકપલ્લબૈઃ ।। ૨૨૪.

અને સુગંધ લગાવવી—આ આઠ ક્રિયાઓ નિર્ધારિત છે; જેમાં કપિઠ, બેલ, આમ અને કરવીરાના પાન વપરાય છે.

કૃત્વોદકન્તુ યદ્‌દ્રવ્યં શૌવિતં શૌચનન્તુ તત્ । તેષામભાવે શૌચન્તુ મૃગદર્પામ્ભસા ભવેત્ ।। ૨૨૪.

જે પદાર્થને પાણીથી ધોઈ શુદ્ધ કરવામાં આવે છે, તેને શુદ્ધ માનવું; અને એ ન મળે તો મૃગમદના પાણીથી શુદ્ધિ થાય છે.

સરલં દેવકાષ્ઠઞ્ચ૮ કર્પૂરં કાન્તયા સહ । બાલઃ કુન્દુરુકશ્ચૈવ ગુગ્ગુલુઃ શ્રીનિવાસકઃ ।। ૨૨૪.

સરળા, દેવદારુ, કપૂર, કુંદ સાથે, બાલા, કુન્દુરુક, ગુગ્ગળ અને શ્રીનિવાસક—આ બધાં સામેલ છે.

સહ સર્જરસેનૈવં ધૂપદ્રવ્યૈકવિંશતિઃ । ધૂપદ્રવ્યગણાદસ્માદેકવિંશાદ્યથેચ્છયા ।। ૨૨૪.

સરજાના રસ સાથે આવું કરીને, એકવીસ પ્રકારના ધૂપના પદાર્થો છે; અને એમાંથી મનગમતા જેટલા પણ લઈ શકાય છે.

દ્વે દ્વે દ્રવ્યે સમાદાય સર્જભાગૈર્ન્નિયોજયેત્ । નખપિણ્યાકમલયૈઃ સંયોજ્ય મધુના તથા ।। ૨૨૪.

દરેકમાંથી બે બે પદાર્થ લઈ, સરજાના સમાન ભાગમાં મિક્સ કરવા; અને તેમાં નખ, તલના ખલ અને મધ પણ ઉમેરવા.

માસીં સુરાઞ્ચ કુષ્ઠઞ્ચ સ્નાનદ્રવ્યાણિ નિર્દિશેત્ ।। ૨૨૪.

માસી, સુરાં અને કુષ્ઠ—આ સ્નાન માટેના પદાર્થો ગણાય છે.

એતેભ્યસ્તુ સમાદાય દ્રવ્યત્રયમથેચ્છયા । મૃગદર્પયુતં સ્નાનં કાર્યં કન્દર્પવર્દ્ધનં ।। ૨૨૪.

આમાંથી મનગમતા ત્રણ પદાર્થ લઈ, મૃગમદ સાથે સ્નાન તૈયાર કરવું, જે પ્રેમ વધારનારું હોય છે.

ત્વઙ્‌મુરાનલદૈસ્તુલ્યૈર્વાલકાર્દ્ધસમાયુતૈઃ। સ્નાનમુત્પલગન્ધિ સ્યાત્ સતૈલં કુઙ્કુમાયતે ।। ૨૨૪.

જ્યારે નીલકમળ જેવી સુગંધવાળું પાણી, અર્ધો મુરા અને અર્ધો અનલદ સાથે અને તેલમાં ઉમેરીને સ્નાન કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે કુંકુમની સુગંધથી મહેકતું બને છે.

જાતીપુષ્પસુગન્ધિ સ્યાત્ તગરાર્દ્ધેન યોજિતં । સદ્ધ્યામકં સ્યાદ્વકુલૈસ્તુલ્યગન્ધિ મનોહરં ।। ૨૨૪.

જ્યારે તેમાં અડધી ટગરા ઉમેરીએ, ત્યારે તે જાસુદના ફૂલો જેવી સુગંધ આપે છે; અને વકુલ ફૂલો સાથે ઉમેરવાથી તે મનમોહક અને સમાન સુગંધ આપે છે.

મઞ્જિષ્ઠાન્તગરં ચોલં ત્વચં ચવ્યાઘ્રનખં નખં । ગનધપત્રઞ્ચ વિન્યસ્ય ગન્ધતૈલં ભવેચ્છુભં ।। ૨૨૪.

મંજિષ્ઠા, ટગરા, ચોલા, દાલચીનીની છાલ, વ્યાઘ્રનખ અને નખ, તથા ગંધપત્ર ઉમેરીને બનાવેલું સુગંધિત તેલ શુભ માનવામાં આવે છે.

તૈલં નિપીડિતં રામ તિલૈઃ પુષ્પાધિવાસિતૈઃ । વાસનાત્ પુષ્પસટ્ટશં ગન્ધેન તુ ભવેદ્ ધ્રુવં ।। ૨૨૪.

તિલમાંથી દબાવી કાઢેલું તેલ, ફૂલોમાં ભીંજવેલું હોય અને ઘણી જાતના ફૂલોની સુગંધથી ભરી દેવામાં આવે, તો તે ચોક્કસ સુગંધિત બને છે.

એલાલવઙ્ગકક્કોલજાતીફલનિશાકરાઃ । જાતીપત્રિકયા સાર્દ્ધં સ્વતન્ત્રા મુખવાસકાઃ ।। ૨૨૪.

એલચી, લવિંગ, કક્કોલ, જાફળ અને પિપ્પલ, સાથે જ જાસુદના પાન, દરેક પોતપોતાની રીતે મોઢામાં સુગંધ માટે વપરાય છે.

કર્પૂરં કુઙ્કુમં કાન્તા મૃગદર્પં હરેણુકં । કક્કોલૈલાલવઙ્ગઞ્ચ જાતી કોશકમેવ ચ ।। ૨૨૪.

કપૂર, કુંકુમ, કાંતા, કસ્તૂરી, હરેણુક, કક્કોલ, એલચી, લવિંગ અને જાસુદનું ફળ પણ.

ત્વક્‌પત્રં ત્રુટિમુસ્તૌ ચ લતાં કસ્તૂરિકં તથા । કણ્ટકાનિ લવઙ્ગસ્ય ફલપત્રે ચ જાતિતઃ ।। ૨૨૪.

દાલચીનીના પાન, મુસ્તા, લતા, કસ્તૂરી, લવિંગના કાંટા અને જાસુદના પાન તથા ફળ.

મુખે ન્યસ્તાઃ સુગન્ધાસ્તા મુખરોગવિનાશનાઃ ।। ૨૨૪.

આ બધાં સુગંધિત પદાર્થો મોઢામાં મુકવાથી મોઢાના રોગો દૂર થાય છે.

પૂગં પ્રક્ષાલિતં સમ્યક્ પઞ્ચપલ્લવવારિણા । શક્ત્યા તુ ગુટિકાદ્રવ્યૈર્વાસિતં મુખવાસકં ।। ૨૨૪.

પૂગફળને પાંચ પ્રકારના પાનના પાણીથી સારી રીતે ધોઈ, મોખાની સુગંધ માટેના દ્રવ્યો સાથે ભેળવીને, તે મોઢાની સુગંધ માટે વપરાય છે.

કટુકં દન્તકાષ્ઠઞ્ચ ગોમૂત્રે વાસિતં ત્ર્યહં । કૃતઞ્ચ પૂગવદ્રામ મુખસૌગન્ધિકારકં ।। ૨૨૪.

કડવા દાંત ઘસવાના કાંડા, ગૌમૂત્રમાં ત્રણ દિવસ સુધી ભીંજવી, અને પૂગફળની જેમ તૈયાર કરી, મોઢામાં સુગંધ લાવે છે.

ત્વક્‌પથ્યયોઃ સમાવંશૌ શશિભાગાર્દ્ધસંયુતૌ । નાગવલ્લીસમો ભાતિ મુખવાસો મનોહરઃ ।। ૨૨૪.

દાલચીની અને પથ્યા બન્ને સમાન પ્રમાણમાં, અને શશિભાગનું અડધું પ્રમાણ ઉમેરી, પાન જેટલું લઈ, મોઢાની મનમોહક સુગંધ મળે છે.

એવં કુર્ય્યાત્ સદા સ્ત્રીણં રક્ષણં પૃથિવીપતિઃ । ન ચાસાં વિશ્વસેજ્જાતુ પુત્રમાતુર્વિશેષતઃ ।। ૨૨૪.

આ રીતે રાજાએ સ્ત્રીઓની હંમેશા રક્ષા કરવી જોઈએ, અને ખાસ કરીને તેમના પુત્રો અને માતાઓના મામલે ક્યારેય સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ન કરવો.

પુષ્કર ઉવાચ રાજપુત્રસ્ય રક્ષા ચ કર્ત્તવ્યા પૃથિવીક્ષિતા । ધર્માર્થ્કામશાસ્ત્રાણિ ધનુર્વેદઞ્ચ શિક્ષયેત્ ।। ૨૨૫.

પુષ્કર કહે છે: રાજાએ રાજકુમારની રક્ષા કરવી અને તેને ધર્મ, અર્થ અને કામના શાસ્ત્રો તથા ધનુર્વેદ શીખવાડવું જોઈએ.

શિલ્પાનિ શિક્ષયેચ્ચૈવમાપ્તૈર્મિથ્યાપ્રિયંવદૈઃ । શરીરરક્ષાવ્યાજેન રક્ષિણોઽસ્ય નિયોજયેત્ ।। ૨૨૫.

એમણે તેને વિશ્વાસપાત્ર ગુરુઓ પાસેથી કળાઓ શીખવવી જોઈએ, ખોટું બોલનારા કે ચાપલૂસ પાસેથી નહીં; અને શરીરની રક્ષા નામે રક્ષકો રાખવા જોઈએ.

ન ચાસ્ય સઙ્ગો દાતવ્યઃ ક્રુદ્ધલુબ્ધવિમાનિતૈઃ । અશક્યન્તુ ગુણાધાનં કર્ત્તુ તં બન્ધયેત્ સુખૈઃ ।। ૨૨૫.

તેને ક્રોધી, લોભી કે અભિમાની લોકો સાથે મળવા ન દેવું; અને જે ગુણવાન છે પણ કાબૂમાં રહેતો નથી, તેને સુખ આપીને બાંધવો.

અધિકારેષુ સર્વેષુ વિનીતં વિનિયોજયેત્ । મૃગયાં પાનમક્ષાંશ્ચ રાજ્યનાશં સ્ત્યજેન્નૃપઃ ।। ૨૨૫.

બધા અધિકારોમાં વિનીત રાજકુમારને જવાબદારી આપવી અને રાજાએ શિકાર, દારૂ, જુગાર અને રાજ્યનો નાશ કરનારા કામો ટાળવા જોઈએ.

દિવાસ્વપ્નં વૃથાટ્યાઞ્ચ વાક્પારુષ્યં વિવર્જયેત્ । નિન્દાઞ્ચ દણ્ડપારુષ્યમર્થદૂષણમુત્સૃજેત્ ।। ૨૨૫.

દિવસે ઊંઘવું, ફાંફાં ફરવું, કડક બોલવું, નિંદા, કઠોર દંડ અને ધનની બરબાદી ટાળવી જોઈએ.

આકારાણાં સમુચ્છેદો દુર્ગાદીનામસત્ક્રિયા । અર્થાનાં દૂષણં પ્રોક્તં વિપ્રકીર્ણત્વમેવ ચ ।। ૨૨૫.

કિલ્લા વગેરેનું નાશ, દુર્ગાદિનું અવગણન, ધનની બરબાદી અને વ્યવસ્થાનો અભાવ — આ બધું સંપત્તિના વિનાશનું કારણ છે.

અદેશકાલે યદ્દાનમપાત્રે દાનમેવ ચ । અર્થેષુ દૂષણં પ્રોક્તમસત્કર્મપ્રવર્ત્તનં ।। ૨૨૫.

અયોગ્ય સમયે કે અયોગ્ય જગ્યાએ દાન કરવું, અયોગ્ય વ્યક્તિને દાન આપવું, કે ફક્ત પોતાના સ્વાર્થ માટે દાન કરવું – આ બધું દાન ખરાબ ગણાય છે અને એથી અયોગ્ય વર્તન થાય છે.

કામં ક્રોધં મદં માનં લોભં દર્પઞ્ચ વર્જયેત્ । તતો ભૃત્યજયઙ્‌કૃત્વા પૌરજાનપદં જયેત્ ।। ૨૨૫.

ઇચ્છા, ક્રોધ, મદ, અભિમાન, લોભ અને દંભ – આ બધું છોડવું જોઈએ. પછી પોતાના સેવકો પર કાબૂ મેળવીને, શહેર અને ગામના લોકો પર પણ વિજય મેળવવો.