અગ્નિપુરાણમ્

મ્રિયન્નપિ ન ચાદદ્યાદ્ બ્રાહ્મણેભ્યસ્તથા કરં । યસ્ય રાજ્ઞસ્તુ વિષયે શ્રોત્રિયઃ સીદતિ ક્ષુધા ।। ૨૨૨.

ભલે પોતે મરી રહ્યો હોય, બ્રાહ્મણો પાસેથી કર કદી લેવો નહીં. જો રાજાના રાજ્યમાં શાસ્ત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણ ભૂખે તડપતો હોય—

તસ્ય સીદતિ તદ્રાષ્ટ્રં વ્યાધિદુર્ભિક્ષતસ્તરૈઃ । શ્રુતં વૃત્તન્તુ વિજ્ઞાય વૃત્તિં તસ્ય પ્રકલ્પયેત્ ।। ૨૨૨.

તો એ રાજ્યમાં રોગ, દુર્ભિક્ષ અને આપત્તિથી હાનિ થાય છે. આવું જાણીને, રાજાએ એ બ્રાહ્મણની જીવનરક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરવી.

ક્ષેચ્ચ સર્વતસ્ત્વેનં પિતા પુત્રમિવૌરસં । સંરક્ષ્યમાણો રાજ્ઞા યઃ કુરુતે ધર્મમન્વહં ।। ૨૨૨.

જેમ પિતા પોતાના પુત્રને સર્વત્ર રક્ષે છે, એમ રાજાએ પણ એનું રક્ષણ કરવું. જે રાજા દ્વારા રક્ષાયુક્ત છે અને રોજ ધર્મ પાળે છે—

તેનાયુર્વર્દ્ધતે રાજ્ઞો દ્રવિણં રાષ્ટ્રમેવ ચ । કર્મ્મ કુર્યુર્ન્નરેન્દ્રસ્ય માસેનૈકઞ્ચ૧૦ શિલ્પિનઃ ।। ૨૨૨.

એના કારણે રાજાનું આયુષ્ય, ધન અને રાજ્ય વધે છે. શિલ્પીઓએ રાજા માટે દર મહિને એક કામ કરવું.

રાજધર્માઃ પુષ્કર ઉવાચ વક્ષ્યેઽન્તઃ પુરચિન્તાં ચ ધર્માદ્યાઃ પુરુષાર્થકાઃ । અન્યોન્યરક્ષયા તેષાં સેવા કાર્યા સ્ત્રિયા નૃપૈઃ ।। ૨૨૪.

પુષ્કર બોલ્યા: હવે હું અંતઃપુરની ચિંતા અને પુરુષાર્થ આપનારા ધર્માદિ કર્તવ્યો સમજાવું છું. એમાં સ્ત્રીઓએ પરસ્પર રક્ષણ અને સેવા કરવી, અને રાજાએ એનું ધ્યાન રાખવું.

ધર્મમૂલોઽર્થવિટપસ્તથા કર્મ્મફલો મહાન્ । ત્રિવર્ગપાદપસ્તત્ર રક્ષયા ફલભાગ્‌ ભવેત્ ।। ૨૨૪.

ધર્મ એ મૂળ છે, અર્થ એ થડ છે અને કર્મનું ફળ મહાન છે. આ ત્રિવર્ગના વૃક્ષમાં રક્ષણથી ફળનો ભાગ મળે છે.

કામાધીનાઃ૧ સ્ત્રિયો રામ તદર્થં રત્નસઙ્‌ગ્રહઃ । સેવ્યાસ્તા નાતિસેવ્યાસ્ચ ભૂભુજા વિષયૈષિણા ।। ૨૨૪.

સ્ત્રીઓ કામના વશ છે, હે રામ, એ માટે રત્નસંગ્રહ જરૂરી છે. રાજ્યભોગ ઈચ્છનાર રાજાએ એમની સેવા કરવી, પણ અતિશય નહીં.

દુષ્ટાન્યાચરતે૪ યા તુ નાભિનન્દતિ તત્કથાં। ઐક્યં દ્વિષદ્ભિર્વ્રજતિ ગર્વં વહતિ ચોદ્ધતા ।। ૨૨૪.

દુષ્ટ સ્ત્રી ખોટું વર્તન કરે છે, એવી વાત ગમતી નથી, દુશ્મનો સાથે મળે છે અને અહંકારથી ભરેલી રહે છે.

ચુમ્બિતા માર્ષ્ટિ વદનં દત્તન્ન બહુ મન્યતે । સ્વપિત્યાદૌ પ્રસુપ્તાપિ તથા પશ્ચાદ્વિબુધ્યતે ।। ૨૨૪.

ચુંબન કરાય ત્યારે મોઢું પુંછે છે, આપેલું ખાવાનું મૂલ્ય આપતી નથી, શરૂઆતમાં અને પછી પણ ઊંઘે છે, પછી જ જાગે છે.

સ્પૃષ્ટા ધુનોતિ ગાત્રાણિ ગાત્રઞ્ચ વિરુણાદ્ધિ યા । ઈષચ્છૃણોતિ વાક્યાનિ પ્રિયાણ્યપિ પરાઙ્‌મુખી ।। ૨૨૪.

સ્પર્શ કરાય ત્યારે શરીર હલાવે છે અને શરીર દૂર કરે છે, પ્રેમભરી વાત પણ કાન પર નથી લેતી અને મોઢું ફેરવી લે છે.

તત્કામિતાસુ ચ સ્ત્રીસુ મધ્યસ્થેવ ચ લક્ષ્યતે । જ્ઞાતમણ્ડનકાલાપિ ન કરોતિ ચ મણ્ડનં ।। ૨૨૪.

જેઓ ઇચ્છિત હોય એ સ્ત્રીઓમાં, જે નિરસ હોય એ ઓળખાય છે—એને શણગારવાનો સમય ખબર હોવા છતાં શણગારતી નથી.

દૃષ્ટ્વૈવ હૃષ્ટા ભવતિ વીક્ષિતે ચ પરાઙ્‌મુખી ।। ૨૨૪.

માત્ર નજર પડતાં જ એ આનંદિત થાય છે, અને જો કોઈ એની તરફ જુએ તો એ શરમાઈને મુખ ફેરવી લે છે.

દૃશ્યમાના તથાન્યત્ર દૃષ્ટિં ક્ષિપતિ ચઞ્ચલાં । તથાપ્યુપાવર્ત્તયિતું નૈવ શક્રોત્યશેષતઃ ।। ૨૨૪.

બીજે ક્યાંક જોવામાં આવે ત્યારે એ પોતાની ચંચળ નજર ફેંકે છે, છતાં એ આખરે સંપૂર્ણ રીતે દૂર રહી શકતી નથી.

વિવૃણીતિ તથાહ્ગાનિ સ્વસ્યા ગુહ્યાનિ ભાર્ગવ । ગહિતઞ્ચ તથૈવાઙ્ગં પ્રયત્નેન નિગૂહતિ ।। ૨૨૪.

હે ભાર્ગવ, એ પોતાની અંગો અને ગુપ્ત ભાગો દેખાડે છે, પણ જે અંગ પકડાય છે તેને એ ખૂબ જ ધ્યાનથી છુપાવે છે.

તદ્દર્શને ચ કુરુતે વાલાલિડ્ગનચુમ્બનં । આભાષ્યમાણા ભવતિ સત્યવાક્યા તથૈવ ચ ।। ૨૨૪.

એને જોતા જ એ રમૂજી હાવભાવ, લપટ અને ચુંબન કરે છે; અને વાત કરતાં એ સાચું જવાબ આપે છે.

સ્પૃષ્ટા પુલકિતૈરઙ્ગૈઃ સ્વેદેનૈવ ચ ભજ્યતે । કરોતિ ચ તથા રામ સુલભદ્રવ્યયાચનં ।। ૨૨૪.

સ્પર્શ થતાં એના અંગોમાં રોમાંચ આવે છે અને એ પરસેવાથી ભીંજાય છે; અને હે રામ, એ સહેલાઈથી નાનાં ભેટો માગે છે.

તતઃ સ્વલ્પમપિ પ્રાપ્ય કરોતિ પરમાં મુદં । નામસઙ્કીર્ત્તનાદેવ મુદિતા બહુ મન્યતે ।। ૨૨૪.

પછી, જરા પણ કંઈ મળતાં જ એ ખૂબ જ ખુશ થાય છે; અને માત્ર પોતાનું નામ વખાણવામાં આવે તો એ પોતાને બહુ આનંદિત માને છે.

કરકજાઙ્કાઙ્કિતાન્યસ્ય ફલાનિ પ્રેષયત્યપિ । તત્પ્રેષિતઞ્ચ હૃદયે વિન્યસત્યપિ ચાદરાત્ ।। ૨૨૪.

એ પોતાના હાથથી નિશાની કરેલા ફળો એને મોકલે છે, અને એ જે મોકલે છે તેને એ પ્રેમથી પોતાના હૃદય પર રાખે છે.

આલિઙ્ગનૈશ્ચ ગાત્રાણિ લિમ્પતીવામૃતેન યા । સુપ્તે સ્વપિત્યથાદૌ ચ તથા તસ્ય વિબુધ્યતે ।। ૨૨૪.

લપટથી એના શરીરને જાણે અમૃતથી ઢાંકી દે છે; એ સુઈ જાય ત્યારે એ પણ સુઈ જાય છે, અને શરૂઆતમાં એ એના જાગતાં જાગી જાય છે.

ઉરૂ સ્પૃશતિ ચાત્યર્થં સુપ્તઞ્ચૈનં વિબુધ્યતે । કપિત્થચૂર્ણયોગેન તથા દધ્નઃ સ્રજા તથા ।। ૨૨૪.

એ ઘણીવાર એના જાંઘને સ્પર્શ કરે છે અને સુતેલા એને જાગાડે છે; કપિઠના ચૂર્ણ અને દહીંની વણેલી માળાથી પણ એ આવું જ કરે છે.

ઘૃતં સુગન્ધિ ભવતિ દુગ્ધૈઃ ક્ષિપ્તૈસ્તથા યવૈઃ । ભોજ્યસ્ય કલ્પનૈવં સ્યાદ્‌ગન્ધમુક્તિઃ પ્રદર્શ્યતે ।। ૨૨૪.

ઘી, દૂધ અને જૌ સાથે મિક્સ કરતાં સુગંધિત બને છે; આવું ભોજન તૈયાર કરતાં સુગંધ ફેલાય છે.

શૌચમાચમનં રામ તથૈવ ચ વિરેચનં । ભાવના ચૈવ પાકશ્ચ બોધનં ધૂપનન્તથા ।। ૨૨૪.

હે રામ, શુદ્ધિ, આચમન, અને વિસર્જન, ધ્યાન, રસોઈ, જાગરણ અને ધૂપ—all આવશ્યક છે.

વાસનઞ્ચૈવ નિર્દ્દિષ્ટં કર્મ્માષ્ટકમિદં સ્મૃતં । કપિત્થવિલ્વજમ્વામ્રકરવીરકપલ્લબૈઃ ।। ૨૨૪.

અને સુગંધ લગાવવી—આ આઠ ક્રિયાઓ નિર્ધારિત છે; જેમાં કપિઠ, બેલ, આમ અને કરવીરાના પાન વપરાય છે.

કૃત્વોદકન્તુ યદ્‌દ્રવ્યં શૌવિતં શૌચનન્તુ તત્ । તેષામભાવે શૌચન્તુ મૃગદર્પામ્ભસા ભવેત્ ।। ૨૨૪.

જે પદાર્થને પાણીથી ધોઈ શુદ્ધ કરવામાં આવે છે, તેને શુદ્ધ માનવું; અને એ ન મળે તો મૃગમદના પાણીથી શુદ્ધિ થાય છે.

સરલં દેવકાષ્ઠઞ્ચ૮ કર્પૂરં કાન્તયા સહ । બાલઃ કુન્દુરુકશ્ચૈવ ગુગ્ગુલુઃ શ્રીનિવાસકઃ ।। ૨૨૪.

સરળા, દેવદારુ, કપૂર, કુંદ સાથે, બાલા, કુન્દુરુક, ગુગ્ગળ અને શ્રીનિવાસક—આ બધાં સામેલ છે.

સહ સર્જરસેનૈવં ધૂપદ્રવ્યૈકવિંશતિઃ । ધૂપદ્રવ્યગણાદસ્માદેકવિંશાદ્યથેચ્છયા ।। ૨૨૪.

સરજાના રસ સાથે આવું કરીને, એકવીસ પ્રકારના ધૂપના પદાર્થો છે; અને એમાંથી મનગમતા જેટલા પણ લઈ શકાય છે.

દ્વે દ્વે દ્રવ્યે સમાદાય સર્જભાગૈર્ન્નિયોજયેત્ । નખપિણ્યાકમલયૈઃ સંયોજ્ય મધુના તથા ।। ૨૨૪.

દરેકમાંથી બે બે પદાર્થ લઈ, સરજાના સમાન ભાગમાં મિક્સ કરવા; અને તેમાં નખ, તલના ખલ અને મધ પણ ઉમેરવા.

માસીં સુરાઞ્ચ કુષ્ઠઞ્ચ સ્નાનદ્રવ્યાણિ નિર્દિશેત્ ।। ૨૨૪.

માસી, સુરાં અને કુષ્ઠ—આ સ્નાન માટેના પદાર્થો ગણાય છે.

એતેભ્યસ્તુ સમાદાય દ્રવ્યત્રયમથેચ્છયા । મૃગદર્પયુતં સ્નાનં કાર્યં કન્દર્પવર્દ્ધનં ।। ૨૨૪.

આમાંથી મનગમતા ત્રણ પદાર્થ લઈ, મૃગમદ સાથે સ્નાન તૈયાર કરવું, જે પ્રેમ વધારનારું હોય છે.