અગ્નિપુરાણમ્

પતિવ્રતાસુ ચ સ્ત્રીષુ વિધબાસ્વતુરાસુ ચ । જીવન્તીનાન્તુ તાસાં યે સંહરેયુઃ સ્વવાન્ધવાઃ ।। ૨૨૨.

પતિવ્રતા, વિધવા કે અનાથ સ્ત્રીઓ માટે પણ એ જ નિયમ છે; જો તેમના જીવતા હોય તેમનાં સગાં સંપત્તિ લઈ લે તો,

તાઞ્‌છિષ્યાચ્ચૌરદણ્ડેન ધાર્મ્મિકઃ કૃથિવીપતિઃ । સામાન્યતો હૃતઞ્ચૌરૈસ્તદ્વૈ દદ્યાત્ સ્વયં નૃપઃ ।। ૨૨૨.

ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ તેમને ચોરીના દંડથી દંડિત કરવો; જો ચોરો સંપત્તિ લઈ જાય તો રાજાએ પોતે પાછી આપવી.

ચૌરરક્ષાધિકારિબ્યો રાજાપિ હૃતમાપ્નુયાત્ । અહૃતે યો હૃતં બ્રૂયાન્નિઃ સાર્યો દણ્ડ્ય એવ સઃ ।। ૨૨૨.

ચોરી રોકવાનો જવાબદારો પાસે રાજા પણ ચોરાયેલી વસ્તુ પાછી લઈ શકે; જે ખોટી રીતે દાવો કરે તેને બહાર કાઢી દંડ આપવો.

ન તદ્રાજ્ઞા પ્રદાતવ્યં ગૃહે યદ્‌ ગૃહગૈર્હૃતં । સ્રાષ્ટ્રપણ્યાદાદદ્યાદ્રાજા વિંશતિમં દ્વિજ ।। ૨૨૨.

રાજાએ પોતાના ઘરમાં ઘરનાં ચોરો દ્વારા ચોરાયેલું કશું પણ સ્વીકારવું નહીં. પણ રાજ્યની માલમત્તીમાંથી, દ્વિજને રાજાએ વીસમો ભાગ લેવું જોઈએ.

શુલ્કાંશં પરદેશાચ્ચ ક્ષયવ્યયપ્રકાશકં । જ્ઞાત્વા સઙ્કલ્પયેચ્છુલ્કં લાભં વણિગ્યથાપ્નુયાત્ ।। ૨૨૨.

વિદેશી માલમાંથી મળતી ચાંદી-મહેસૂલની આવક અને ખર્ચ જાણીને, રાજાએ એવો મહેસૂલ નક્કી કરવો જોઈએ કે વેપારીને લાભ મળી રહે.

વિંશાંશં લાભમાદદ્યાદ્દણ્ડનીયસ્તતોઽન્યયા । સ્ત્રીણાં પ્રવ્રજિતાનાઞ્ચ૯ તરશુલ્કં વિવર્જયેત્ ।। ૨૨૨.

લાભમાંથી રાજાએ વીસમો ભાગ લેવો, દંડ લાગતો હોય તો વધુ પણ લઈ શકે. પણ સ્ત્રીઓ અને સંન્યાસીઓ પાસેથી પારમહેસૂલ લેવું નહીં.

તરેષુ દાસદોષેણ નષ્ટં દાસાસ્તુ દાપયેત્ । શૂકધાન્યેષુ ષડ્‌ભાગં શિમ્બિધાન્યે તથાષ્ટમં ।। ૨૨૨.

પાર પર દાસના દોષે કંઈ ગુમાવાય તો દાસે જ ભરપાઈ કરવી. છોડવાળાં અનાજમાંથી છઠ્ઠો ભાગ અને શાકભાજીમાંથી આઠમો ભાગ લેવો.

રાજા વન્યાર્થમાદદ્યાદ્દેશકાલાનુરૂપકં । પઞ્ચષઙ્ભાગમાદદ્યાદ્ રાજા પશુહિરણ્યયોઃ ।। ૨૨૨.

રાજાએ વનઉત્પાદનમાંથી દેશ અને સમય પ્રમાણે ભાગ લેવો. પશુ અને સોનામાંથી પાંચમો કે છઠ્ઠો ભાગ લેવો.

ગન્ધૌષધિરસાનાઞ્ચ ભાણ્ડાનાં સર્વસ્યાસ્મમયસ્ય ચ । પત્રશાકતૃણાનાઞ્ચ વંશવૈણવચર્મ્મણં ।। ૨૨૨.

સુગંધ, ઔષધિ, રસ, દરેક પ્રકારનાં વાસણ, પથ્થરનાં બધાં જ વસ્તુઓ, પાંદડા, શાકભાજી, ઘાસ, વાંસ, વાંસળી અને ચામડાંમાંથી—

વૈદલાનાઞ્ચ ભાણ્ડાનાં સર્વસ્યાશ્મમયસ્ય ચ । ષડ્‌ભાગમેવ ચાદદ્યાન્મધુમાંસસ્ય સર્ષિપઃ ।। ૨૨૨.

લાકડાંનાં વાસણ અને પથ્થરનાં બધાં જ વસ્તુઓમાંથી છઠ્ઠો ભાગ લેવો. એ જ રીતે મધ, માંસ અને રાયડાંમાંથી પણ.

મ્રિયન્નપિ ન ચાદદ્યાદ્ બ્રાહ્મણેભ્યસ્તથા કરં । યસ્ય રાજ્ઞસ્તુ વિષયે શ્રોત્રિયઃ સીદતિ ક્ષુધા ।। ૨૨૨.

ભલે પોતે મરી રહ્યો હોય, બ્રાહ્મણો પાસેથી કર કદી લેવો નહીં. જો રાજાના રાજ્યમાં શાસ્ત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણ ભૂખે તડપતો હોય—

તસ્ય સીદતિ તદ્રાષ્ટ્રં વ્યાધિદુર્ભિક્ષતસ્તરૈઃ । શ્રુતં વૃત્તન્તુ વિજ્ઞાય વૃત્તિં તસ્ય પ્રકલ્પયેત્ ।। ૨૨૨.

તો એ રાજ્યમાં રોગ, દુર્ભિક્ષ અને આપત્તિથી હાનિ થાય છે. આવું જાણીને, રાજાએ એ બ્રાહ્મણની જીવનરક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરવી.

ક્ષેચ્ચ સર્વતસ્ત્વેનં પિતા પુત્રમિવૌરસં । સંરક્ષ્યમાણો રાજ્ઞા યઃ કુરુતે ધર્મમન્વહં ।। ૨૨૨.

જેમ પિતા પોતાના પુત્રને સર્વત્ર રક્ષે છે, એમ રાજાએ પણ એનું રક્ષણ કરવું. જે રાજા દ્વારા રક્ષાયુક્ત છે અને રોજ ધર્મ પાળે છે—

તેનાયુર્વર્દ્ધતે રાજ્ઞો દ્રવિણં રાષ્ટ્રમેવ ચ । કર્મ્મ કુર્યુર્ન્નરેન્દ્રસ્ય માસેનૈકઞ્ચ૧૦ શિલ્પિનઃ ।। ૨૨૨.

એના કારણે રાજાનું આયુષ્ય, ધન અને રાજ્ય વધે છે. શિલ્પીઓએ રાજા માટે દર મહિને એક કામ કરવું.

રાજધર્માઃ પુષ્કર ઉવાચ વક્ષ્યેઽન્તઃ પુરચિન્તાં ચ ધર્માદ્યાઃ પુરુષાર્થકાઃ । અન્યોન્યરક્ષયા તેષાં સેવા કાર્યા સ્ત્રિયા નૃપૈઃ ।। ૨૨૪.

પુષ્કર બોલ્યા: હવે હું અંતઃપુરની ચિંતા અને પુરુષાર્થ આપનારા ધર્માદિ કર્તવ્યો સમજાવું છું. એમાં સ્ત્રીઓએ પરસ્પર રક્ષણ અને સેવા કરવી, અને રાજાએ એનું ધ્યાન રાખવું.

ધર્મમૂલોઽર્થવિટપસ્તથા કર્મ્મફલો મહાન્ । ત્રિવર્ગપાદપસ્તત્ર રક્ષયા ફલભાગ્‌ ભવેત્ ।। ૨૨૪.

ધર્મ એ મૂળ છે, અર્થ એ થડ છે અને કર્મનું ફળ મહાન છે. આ ત્રિવર્ગના વૃક્ષમાં રક્ષણથી ફળનો ભાગ મળે છે.

કામાધીનાઃ૧ સ્ત્રિયો રામ તદર્થં રત્નસઙ્‌ગ્રહઃ । સેવ્યાસ્તા નાતિસેવ્યાસ્ચ ભૂભુજા વિષયૈષિણા ।। ૨૨૪.

સ્ત્રીઓ કામના વશ છે, હે રામ, એ માટે રત્નસંગ્રહ જરૂરી છે. રાજ્યભોગ ઈચ્છનાર રાજાએ એમની સેવા કરવી, પણ અતિશય નહીં.

દુષ્ટાન્યાચરતે૪ યા તુ નાભિનન્દતિ તત્કથાં। ઐક્યં દ્વિષદ્ભિર્વ્રજતિ ગર્વં વહતિ ચોદ્ધતા ।। ૨૨૪.

દુષ્ટ સ્ત્રી ખોટું વર્તન કરે છે, એવી વાત ગમતી નથી, દુશ્મનો સાથે મળે છે અને અહંકારથી ભરેલી રહે છે.

ચુમ્બિતા માર્ષ્ટિ વદનં દત્તન્ન બહુ મન્યતે । સ્વપિત્યાદૌ પ્રસુપ્તાપિ તથા પશ્ચાદ્વિબુધ્યતે ।। ૨૨૪.

ચુંબન કરાય ત્યારે મોઢું પુંછે છે, આપેલું ખાવાનું મૂલ્ય આપતી નથી, શરૂઆતમાં અને પછી પણ ઊંઘે છે, પછી જ જાગે છે.

સ્પૃષ્ટા ધુનોતિ ગાત્રાણિ ગાત્રઞ્ચ વિરુણાદ્ધિ યા । ઈષચ્છૃણોતિ વાક્યાનિ પ્રિયાણ્યપિ પરાઙ્‌મુખી ।। ૨૨૪.

સ્પર્શ કરાય ત્યારે શરીર હલાવે છે અને શરીર દૂર કરે છે, પ્રેમભરી વાત પણ કાન પર નથી લેતી અને મોઢું ફેરવી લે છે.

તત્કામિતાસુ ચ સ્ત્રીસુ મધ્યસ્થેવ ચ લક્ષ્યતે । જ્ઞાતમણ્ડનકાલાપિ ન કરોતિ ચ મણ્ડનં ।। ૨૨૪.

જેઓ ઇચ્છિત હોય એ સ્ત્રીઓમાં, જે નિરસ હોય એ ઓળખાય છે—એને શણગારવાનો સમય ખબર હોવા છતાં શણગારતી નથી.

દૃષ્ટ્વૈવ હૃષ્ટા ભવતિ વીક્ષિતે ચ પરાઙ્‌મુખી ।। ૨૨૪.

માત્ર નજર પડતાં જ એ આનંદિત થાય છે, અને જો કોઈ એની તરફ જુએ તો એ શરમાઈને મુખ ફેરવી લે છે.

દૃશ્યમાના તથાન્યત્ર દૃષ્ટિં ક્ષિપતિ ચઞ્ચલાં । તથાપ્યુપાવર્ત્તયિતું નૈવ શક્રોત્યશેષતઃ ।। ૨૨૪.

બીજે ક્યાંક જોવામાં આવે ત્યારે એ પોતાની ચંચળ નજર ફેંકે છે, છતાં એ આખરે સંપૂર્ણ રીતે દૂર રહી શકતી નથી.

વિવૃણીતિ તથાહ્ગાનિ સ્વસ્યા ગુહ્યાનિ ભાર્ગવ । ગહિતઞ્ચ તથૈવાઙ્ગં પ્રયત્નેન નિગૂહતિ ।। ૨૨૪.

હે ભાર્ગવ, એ પોતાની અંગો અને ગુપ્ત ભાગો દેખાડે છે, પણ જે અંગ પકડાય છે તેને એ ખૂબ જ ધ્યાનથી છુપાવે છે.

તદ્દર્શને ચ કુરુતે વાલાલિડ્ગનચુમ્બનં । આભાષ્યમાણા ભવતિ સત્યવાક્યા તથૈવ ચ ।। ૨૨૪.

એને જોતા જ એ રમૂજી હાવભાવ, લપટ અને ચુંબન કરે છે; અને વાત કરતાં એ સાચું જવાબ આપે છે.

સ્પૃષ્ટા પુલકિતૈરઙ્ગૈઃ સ્વેદેનૈવ ચ ભજ્યતે । કરોતિ ચ તથા રામ સુલભદ્રવ્યયાચનં ।। ૨૨૪.

સ્પર્શ થતાં એના અંગોમાં રોમાંચ આવે છે અને એ પરસેવાથી ભીંજાય છે; અને હે રામ, એ સહેલાઈથી નાનાં ભેટો માગે છે.

તતઃ સ્વલ્પમપિ પ્રાપ્ય કરોતિ પરમાં મુદં । નામસઙ્કીર્ત્તનાદેવ મુદિતા બહુ મન્યતે ।। ૨૨૪.

પછી, જરા પણ કંઈ મળતાં જ એ ખૂબ જ ખુશ થાય છે; અને માત્ર પોતાનું નામ વખાણવામાં આવે તો એ પોતાને બહુ આનંદિત માને છે.

કરકજાઙ્કાઙ્કિતાન્યસ્ય ફલાનિ પ્રેષયત્યપિ । તત્પ્રેષિતઞ્ચ હૃદયે વિન્યસત્યપિ ચાદરાત્ ।। ૨૨૪.

એ પોતાના હાથથી નિશાની કરેલા ફળો એને મોકલે છે, અને એ જે મોકલે છે તેને એ પ્રેમથી પોતાના હૃદય પર રાખે છે.

આલિઙ્ગનૈશ્ચ ગાત્રાણિ લિમ્પતીવામૃતેન યા । સુપ્તે સ્વપિત્યથાદૌ ચ તથા તસ્ય વિબુધ્યતે ।। ૨૨૪.

લપટથી એના શરીરને જાણે અમૃતથી ઢાંકી દે છે; એ સુઈ જાય ત્યારે એ પણ સુઈ જાય છે, અને શરૂઆતમાં એ એના જાગતાં જાગી જાય છે.