અગ્નિપુરાણમ્

રાષ્ટ્રપીડાકરો રાજા નરકે વસતે ચિરં ।। ૨૨૩.

જે રાજા પોતાના રાજ્યને દુઃખ આપે છે, તે લાંબા સમય સુધી નરકમાં રહે છે.

કિં યજ્ઞૈસ્તપસા તસ્ય પ્રજા યસ્ય ન રક્ષિતાઃ । સુરક્ષિતાઃ પ્રચજા યસ્ય સ્વર્ગસ્તસ્ય ગૃહોપમઃ ।। ૨૨૩.

જેના પ્રજાજનો સુરક્ષિત નથી, તેના માટે યજ્ઞ કે તપ有什么 ફાયદો? જેના પ્રજાજનો સુરક્ષિત છે, તેના માટે સ્વર્ગ પણ પોતાનાં ઘર જેવું છે.

અરક્ષિતાઃ પ્ર્જા યસ્ય નરકં તસ્ય મન્દિરં । રાજા ષડ્‌બાગમાદત્તે સુકૃતાદ્‌દુષ્કૃતાદપિ ।। ૨૨૨.

જેના પ્રજાજનો સુરક્ષિત નથી, તેના માટે રાજમહેલ પણ નરક સમાન છે; રાજા સારા કે ખરાબ કર્મમાંથી છઠ્ઠો ભાગ લે છે.

ધર્મ્માગમો રક્ષણાચ્ચ પાપાપ્નોત્યરક્ષણાત્ । સુભગા વિટભીતેવ રાજવલ્લભતસ્કરૈઃ ।। ૨૨૨.

રક્ષા કરવાથી ધર્મ મળે છે અને રક્ષા ન કરવાથી પાપ થાય છે. સુભાગ્યવતી સ્ત્રી, વેશ્યા જેવી, રાજા, તેના પ્રિયજન અને ચોરોના અધિકાર હેઠળ રહે છે.

નિધિંદ્વિજાત્તમઃ પ્રાપ્ય ગૃહ્ણીયાત્સકલં તથા ।। ૨૨૨.

જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજને ખજાનો મળે, તેણે તે બધું જ યોગ્ય રીતે લઈ લેવું જોઈએ.

ચતુર્થમષ્ટમં ભાગં તથા ષોડશમં દ્વિજઃ । વર્ણકમેણ દદ્યાચ્ચ નિધિં પાત્રે તુ ધર્મ્મતઃ ।। ૨૨૨.

દ્વિજએ જાતિ પ્રમાણે ચોથો, આઠમો કે સોળમો ભાગ આપવો જોઈએ અને ખજાનો યોગ્ય પાત્રને ધર્મથી આપવો જોઈએ.

અનૃતન્તુ વદન્ દણ્ડ્યઃ૭ સુવિત્તસ્યાંશમષ્ટમં । પ્રણષ્ટસ્વામિકમૃક્‌થં રાજા ત્ર્યવ્દં નિધાપયેત્ ।। ૨૨૨.

જે ખોટું બોલે તેને સંપત્તિનો આઠમો ભાગ દંડ આપવો; ગુમ થયેલી વસ્તુનો માલિક ન મળે તો રાજાએ ત્રણ વર્ષ સુધી તેને રાખવી.

અર્વાક્‌ ત્ર્યબ્દાદ્ધરેત્‌સ્વામી પરેણ નૃપતિર્હરેત્ । મમેદમિતિયા બ્રૂયાત્ સોઽર્થયુક્તો યથાવિધિ ।। ૨૨૨.

માલિક ત્રણ વર્ષમાં દાવો કરે તો તેને વસ્તુ પાછી આપવી; પછી રાજા તેને લઈ લે. દાવેદારે 'આ મારું છે' એમ યોગ્ય રીતે કહેવું જોઈએ.

સમ્પાદ્ય રૂપસઙ્ખ્યાદોન્ સ્વામી તદ્‌ દ્રવ્યમર્હતિ । બાલદાયાદિકમૃક્થં૮ તાવદ્રાજાનુપાલપેત્ ।। ૨૨૨.

માલિક રૂપ અને ગણતરી બતાવે ત્યારે તેને વસ્તુ મળવી જોઈએ; બાળ અને વારસાની સંપત્તિ ત્યાં સુધી રાજાએ સુરક્ષિત રાખવી.

યાવત્સ્યાત્સ સમાવૃત્તો યાવદ્વાતીતશૈશવઃ । બાલપુત્રાસુ ચૈવં સ્યાદ્રક્ષણં નિષ્કુલાસુ ચ ।। ૨૨૨.

જ્યારે સુધી બાળક પુખ્ત ન થાય કે બાળપણ પાર ન કરે, ત્યાં સુધી રાજાએ તેમના અને અનાથ બાળકોની સંપત્તિની રક્ષા કરવી.

પતિવ્રતાસુ ચ સ્ત્રીષુ વિધબાસ્વતુરાસુ ચ । જીવન્તીનાન્તુ તાસાં યે સંહરેયુઃ સ્વવાન્ધવાઃ ।। ૨૨૨.

પતિવ્રતા, વિધવા કે અનાથ સ્ત્રીઓ માટે પણ એ જ નિયમ છે; જો તેમના જીવતા હોય તેમનાં સગાં સંપત્તિ લઈ લે તો,

તાઞ્‌છિષ્યાચ્ચૌરદણ્ડેન ધાર્મ્મિકઃ કૃથિવીપતિઃ । સામાન્યતો હૃતઞ્ચૌરૈસ્તદ્વૈ દદ્યાત્ સ્વયં નૃપઃ ।। ૨૨૨.

ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ તેમને ચોરીના દંડથી દંડિત કરવો; જો ચોરો સંપત્તિ લઈ જાય તો રાજાએ પોતે પાછી આપવી.

ચૌરરક્ષાધિકારિબ્યો રાજાપિ હૃતમાપ્નુયાત્ । અહૃતે યો હૃતં બ્રૂયાન્નિઃ સાર્યો દણ્ડ્ય એવ સઃ ।। ૨૨૨.

ચોરી રોકવાનો જવાબદારો પાસે રાજા પણ ચોરાયેલી વસ્તુ પાછી લઈ શકે; જે ખોટી રીતે દાવો કરે તેને બહાર કાઢી દંડ આપવો.

ન તદ્રાજ્ઞા પ્રદાતવ્યં ગૃહે યદ્‌ ગૃહગૈર્હૃતં । સ્રાષ્ટ્રપણ્યાદાદદ્યાદ્રાજા વિંશતિમં દ્વિજ ।। ૨૨૨.

રાજાએ પોતાના ઘરમાં ઘરનાં ચોરો દ્વારા ચોરાયેલું કશું પણ સ્વીકારવું નહીં. પણ રાજ્યની માલમત્તીમાંથી, દ્વિજને રાજાએ વીસમો ભાગ લેવું જોઈએ.

શુલ્કાંશં પરદેશાચ્ચ ક્ષયવ્યયપ્રકાશકં । જ્ઞાત્વા સઙ્કલ્પયેચ્છુલ્કં લાભં વણિગ્યથાપ્નુયાત્ ।। ૨૨૨.

વિદેશી માલમાંથી મળતી ચાંદી-મહેસૂલની આવક અને ખર્ચ જાણીને, રાજાએ એવો મહેસૂલ નક્કી કરવો જોઈએ કે વેપારીને લાભ મળી રહે.

વિંશાંશં લાભમાદદ્યાદ્દણ્ડનીયસ્તતોઽન્યયા । સ્ત્રીણાં પ્રવ્રજિતાનાઞ્ચ૯ તરશુલ્કં વિવર્જયેત્ ।। ૨૨૨.

લાભમાંથી રાજાએ વીસમો ભાગ લેવો, દંડ લાગતો હોય તો વધુ પણ લઈ શકે. પણ સ્ત્રીઓ અને સંન્યાસીઓ પાસેથી પારમહેસૂલ લેવું નહીં.

તરેષુ દાસદોષેણ નષ્ટં દાસાસ્તુ દાપયેત્ । શૂકધાન્યેષુ ષડ્‌ભાગં શિમ્બિધાન્યે તથાષ્ટમં ।। ૨૨૨.

પાર પર દાસના દોષે કંઈ ગુમાવાય તો દાસે જ ભરપાઈ કરવી. છોડવાળાં અનાજમાંથી છઠ્ઠો ભાગ અને શાકભાજીમાંથી આઠમો ભાગ લેવો.

રાજા વન્યાર્થમાદદ્યાદ્દેશકાલાનુરૂપકં । પઞ્ચષઙ્ભાગમાદદ્યાદ્ રાજા પશુહિરણ્યયોઃ ।। ૨૨૨.

રાજાએ વનઉત્પાદનમાંથી દેશ અને સમય પ્રમાણે ભાગ લેવો. પશુ અને સોનામાંથી પાંચમો કે છઠ્ઠો ભાગ લેવો.

ગન્ધૌષધિરસાનાઞ્ચ ભાણ્ડાનાં સર્વસ્યાસ્મમયસ્ય ચ । પત્રશાકતૃણાનાઞ્ચ વંશવૈણવચર્મ્મણં ।। ૨૨૨.

સુગંધ, ઔષધિ, રસ, દરેક પ્રકારનાં વાસણ, પથ્થરનાં બધાં જ વસ્તુઓ, પાંદડા, શાકભાજી, ઘાસ, વાંસ, વાંસળી અને ચામડાંમાંથી—

વૈદલાનાઞ્ચ ભાણ્ડાનાં સર્વસ્યાશ્મમયસ્ય ચ । ષડ્‌ભાગમેવ ચાદદ્યાન્મધુમાંસસ્ય સર્ષિપઃ ।। ૨૨૨.

લાકડાંનાં વાસણ અને પથ્થરનાં બધાં જ વસ્તુઓમાંથી છઠ્ઠો ભાગ લેવો. એ જ રીતે મધ, માંસ અને રાયડાંમાંથી પણ.

મ્રિયન્નપિ ન ચાદદ્યાદ્ બ્રાહ્મણેભ્યસ્તથા કરં । યસ્ય રાજ્ઞસ્તુ વિષયે શ્રોત્રિયઃ સીદતિ ક્ષુધા ।। ૨૨૨.

ભલે પોતે મરી રહ્યો હોય, બ્રાહ્મણો પાસેથી કર કદી લેવો નહીં. જો રાજાના રાજ્યમાં શાસ્ત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણ ભૂખે તડપતો હોય—

તસ્ય સીદતિ તદ્રાષ્ટ્રં વ્યાધિદુર્ભિક્ષતસ્તરૈઃ । શ્રુતં વૃત્તન્તુ વિજ્ઞાય વૃત્તિં તસ્ય પ્રકલ્પયેત્ ।। ૨૨૨.

તો એ રાજ્યમાં રોગ, દુર્ભિક્ષ અને આપત્તિથી હાનિ થાય છે. આવું જાણીને, રાજાએ એ બ્રાહ્મણની જીવનરક્ષા માટે વ્યવસ્થા કરવી.

ક્ષેચ્ચ સર્વતસ્ત્વેનં પિતા પુત્રમિવૌરસં । સંરક્ષ્યમાણો રાજ્ઞા યઃ કુરુતે ધર્મમન્વહં ।। ૨૨૨.

જેમ પિતા પોતાના પુત્રને સર્વત્ર રક્ષે છે, એમ રાજાએ પણ એનું રક્ષણ કરવું. જે રાજા દ્વારા રક્ષાયુક્ત છે અને રોજ ધર્મ પાળે છે—

તેનાયુર્વર્દ્ધતે રાજ્ઞો દ્રવિણં રાષ્ટ્રમેવ ચ । કર્મ્મ કુર્યુર્ન્નરેન્દ્રસ્ય માસેનૈકઞ્ચ૧૦ શિલ્પિનઃ ।। ૨૨૨.

એના કારણે રાજાનું આયુષ્ય, ધન અને રાજ્ય વધે છે. શિલ્પીઓએ રાજા માટે દર મહિને એક કામ કરવું.

રાજધર્માઃ પુષ્કર ઉવાચ વક્ષ્યેઽન્તઃ પુરચિન્તાં ચ ધર્માદ્યાઃ પુરુષાર્થકાઃ । અન્યોન્યરક્ષયા તેષાં સેવા કાર્યા સ્ત્રિયા નૃપૈઃ ।। ૨૨૪.

પુષ્કર બોલ્યા: હવે હું અંતઃપુરની ચિંતા અને પુરુષાર્થ આપનારા ધર્માદિ કર્તવ્યો સમજાવું છું. એમાં સ્ત્રીઓએ પરસ્પર રક્ષણ અને સેવા કરવી, અને રાજાએ એનું ધ્યાન રાખવું.

ધર્મમૂલોઽર્થવિટપસ્તથા કર્મ્મફલો મહાન્ । ત્રિવર્ગપાદપસ્તત્ર રક્ષયા ફલભાગ્‌ ભવેત્ ।। ૨૨૪.

ધર્મ એ મૂળ છે, અર્થ એ થડ છે અને કર્મનું ફળ મહાન છે. આ ત્રિવર્ગના વૃક્ષમાં રક્ષણથી ફળનો ભાગ મળે છે.

કામાધીનાઃ૧ સ્ત્રિયો રામ તદર્થં રત્નસઙ્‌ગ્રહઃ । સેવ્યાસ્તા નાતિસેવ્યાસ્ચ ભૂભુજા વિષયૈષિણા ।। ૨૨૪.

સ્ત્રીઓ કામના વશ છે, હે રામ, એ માટે રત્નસંગ્રહ જરૂરી છે. રાજ્યભોગ ઈચ્છનાર રાજાએ એમની સેવા કરવી, પણ અતિશય નહીં.

દુષ્ટાન્યાચરતે૪ યા તુ નાભિનન્દતિ તત્કથાં। ઐક્યં દ્વિષદ્ભિર્વ્રજતિ ગર્વં વહતિ ચોદ્ધતા ।। ૨૨૪.

દુષ્ટ સ્ત્રી ખોટું વર્તન કરે છે, એવી વાત ગમતી નથી, દુશ્મનો સાથે મળે છે અને અહંકારથી ભરેલી રહે છે.

ચુમ્બિતા માર્ષ્ટિ વદનં દત્તન્ન બહુ મન્યતે । સ્વપિત્યાદૌ પ્રસુપ્તાપિ તથા પશ્ચાદ્વિબુધ્યતે ।। ૨૨૪.

ચુંબન કરાય ત્યારે મોઢું પુંછે છે, આપેલું ખાવાનું મૂલ્ય આપતી નથી, શરૂઆતમાં અને પછી પણ ઊંઘે છે, પછી જ જાગે છે.