અગ્નિપુરાણમ્

મણ્ડનં વર્જયેન્નારી તથા પ્રોષિતભર્તૃકા । દેવતારાધનપરા તિષ્ઠેદ્ભર્ત્તૃહિતે રતા ।। ૨૨૨.

પતિ વિદેશે હોય ત્યારે સ્ત્રીએ શૃંગાર ટાળવો; દેવપૂજામાં તત્પર રહેવું અને પતિના કલ્યાણમાં મન લગાડવું.

ધારયેન્મઙ્ગલાર્થાય કિઞ્ચિદાભરણન્તથા । ભર્ત્રાગ્નિ યા વિશેન્નારી સાપિ સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૨૨.

મંગળ માટે થોડું આભૂષણ ધારણ કરવું; પતિ સાથે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરનાર સ્ત્રી પણ સ્વર્ગ પામે છે.

શ્રિયઃ સમ્પૂજનઙ્કાર્ય્યં ગૃહસમ્માર્જનાદિકં । દ્વાદશ્યાંકાત્તિકે વિષ્ણું ગાં સવત્સાં દદેત્તથા ।। ૨૨૨.

શ્રીની પૂજા, ઘર સાફસફાઈ વગેરે કરવું જોઈએ; કાર્તિક મહિનાની દ્વાદશી પર વિષ્ણુને વાછરડાવાળી ગાય દાન કરવી.

સપ્તમ્યાં માર્ગશીર્ષે તુ સિતેઽભ્યર્ચ્ય દિવાકરં ।। ૨૨૨.

માર્ગશીર્ષ મહિનાની શુક્લ સપ્તમીના દિવસે સૂર્યદેવની પૂજા કરવી.

પુષ્કર ઉવાચ ગ્રામસ્યાધિપતિ કુર્ય્યાદ્દશગ્રામાધિપં નૃપઃ । શતગ્રામાધિપઞ્ચાન્યં તથૈવ વિષયેસ્વરં ।। ૨૨૩.

પુષ્કર કહે છે: રાજાએ દરેક ગામ માટે એક મુખ્ય, દસ ગામો માટે એક વડો, સો ગામો માટે બીજો વડો અને એ જ રીતે સમગ્ર પ્રદેશ માટે પણ એક અધિકારી નિમવો.

તેષાં ભોગવિભાગશ્ચ ભવેત્ કર્મ્માનુરૂપતઃ । નિત્યમેવ તથા કાર્ય્યં તેતષાઞ્ચારૈઃ પરીક્ષણં ।। ૨૨૩.

તેમની ભોગવટ અને સંપત્તિનું વહેચાણ તેમના કર્મ પ્રમાણે થાય છે; તેમનું વર્તન હંમેશાં એ પ્રમાણે તપાસવું જોઈએ.

ગ્રામે દોષાન્ સમુત્પન્નાન્ ગ્રામેશઃ પ્રશમં નયેત્ । અશક્તો દશપાલસ્ય સ તુ ગત્વા નિવેદયેત્ ।। ૨૨૩.

ગામમાં કોઈ ખોટ કે દુષ્કર્મ થાય તો ગામનો વડો તેને શાંત કરે; જો તે શક્તિશાળી ન હોય તો દશપાલ પાસે જઈને જાણ કરવી.

શ્રુત્વાપિ દશપાલોઽપિ તત્ર યુક્તિમુપાચરેત્ । વિત્તાદ્યાપ્નોતિ રાજા વૈ વિષ્યાત્તુ સુરક્ષઇતાત્ ।। ૨૨૩.

દશપાલે આ સાંભળીને યોગ્ય રીતે વ્યવહાર કરવો; રાજા જિલ્લાથી ધન અને અન્ય આવક મેળવે છે અને એ રીતે તેની રક્ષા કરે છે.

ધનવાન્ધર્મ્મમાપ્નોતિ ધનવાન્ કામમશ્નુતે । ઉચ્છિદ્યન્તે વિના હ્યર્થૈ૧ ક્રિયા ગ્રીષ્મે સરિદ્યથા ।। ૨૨૩.

ધનવાનને ધર્મ મળે છે અને ધનવાન ઇચ્છિત ભોગ ભોગવે છે; ધન વિના કોઈ કાર્ય થતું નથી, જેમ ઉનાળામાં નદીઓ સુકાઈ જાય છે.

વિશેષો નાસ્તિ લોકેષુ પતિતસ્યાધનસ્ય ચ । પતિતાન્ન તુ ગૃહ્ણન્તિ દરિદ્રો ન પ્રયચ્છતિ ।। ૨૨૩.

પડેલ માણસ અને ગરીબ માણસ વચ્ચે દુનિયામાં કોઈ ફરક નથી; લોકો પડેલા પાસેથી લેતા નથી અને ગરીબ કોઈને આપે નહીં.

રાષ્ટ્રપીડાકરો રાજા નરકે વસતે ચિરં ।। ૨૨૩.

જે રાજા પોતાના રાજ્યને દુઃખ આપે છે, તે લાંબા સમય સુધી નરકમાં રહે છે.

કિં યજ્ઞૈસ્તપસા તસ્ય પ્રજા યસ્ય ન રક્ષિતાઃ । સુરક્ષિતાઃ પ્રચજા યસ્ય સ્વર્ગસ્તસ્ય ગૃહોપમઃ ।। ૨૨૩.

જેના પ્રજાજનો સુરક્ષિત નથી, તેના માટે યજ્ઞ કે તપ有什么 ફાયદો? જેના પ્રજાજનો સુરક્ષિત છે, તેના માટે સ્વર્ગ પણ પોતાનાં ઘર જેવું છે.

અરક્ષિતાઃ પ્ર્જા યસ્ય નરકં તસ્ય મન્દિરં । રાજા ષડ્‌બાગમાદત્તે સુકૃતાદ્‌દુષ્કૃતાદપિ ।। ૨૨૨.

જેના પ્રજાજનો સુરક્ષિત નથી, તેના માટે રાજમહેલ પણ નરક સમાન છે; રાજા સારા કે ખરાબ કર્મમાંથી છઠ્ઠો ભાગ લે છે.

ધર્મ્માગમો રક્ષણાચ્ચ પાપાપ્નોત્યરક્ષણાત્ । સુભગા વિટભીતેવ રાજવલ્લભતસ્કરૈઃ ।। ૨૨૨.

રક્ષા કરવાથી ધર્મ મળે છે અને રક્ષા ન કરવાથી પાપ થાય છે. સુભાગ્યવતી સ્ત્રી, વેશ્યા જેવી, રાજા, તેના પ્રિયજન અને ચોરોના અધિકાર હેઠળ રહે છે.

નિધિંદ્વિજાત્તમઃ પ્રાપ્ય ગૃહ્ણીયાત્સકલં તથા ।। ૨૨૨.

જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજને ખજાનો મળે, તેણે તે બધું જ યોગ્ય રીતે લઈ લેવું જોઈએ.

ચતુર્થમષ્ટમં ભાગં તથા ષોડશમં દ્વિજઃ । વર્ણકમેણ દદ્યાચ્ચ નિધિં પાત્રે તુ ધર્મ્મતઃ ।। ૨૨૨.

દ્વિજએ જાતિ પ્રમાણે ચોથો, આઠમો કે સોળમો ભાગ આપવો જોઈએ અને ખજાનો યોગ્ય પાત્રને ધર્મથી આપવો જોઈએ.

અનૃતન્તુ વદન્ દણ્ડ્યઃ૭ સુવિત્તસ્યાંશમષ્ટમં । પ્રણષ્ટસ્વામિકમૃક્‌થં રાજા ત્ર્યવ્દં નિધાપયેત્ ।। ૨૨૨.

જે ખોટું બોલે તેને સંપત્તિનો આઠમો ભાગ દંડ આપવો; ગુમ થયેલી વસ્તુનો માલિક ન મળે તો રાજાએ ત્રણ વર્ષ સુધી તેને રાખવી.

અર્વાક્‌ ત્ર્યબ્દાદ્ધરેત્‌સ્વામી પરેણ નૃપતિર્હરેત્ । મમેદમિતિયા બ્રૂયાત્ સોઽર્થયુક્તો યથાવિધિ ।। ૨૨૨.

માલિક ત્રણ વર્ષમાં દાવો કરે તો તેને વસ્તુ પાછી આપવી; પછી રાજા તેને લઈ લે. દાવેદારે 'આ મારું છે' એમ યોગ્ય રીતે કહેવું જોઈએ.

સમ્પાદ્ય રૂપસઙ્ખ્યાદોન્ સ્વામી તદ્‌ દ્રવ્યમર્હતિ । બાલદાયાદિકમૃક્થં૮ તાવદ્રાજાનુપાલપેત્ ।। ૨૨૨.

માલિક રૂપ અને ગણતરી બતાવે ત્યારે તેને વસ્તુ મળવી જોઈએ; બાળ અને વારસાની સંપત્તિ ત્યાં સુધી રાજાએ સુરક્ષિત રાખવી.

યાવત્સ્યાત્સ સમાવૃત્તો યાવદ્વાતીતશૈશવઃ । બાલપુત્રાસુ ચૈવં સ્યાદ્રક્ષણં નિષ્કુલાસુ ચ ।। ૨૨૨.

જ્યારે સુધી બાળક પુખ્ત ન થાય કે બાળપણ પાર ન કરે, ત્યાં સુધી રાજાએ તેમના અને અનાથ બાળકોની સંપત્તિની રક્ષા કરવી.

પતિવ્રતાસુ ચ સ્ત્રીષુ વિધબાસ્વતુરાસુ ચ । જીવન્તીનાન્તુ તાસાં યે સંહરેયુઃ સ્વવાન્ધવાઃ ।। ૨૨૨.

પતિવ્રતા, વિધવા કે અનાથ સ્ત્રીઓ માટે પણ એ જ નિયમ છે; જો તેમના જીવતા હોય તેમનાં સગાં સંપત્તિ લઈ લે તો,

તાઞ્‌છિષ્યાચ્ચૌરદણ્ડેન ધાર્મ્મિકઃ કૃથિવીપતિઃ । સામાન્યતો હૃતઞ્ચૌરૈસ્તદ્વૈ દદ્યાત્ સ્વયં નૃપઃ ।। ૨૨૨.

ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ તેમને ચોરીના દંડથી દંડિત કરવો; જો ચોરો સંપત્તિ લઈ જાય તો રાજાએ પોતે પાછી આપવી.

ચૌરરક્ષાધિકારિબ્યો રાજાપિ હૃતમાપ્નુયાત્ । અહૃતે યો હૃતં બ્રૂયાન્નિઃ સાર્યો દણ્ડ્ય એવ સઃ ।। ૨૨૨.

ચોરી રોકવાનો જવાબદારો પાસે રાજા પણ ચોરાયેલી વસ્તુ પાછી લઈ શકે; જે ખોટી રીતે દાવો કરે તેને બહાર કાઢી દંડ આપવો.

ન તદ્રાજ્ઞા પ્રદાતવ્યં ગૃહે યદ્‌ ગૃહગૈર્હૃતં । સ્રાષ્ટ્રપણ્યાદાદદ્યાદ્રાજા વિંશતિમં દ્વિજ ।। ૨૨૨.

રાજાએ પોતાના ઘરમાં ઘરનાં ચોરો દ્વારા ચોરાયેલું કશું પણ સ્વીકારવું નહીં. પણ રાજ્યની માલમત્તીમાંથી, દ્વિજને રાજાએ વીસમો ભાગ લેવું જોઈએ.

શુલ્કાંશં પરદેશાચ્ચ ક્ષયવ્યયપ્રકાશકં । જ્ઞાત્વા સઙ્કલ્પયેચ્છુલ્કં લાભં વણિગ્યથાપ્નુયાત્ ।। ૨૨૨.

વિદેશી માલમાંથી મળતી ચાંદી-મહેસૂલની આવક અને ખર્ચ જાણીને, રાજાએ એવો મહેસૂલ નક્કી કરવો જોઈએ કે વેપારીને લાભ મળી રહે.

વિંશાંશં લાભમાદદ્યાદ્દણ્ડનીયસ્તતોઽન્યયા । સ્ત્રીણાં પ્રવ્રજિતાનાઞ્ચ૯ તરશુલ્કં વિવર્જયેત્ ।। ૨૨૨.

લાભમાંથી રાજાએ વીસમો ભાગ લેવો, દંડ લાગતો હોય તો વધુ પણ લઈ શકે. પણ સ્ત્રીઓ અને સંન્યાસીઓ પાસેથી પારમહેસૂલ લેવું નહીં.

તરેષુ દાસદોષેણ નષ્ટં દાસાસ્તુ દાપયેત્ । શૂકધાન્યેષુ ષડ્‌ભાગં શિમ્બિધાન્યે તથાષ્ટમં ।। ૨૨૨.

પાર પર દાસના દોષે કંઈ ગુમાવાય તો દાસે જ ભરપાઈ કરવી. છોડવાળાં અનાજમાંથી છઠ્ઠો ભાગ અને શાકભાજીમાંથી આઠમો ભાગ લેવો.

રાજા વન્યાર્થમાદદ્યાદ્દેશકાલાનુરૂપકં । પઞ્ચષઙ્ભાગમાદદ્યાદ્ રાજા પશુહિરણ્યયોઃ ।। ૨૨૨.

રાજાએ વનઉત્પાદનમાંથી દેશ અને સમય પ્રમાણે ભાગ લેવો. પશુ અને સોનામાંથી પાંચમો કે છઠ્ઠો ભાગ લેવો.

ગન્ધૌષધિરસાનાઞ્ચ ભાણ્ડાનાં સર્વસ્યાસ્મમયસ્ય ચ । પત્રશાકતૃણાનાઞ્ચ વંશવૈણવચર્મ્મણં ।। ૨૨૨.

સુગંધ, ઔષધિ, રસ, દરેક પ્રકારનાં વાસણ, પથ્થરનાં બધાં જ વસ્તુઓ, પાંદડા, શાકભાજી, ઘાસ, વાંસ, વાંસળી અને ચામડાંમાંથી—