અગ્નિપુરાણમ્

કિઞ્ચિદ્‌બ્રાહ્મણસંયુક્તો બહુકર્મ્મકરસ્તથા । અદેવમાતૃકો ભક્તજલો દેશઃ પ્રશસ્યને ।। ૨૨૨.

એવો પ્રદેશ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે જ્યાં થોડા બ્રાહ્મણો, ઘણા કામદારો, શુદ્ધ વંશના લોકો, સેવા માટે તત્પર અને પૂરતું પાણી હોય.

અગમ્યઃ પરચક્રાણાં વ્યાલતસ્કરવર્જિતઃ ।। ૨૨૨.

એવો પ્રદેશ દુશ્મનના સૈન્ય માટે અપ્રાપ્ય અને જંગલી પ્રાણીઓ તથા ચોરોથી મુક્ત હોવો જોઈએ.

ષણ્ણામેકતમં દુર્ગં તચ્ચ કૃત્વા વસેદ્‌ બલી । ધનુર્દુંર્ગં મહીદુર્ગં નરદુર્ગં તથૈવ ચ ।। ૨૨૨.

છ પ્રકારના કિલ્લામાંથી એક કિલ્લો બનાવીને શક્તિશાળી રાજાએ તેમાં રહેવું જોઈએ—એ કિલ્લો ધનુષ, જમીન, માણસો, વૃક્ષો, પાણી અથવા પર્વતનો હોઈ શકે છે.

વાર્ક્ષઞ્ચૈવામ્બુદુર્ગઞ્ચ ગિરિદુર્ગઞ્ચ ભાર્ગવ । સર્વોત્તમં શૈલદુર્ગમભેદ્યં ચાન્યભેદનં ।। ૨૨૨.

હે ભાર્ગવ, આ બધામાં પર્વતકિલ્લો સર્વોત્તમ છે, કારણ કે તે તોડવો મુશ્કેલ છે અને બીજા કિલ્લાને પણ તોડી શકે છે.

પૂરન્તત્ર ચ હટ્ટાદ્યદેવતાયતનાદિકં । અનુયન્ત્રાયુધોપેતં સોદકં દુર્ગમુત્તમં ।। ૨૨૨.

એમાં શહેર, બજાર, દેવસ્થાન અને અન્ય જરૂરી સ્થળો હોવા જોઈએ, સાથે યંત્રો, શસ્ત્રો અને પૂરતું પાણી હોય—એવો કિલ્લો શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

રાજરક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ રક્ષ્યો ભૂપો વિષાદિતઃ । પઞ્ચાઙ્ગસ્તુ શિરીષઃ સ્યાન્મૂત્રપિષ્ટો વિપાર્દ્દનઃ ।। ૨૨૨.

હવે હું રાજાની રક્ષા વિશે કહું છું. રાજાને વિશથી બચાવવો જોઈએ. વિશના ઉપચાર માટે પાંચ વસ્તુઓ—શિરીષ, મૂત્રપિષ્ટ, વિપાર્દન—ઉપયોગી છે.

શતાવરી છિન્નરુહા વિષઘ્ની તણ્ડુલીયકં । કોષાતકી ચ કલ્હારી બ્રાહ્મી ચિત્રપટોલિકા ।। ૨૨૨.

શતાવરી, છિન્નરુહા, વિશઘ્ની, તંડુલિયાક, કોષાતકી, કલ્હારી, બ્રાહ્મી અને ચિત્રપટોલિકા—આ બધું વિશનાશક છે.

મણ્ડૂકપર્ણી વારાહી ધાત્ર્યાનન્દકમેવ ચ । ઉન્માદિની સોમરાજી વિષઘ્નં રત્નમેવ ચ ।। ૨૨૨.

મંડૂકપર્ણી, વારાહી, ધાત્રી, આનંદ, ઉન્માદિની, સોમરાજી, વિશઘ્ન અને રત્ન—આ બધાંનું પણ મહત્વ છે.

વાસ્તુલક્ષણસંયુક્તે વસન્ દુર્ગે સુરાન્યજેત્ । પ્રજાશ્ચ પાલયેદ્‌દુષ્ટાઞ્જયેદ્દાનાનિ દાપયેત્ ।। ૨૨૨.

શુભ લક્ષણો ધરાવતાં કિલ્લામાં રહેતાં, દેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ; પ્રજાનું રક્ષણ કરવું, દુષ્ટોને કાબૂમાં લેવું અને દાન કરાવવું જોઈએ.

દેવદ્રવ્યાદિહરણાત્ કલ્પન્તુ નરકે વસેત્ । દેવાલયાનિ કુર્વીત દેવપૂજારતો નૃપઃ ।। ૨૨૨.

દેવતાઓની વસ્તુ લઈ લેવાથી મનુષ્ય નરકમાં જાય છે; રાજાએ દેવાલય બનાવવું અને દેવપૂજામાં તત્પર રહેવું જોઈએ.

સુરાલયાઃ પાલનીયાઃ સ્થાપનીયાશ્ચ દેવતાઃ । મૃણ્મયાદ્દારુજં પુણ્યં દારુજાદિષ્ટકામયં ।। ૨૨૨.

મંદિરોનું રક્ષણ કરવું અને દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠા કરવી જરૂરી છે; માટી, લાકડું કે ઈંટથી બનેલી મૂર્તિઓ પણ પુણ્યદાયી છે.

ઐષ્ટકાચ્છૈલજં પુણ્યં શૈલજાત્ સ્વર્ણરત્નજં । ક્રીડન્ સુરગૃહં કુર્વન્ ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૨૨.

ઈંટ અને પથ્થરથી બનેલી મૂર્તિઓ પુણ્ય આપે છે; પથ્થર, સોનાં કે રત્નોથી બનેલી મૂર્તિઓ તો વધુ મહાન છે. દેવમંદિર બનાવવાથી ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે.

ચિત્ર્કૃદ્ ગીતવાદ્યાદિપ્રેક્ષણીયાદિદાનકૃત્ । તૈલાજ્યમધુદુગ્ધાદ્યૈઃ સ્નાપ્ય દેવં દિવં વ્રજેત્ ।। ૨૨૨.

જે મનુષ્ય ચિત્ર, ગીત, વાદ્ય વગેરેનું આયોજન કરે છે અને તેલ, ઘી, મધ, દૂધ વગેરેથી દેવતાને સ્નાન કરાવે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે.

પૂજયેત્ પાલયેદ્વિપ્રાન્ દ્વિજસ્વન્ન હરેન્નૃપઃ । સુવર્ણમેકં ગામેકાં ભૂમેરપ્યેકમઙ્ગુલં ।। ૨૨૨.

બ્રાહ્મણોનું સન્માન અને રક્ષણ કરવું, અને દ્વિજોના અન્નનો અપહરણ ન કરવું જોઈએ; એક સોનાનું દાણું, એક ગાય કે જમીનનો એક અંગુલ જેટલો ભાગ પણ જે લઈ લે—

હરન્નરકમાપ્નોતિ યાવદાહૂતસમ્પ્લવં । દુરાચારન્ન દ્વિષેચ્ચ સર્વપાપેષ્વપિ સ્થિતં ।। ૨૨૨.

એવો માણસ અંતિમ પ્રલય સુધી નરક પામે છે; દુશ્મન કે દુર્ગુણ ધરાવનારને પણ, ભલે તે બધા પાપોમાં જ હોય, દ્વેષ ન કરવો જોઈએ.

નૈવાસ્તિ બ્રાહ્મણબધાત્ પાપં ગુરુતરં ક્વચિત્ । અદૈવં દૈવતં કુર્ય્યુઃ કુર્ય્યુર્દ્દૈવમદૈવતં ।। ૨૨૨.

બ્રાહ્મણહત્યાથી વધારે કોઈ પાપ નથી; જે લોકો દેવને અદૈવિક માને છે અથવા અદૈવિકને દૈવિક માને છે—

બ્રાહ્ણણી રુદતી હન્તિ કુલં રાજ્યં પ્ર્જાસ્તથા ।। ૨૨૨.

રડતી બ્રાહ્મણ સ્ત્રી કુટુંબ, રાજ્ય અને પ્રજાનું પણ વિનાશ કરે છે.

સાધ્વીસ્ત્રીણાં પાલનઞ્ચ રાજા કુર્ય્યાચ્ચ ધાર્મિકઃ । સ્ત્રિયા પ્રહૃષ્ટયા ભાવ્યં ગૃહકાર્યૈકદક્ષયા ।। ૨૨૨.

ધાર્મિક રાજાએ સતી સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; સ્ત્રીએ હંમેશા પ્રસન્ન અને ઘરકામમાં નિપુણ રહેવું જોઈએ.

સુસંમ્કૃતોપસ્કરયા વ્યયે ચામુક્તહસ્તયા । યસ્મૈ દદ્યાત્પિતા ત્વેનાં શુશ્રષેત્તં પતિ સદા ।। ૨૨૨.

ઘરના સાધનો સારી રીતે ગોઠવેલા રાખવા અને ખર્ચાળ ન હોવું જોઈએ; પિતાએ જેને આપેલી હોય, એ પતિની હંમેશા સેવા કરવી.

મૃતે ભર્ત્તરિ સ્વર્ય્યાયાત્ બ્રહ્મચર્યે સ્થિતાઙ્ગના । પરવેશ્મરુચિર્ન્ન સ્યાન્ન સ્યાત્ કલહશાલિની ।। ૨૨૨.

પતિના અવસાન પછી જે સ્ત્રી બ્રહ્મચર્યમાં રહે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે; પરના ઘરમાં આનંદ ન માણવો અને ઝઘડાળુ ન બનવું.

મણ્ડનં વર્જયેન્નારી તથા પ્રોષિતભર્તૃકા । દેવતારાધનપરા તિષ્ઠેદ્ભર્ત્તૃહિતે રતા ।। ૨૨૨.

પતિ વિદેશે હોય ત્યારે સ્ત્રીએ શૃંગાર ટાળવો; દેવપૂજામાં તત્પર રહેવું અને પતિના કલ્યાણમાં મન લગાડવું.

ધારયેન્મઙ્ગલાર્થાય કિઞ્ચિદાભરણન્તથા । ભર્ત્રાગ્નિ યા વિશેન્નારી સાપિ સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૨૨.

મંગળ માટે થોડું આભૂષણ ધારણ કરવું; પતિ સાથે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરનાર સ્ત્રી પણ સ્વર્ગ પામે છે.

શ્રિયઃ સમ્પૂજનઙ્કાર્ય્યં ગૃહસમ્માર્જનાદિકં । દ્વાદશ્યાંકાત્તિકે વિષ્ણું ગાં સવત્સાં દદેત્તથા ।। ૨૨૨.

શ્રીની પૂજા, ઘર સાફસફાઈ વગેરે કરવું જોઈએ; કાર્તિક મહિનાની દ્વાદશી પર વિષ્ણુને વાછરડાવાળી ગાય દાન કરવી.

સપ્તમ્યાં માર્ગશીર્ષે તુ સિતેઽભ્યર્ચ્ય દિવાકરં ।। ૨૨૨.

માર્ગશીર્ષ મહિનાની શુક્લ સપ્તમીના દિવસે સૂર્યદેવની પૂજા કરવી.

પુષ્કર ઉવાચ ગ્રામસ્યાધિપતિ કુર્ય્યાદ્દશગ્રામાધિપં નૃપઃ । શતગ્રામાધિપઞ્ચાન્યં તથૈવ વિષયેસ્વરં ।। ૨૨૩.

પુષ્કર કહે છે: રાજાએ દરેક ગામ માટે એક મુખ્ય, દસ ગામો માટે એક વડો, સો ગામો માટે બીજો વડો અને એ જ રીતે સમગ્ર પ્રદેશ માટે પણ એક અધિકારી નિમવો.

તેષાં ભોગવિભાગશ્ચ ભવેત્ કર્મ્માનુરૂપતઃ । નિત્યમેવ તથા કાર્ય્યં તેતષાઞ્ચારૈઃ પરીક્ષણં ।। ૨૨૩.

તેમની ભોગવટ અને સંપત્તિનું વહેચાણ તેમના કર્મ પ્રમાણે થાય છે; તેમનું વર્તન હંમેશાં એ પ્રમાણે તપાસવું જોઈએ.

ગ્રામે દોષાન્ સમુત્પન્નાન્ ગ્રામેશઃ પ્રશમં નયેત્ । અશક્તો દશપાલસ્ય સ તુ ગત્વા નિવેદયેત્ ।। ૨૨૩.

ગામમાં કોઈ ખોટ કે દુષ્કર્મ થાય તો ગામનો વડો તેને શાંત કરે; જો તે શક્તિશાળી ન હોય તો દશપાલ પાસે જઈને જાણ કરવી.

શ્રુત્વાપિ દશપાલોઽપિ તત્ર યુક્તિમુપાચરેત્ । વિત્તાદ્યાપ્નોતિ રાજા વૈ વિષ્યાત્તુ સુરક્ષઇતાત્ ।। ૨૨૩.

દશપાલે આ સાંભળીને યોગ્ય રીતે વ્યવહાર કરવો; રાજા જિલ્લાથી ધન અને અન્ય આવક મેળવે છે અને એ રીતે તેની રક્ષા કરે છે.

ધનવાન્ધર્મ્મમાપ્નોતિ ધનવાન્ કામમશ્નુતે । ઉચ્છિદ્યન્તે વિના હ્યર્થૈ૧ ક્રિયા ગ્રીષ્મે સરિદ્યથા ।। ૨૨૩.

ધનવાનને ધર્મ મળે છે અને ધનવાન ઇચ્છિત ભોગ ભોગવે છે; ધન વિના કોઈ કાર્ય થતું નથી, જેમ ઉનાળામાં નદીઓ સુકાઈ જાય છે.