અગ્નિપુરાણમ્

રાજ્ઞા યચ્છ્રાવિતં ગુહ્યં ન તલ્લોકે પ્રકાશયેત્ । આજ્ઞાપ્યમાને બાન્યસ્મિન્ કિઙ્કરોમીતિ વા વદેત્ ।। ૨૨૧.

રાજાએ જે રહસ્ય કહેલું હોય તે દુનિયામાં ક્યારેય ફેલાવવું નહીં. અન્ય કોઈ કામ માટે આદેશ મળે ત્યારે 'હું શું કરું?' એમ પૂછવું જોઈએ.

નાનિર્દ્દિષ્ટે૨ દ્વારિ વિશેન્નાયોગ્યે ભુવિ રાજદૃક ।। ૨૨૧.

રાજાના સેવકે બોલાવ્યા વિના ક્યારેય દરવાજામાં પ્રવેશવું નહીં અને રાજાની નજરે અયોગ્ય એવા સ્થળે જવું નહીં.

શાઠ્યં લૌલ્યં સપૈશૂન્યં નાસ્તિક્યં ક્ષુદ્રતાતથા ।। ૨૨૧.

છળ, લોભ, નિંદા, અસ્તિકતાનો અભાવ અને નીચતા—આ બધું ટાળવું જોઈએ.

ચાપલ્યઞ્ચ પરિત્યાજ્યં નિત્યં રાકજાનુજીવિના । શ્રુતેન વિદ્યાશિલ્પૈશ્ચ સંયોજ્યાત્માનમાત્મના ।। ૨૨૧.

રાજાની સેવા કરીને જીવિકા ચલાવનારે હંમેશા ચંચળતા છોડવી જોઈએ અને પોતાને શિક્ષણ, જ્ઞાન અને કૌશલ્ય સાથે જોડવું જોઈએ.

નમસ્કાર્યાઃ સદા ચાસ્ય પુત્રવલ્લભમન્ત્રિણઃ ।। ૨૨૧.

રાજાના પ્રિય મંત્રીઓને પોતાના પુત્ર જેવો માન આપવો અને હંમેશા નમ્રતા બતાવવી જોઈએ.

સચિવૈર્ન્નાસ્ય વિશ્વાસો રાજચિત્તપ્રિયઞ્ચરેત્ । ત્યજેદ્વિરક્તં રક્તાત્તુ વૃત્તિમીહેત રાજવિત્ ।। ૨૨૧.

રાજાના મંત્રીઓ પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ન રાખવો, પણ રાજાને જે ગમતું હોય એ પ્રમાણે વર્તવું. જે રાજાને ન ગમતા હોય તેમને છોડવું અને રાજાના મનપસંદ લોકો પાસેથી જ જીવનનિર્વાહ કરવો.

અપૃષ્ટશ્ચાસ્ય ન બ્રૂયાત્ કામં કુર્ય્યાત્તથાપદિ । પ્રસન્નો વાક્યસઙ્‌ગ્રાહી રહસ્યે ન ચ શઙ્કતે ।। ૨૨૧.

રાજા પૂછ્યા વિના કશું બોલવું નહીં. મુશ્કેલીમાં મનગમતું કામ કરી શકાય. જ્યારે રાજા પ્રસન્ન હોય ત્યારે તેના બોલને ધ્યાનથી સાંભળવા અને એકાંતમાં શંકા ન રાખવી.

કુશલાદિપરિપ્રશ્નં સમ્પ્રયચ્છતિ ચાસનં । તત્કથાશ્રવણાદ્‌ધૃષ્ટો અપ્રિયાણ્યપિ નન્દતે ।। ૨૨૧.

જ્યારે રાજા તેની ખેરખબર પૂછે અને બેઠાડું આપે ત્યારે રાજાના વચન સાંભળીને—even દુઃખદ વાતોમાં પણ—સેવક ખુશ થાય છે.

અલ્પં દત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ સ્મરેત્ કથાન્તરેષ્વપિ । ઇતિ રક્તસ્ય કર્ત્તવ્યં સેવામન્યસ્ય વર્જયેત્ ।। ૨૨૧.

રાજા દ્વારા મળેલી નાની ભેટ પણ સ્વીકારી લેવી અને પછીની વાતચીતમાં તેને યાદ રાખવી. રાજાના મનપસંદ સેવકનું આ વર્તન છે અને બીજાની સેવા ટાળવી જોઈએ.

પુષ્કર ઉવાચ દુર્ગસમ્પત્તિમાખ્યાસ્યે દુર્ગદેશે વસેન્નૃપઃ । વૈશ્યશૂદ્રજનપ્રાયોઽહ્યનાહાર્ય્યસ્તથાપરૈઃ ।। ૨૨૨.

પુષ્કર કહે છે: હવે હું કિલ્લાની સંપત્તિ સમજાવું છું. રાજાએ એવા પ્રદેશમાં રહેવું જોઈએ જ્યાં કિલ્લો હોય, જ્યાં મુખ્યત્વે વૈશ્ય અને શૂદ્ર લોકો વસે અને બહારના લોકો માટે પહોંચવું મુશ્કેલ હોય.

કિઞ્ચિદ્‌બ્રાહ્મણસંયુક્તો બહુકર્મ્મકરસ્તથા । અદેવમાતૃકો ભક્તજલો દેશઃ પ્રશસ્યને ।। ૨૨૨.

એવો પ્રદેશ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે જ્યાં થોડા બ્રાહ્મણો, ઘણા કામદારો, શુદ્ધ વંશના લોકો, સેવા માટે તત્પર અને પૂરતું પાણી હોય.

અગમ્યઃ પરચક્રાણાં વ્યાલતસ્કરવર્જિતઃ ।। ૨૨૨.

એવો પ્રદેશ દુશ્મનના સૈન્ય માટે અપ્રાપ્ય અને જંગલી પ્રાણીઓ તથા ચોરોથી મુક્ત હોવો જોઈએ.

ષણ્ણામેકતમં દુર્ગં તચ્ચ કૃત્વા વસેદ્‌ બલી । ધનુર્દુંર્ગં મહીદુર્ગં નરદુર્ગં તથૈવ ચ ।। ૨૨૨.

છ પ્રકારના કિલ્લામાંથી એક કિલ્લો બનાવીને શક્તિશાળી રાજાએ તેમાં રહેવું જોઈએ—એ કિલ્લો ધનુષ, જમીન, માણસો, વૃક્ષો, પાણી અથવા પર્વતનો હોઈ શકે છે.

વાર્ક્ષઞ્ચૈવામ્બુદુર્ગઞ્ચ ગિરિદુર્ગઞ્ચ ભાર્ગવ । સર્વોત્તમં શૈલદુર્ગમભેદ્યં ચાન્યભેદનં ।। ૨૨૨.

હે ભાર્ગવ, આ બધામાં પર્વતકિલ્લો સર્વોત્તમ છે, કારણ કે તે તોડવો મુશ્કેલ છે અને બીજા કિલ્લાને પણ તોડી શકે છે.

પૂરન્તત્ર ચ હટ્ટાદ્યદેવતાયતનાદિકં । અનુયન્ત્રાયુધોપેતં સોદકં દુર્ગમુત્તમં ।। ૨૨૨.

એમાં શહેર, બજાર, દેવસ્થાન અને અન્ય જરૂરી સ્થળો હોવા જોઈએ, સાથે યંત્રો, શસ્ત્રો અને પૂરતું પાણી હોય—એવો કિલ્લો શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

રાજરક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ રક્ષ્યો ભૂપો વિષાદિતઃ । પઞ્ચાઙ્ગસ્તુ શિરીષઃ સ્યાન્મૂત્રપિષ્ટો વિપાર્દ્દનઃ ।। ૨૨૨.

હવે હું રાજાની રક્ષા વિશે કહું છું. રાજાને વિશથી બચાવવો જોઈએ. વિશના ઉપચાર માટે પાંચ વસ્તુઓ—શિરીષ, મૂત્રપિષ્ટ, વિપાર્દન—ઉપયોગી છે.

શતાવરી છિન્નરુહા વિષઘ્ની તણ્ડુલીયકં । કોષાતકી ચ કલ્હારી બ્રાહ્મી ચિત્રપટોલિકા ।। ૨૨૨.

શતાવરી, છિન્નરુહા, વિશઘ્ની, તંડુલિયાક, કોષાતકી, કલ્હારી, બ્રાહ્મી અને ચિત્રપટોલિકા—આ બધું વિશનાશક છે.

મણ્ડૂકપર્ણી વારાહી ધાત્ર્યાનન્દકમેવ ચ । ઉન્માદિની સોમરાજી વિષઘ્નં રત્નમેવ ચ ।। ૨૨૨.

મંડૂકપર્ણી, વારાહી, ધાત્રી, આનંદ, ઉન્માદિની, સોમરાજી, વિશઘ્ન અને રત્ન—આ બધાંનું પણ મહત્વ છે.

વાસ્તુલક્ષણસંયુક્તે વસન્ દુર્ગે સુરાન્યજેત્ । પ્રજાશ્ચ પાલયેદ્‌દુષ્ટાઞ્જયેદ્દાનાનિ દાપયેત્ ।। ૨૨૨.

શુભ લક્ષણો ધરાવતાં કિલ્લામાં રહેતાં, દેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ; પ્રજાનું રક્ષણ કરવું, દુષ્ટોને કાબૂમાં લેવું અને દાન કરાવવું જોઈએ.

દેવદ્રવ્યાદિહરણાત્ કલ્પન્તુ નરકે વસેત્ । દેવાલયાનિ કુર્વીત દેવપૂજારતો નૃપઃ ।। ૨૨૨.

દેવતાઓની વસ્તુ લઈ લેવાથી મનુષ્ય નરકમાં જાય છે; રાજાએ દેવાલય બનાવવું અને દેવપૂજામાં તત્પર રહેવું જોઈએ.

સુરાલયાઃ પાલનીયાઃ સ્થાપનીયાશ્ચ દેવતાઃ । મૃણ્મયાદ્દારુજં પુણ્યં દારુજાદિષ્ટકામયં ।। ૨૨૨.

મંદિરોનું રક્ષણ કરવું અને દેવતાઓની પ્રતિષ્ઠા કરવી જરૂરી છે; માટી, લાકડું કે ઈંટથી બનેલી મૂર્તિઓ પણ પુણ્યદાયી છે.

ઐષ્ટકાચ્છૈલજં પુણ્યં શૈલજાત્ સ્વર્ણરત્નજં । ક્રીડન્ સુરગૃહં કુર્વન્ ભુક્તિમુક્તિમવાપ્નુયાત્ ।। ૨૨૨.

ઈંટ અને પથ્થરથી બનેલી મૂર્તિઓ પુણ્ય આપે છે; પથ્થર, સોનાં કે રત્નોથી બનેલી મૂર્તિઓ તો વધુ મહાન છે. દેવમંદિર બનાવવાથી ભોગ અને મોક્ષ બંને મળે છે.

ચિત્ર્કૃદ્ ગીતવાદ્યાદિપ્રેક્ષણીયાદિદાનકૃત્ । તૈલાજ્યમધુદુગ્ધાદ્યૈઃ સ્નાપ્ય દેવં દિવં વ્રજેત્ ।। ૨૨૨.

જે મનુષ્ય ચિત્ર, ગીત, વાદ્ય વગેરેનું આયોજન કરે છે અને તેલ, ઘી, મધ, દૂધ વગેરેથી દેવતાને સ્નાન કરાવે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે.

પૂજયેત્ પાલયેદ્વિપ્રાન્ દ્વિજસ્વન્ન હરેન્નૃપઃ । સુવર્ણમેકં ગામેકાં ભૂમેરપ્યેકમઙ્ગુલં ।। ૨૨૨.

બ્રાહ્મણોનું સન્માન અને રક્ષણ કરવું, અને દ્વિજોના અન્નનો અપહરણ ન કરવું જોઈએ; એક સોનાનું દાણું, એક ગાય કે જમીનનો એક અંગુલ જેટલો ભાગ પણ જે લઈ લે—

હરન્નરકમાપ્નોતિ યાવદાહૂતસમ્પ્લવં । દુરાચારન્ન દ્વિષેચ્ચ સર્વપાપેષ્વપિ સ્થિતં ।। ૨૨૨.

એવો માણસ અંતિમ પ્રલય સુધી નરક પામે છે; દુશ્મન કે દુર્ગુણ ધરાવનારને પણ, ભલે તે બધા પાપોમાં જ હોય, દ્વેષ ન કરવો જોઈએ.

નૈવાસ્તિ બ્રાહ્મણબધાત્ પાપં ગુરુતરં ક્વચિત્ । અદૈવં દૈવતં કુર્ય્યુઃ કુર્ય્યુર્દ્દૈવમદૈવતં ।। ૨૨૨.

બ્રાહ્મણહત્યાથી વધારે કોઈ પાપ નથી; જે લોકો દેવને અદૈવિક માને છે અથવા અદૈવિકને દૈવિક માને છે—

બ્રાહ્ણણી રુદતી હન્તિ કુલં રાજ્યં પ્ર્જાસ્તથા ।। ૨૨૨.

રડતી બ્રાહ્મણ સ્ત્રી કુટુંબ, રાજ્ય અને પ્રજાનું પણ વિનાશ કરે છે.

સાધ્વીસ્ત્રીણાં પાલનઞ્ચ રાજા કુર્ય્યાચ્ચ ધાર્મિકઃ । સ્ત્રિયા પ્રહૃષ્ટયા ભાવ્યં ગૃહકાર્યૈકદક્ષયા ।। ૨૨૨.

ધાર્મિક રાજાએ સતી સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; સ્ત્રીએ હંમેશા પ્રસન્ન અને ઘરકામમાં નિપુણ રહેવું જોઈએ.

સુસંમ્કૃતોપસ્કરયા વ્યયે ચામુક્તહસ્તયા । યસ્મૈ દદ્યાત્પિતા ત્વેનાં શુશ્રષેત્તં પતિ સદા ।। ૨૨૨.

ઘરના સાધનો સારી રીતે ગોઠવેલા રાખવા અને ખર્ચાળ ન હોવું જોઈએ; પિતાએ જેને આપેલી હોય, એ પતિની હંમેશા સેવા કરવી.