અગ્નિપુરાણમ્

દેશાન્તરાગતાન્ પાર્શ્વે ચારૈર્જ્ઞાત્વા હિ પૂજયેત્ । શત્રવોઽગ્નિર્વિષં સર્પો નિસ્ત્રિંશમપિ ચૈકતઃ ।। ૨૨૦.

બીજા દેશમાંથી આવેલા લોકોની ગુપ્તચરોથી તપાસ કરીને સન્માન કરવું; શત્રુ, અગ્નિ, ઝેર, સાપ અને તલવાર દરેક ખતરનાક છે.

ભૃત્યાવશિષ્ટં વિજ્ઞેયાઃ કુભૃત્યાશ્ચ તથૈકતઃ। ચારચક્ષુર્ભવેદ્રાજા નિયુઞ્જીત સદાચરાન્ ।। ૨૨૦.

અવિશ્વાસુ અને ખરાબ ભૃત્યોને ઓળખવું; રાજાએ હંમેશા ગુપ્તચરોને પોતાની આંખ તરીકે કામમાં લગાવવું.

જનસ્યાવિહિતાન્ સોમ્યાંસ્તથાજ્ઞાતાન્ પરસ્પરં । વણિજો મન્ત્રકુશલાન્ સાંવત્સરચિકિત્સકાન્ ।। ૨૨૦.

જે લોકો યોગ્ય રીતે વર્તે નથી, કે એકબીજાને અજાણ છે, મંત્રમાં કુશળ વેપારીઓ અને વર્ષભર સારવાર કરતા વૈદ્યો—

તથા પ્રવ્રજિતાકારાન્ બલાબલવિવેકિનઃ । નૈકસ્ય રાજા શ્રદ્દધ્યાચ્છ્રદ્દધ્યાદ્ બહુવાક્યતઃ ।। ૨૨૦.

અને જે સંન્યાસી જેવો દેખાય, કે બળ અને દુર્બળતા ઓળખે— રાજાએ એક વ્યક્તિ પર વિશ્વાસ ન કરવો, પણ જે વધુ બોલે, તેના પર વિશ્વાસ કરવો.

રાગાપરાગૌ ભૃત્યાનાં જનસ્ય ચ ગુણાગુણાન્ । શુભાનામશુભાનાઞ્ચ જ્ઞાનઙ્કુર્ય્યાદ્વસાય ચ ।। ૨૨૦.

ભૃત્યોના રાગ-દ્વેષ અને લોકોના ગુણ-દોષ, શુભ અને અશુભ જાણીને યોગ્ય રીતે સ્થાન આપવું.

અનુરાગકરં કર્મ ચરેજ્જહ્યાદ્વિરાગજં । જનાનુરાગયા લક્ષ્મ્યાં રાજા સ્યાજ્જનરઞ્જનાત્ ।। ૨૨૦.

લોકોમાં પ્રેમ પેદા કરે એવા કામ કરવું અને દ્વેષ પેદા કરે એવા કામ છોડવું; લોકોના આનંદથી રાજાને લક્ષ્મી મળે છે.

એકવિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ પુષ્કર ઉવાચ ભૃત્યઃ કુર્યાત્તુ રાજાજ્ઞાં શિષ્યવત્સચ્છ્રિયઃ પતેઃ । ન ક્ષિપેદ્વચનં રાજ્ઞો અનુકૂલં પ્રિયં વદેત્ ।। ૨૨૧.

પુષ્કર કહે છે: ભૃત્યએ રાજાની આજ્ઞા શિષ્યની જેમ, આદરપૂર્વક પાલન કરવી; રાજાના વચનને અવગણવું નહીં, અને અનુકૂળ, પ્રિય વાત કહેવી.

રહોગતસ્ય વક્તવ્યમપ્રિયં યદ્ધિતં ભવેત્ । ન નિયુક્તો હરેદ્વિત્તં નોપેક્ષેત્તસ્ય માનકં ।। ૨૨૧.

રાજાને અપ્રિય પણ હિતકારી વાત એકાંતમાં કહેવી; આજ્ઞા ન હોય તો રાજાની સંપત્તિ લેવી નહીં, અને તેની ઇજ્જત અવગણવી નહીં.

રાજ્ઞશ્ચ ન તથાકાર્ય્યં વેશભાષાવિચેષ્ટિતં । અન્તઃપુરચરાધ્યક્ષો વૈરભૂતૈર્ન્નિરાકૃતૈઃ ।। ૨૨૧.

રાજા માટે અયોગ્ય વર્તન, અશ્લીલ ભાષા કે હાવભાવ ન કરવું; અંતઃપુરના અધિકારી દુશ્મન જેવા લોકો સાથે સંબંધ ન રાખે.

સંસર્ગ ન વ્રજેદ્‌ભૃત્યો રાજ્ઞો ગુહ્યઞ્ચ ગોપયેત્ । પ્રદર્શ્ય કૌશલં કિઞ્ચિદ્રાજાનન્તુ વિશેષયેત્ ।। ૨૨૧.

રાજાના સેવકે રાજાના રહસ્યોને હંમેશા છુપાવા જોઈએ અને રાજા સાથે ખૂબ નજીકનો સંબંધ ન રાખવો જોઈએ. રાજા સામે પોતાનું કૌશલ્ય થોડું બતાવવું અને પોતાને અલગ રીતે રજૂ કરવું જોઈએ.

રાજ્ઞા યચ્છ્રાવિતં ગુહ્યં ન તલ્લોકે પ્રકાશયેત્ । આજ્ઞાપ્યમાને બાન્યસ્મિન્ કિઙ્કરોમીતિ વા વદેત્ ।। ૨૨૧.

રાજાએ જે રહસ્ય કહેલું હોય તે દુનિયામાં ક્યારેય ફેલાવવું નહીં. અન્ય કોઈ કામ માટે આદેશ મળે ત્યારે 'હું શું કરું?' એમ પૂછવું જોઈએ.

નાનિર્દ્દિષ્ટે૨ દ્વારિ વિશેન્નાયોગ્યે ભુવિ રાજદૃક ।। ૨૨૧.

રાજાના સેવકે બોલાવ્યા વિના ક્યારેય દરવાજામાં પ્રવેશવું નહીં અને રાજાની નજરે અયોગ્ય એવા સ્થળે જવું નહીં.

શાઠ્યં લૌલ્યં સપૈશૂન્યં નાસ્તિક્યં ક્ષુદ્રતાતથા ।। ૨૨૧.

છળ, લોભ, નિંદા, અસ્તિકતાનો અભાવ અને નીચતા—આ બધું ટાળવું જોઈએ.

ચાપલ્યઞ્ચ પરિત્યાજ્યં નિત્યં રાકજાનુજીવિના । શ્રુતેન વિદ્યાશિલ્પૈશ્ચ સંયોજ્યાત્માનમાત્મના ।। ૨૨૧.

રાજાની સેવા કરીને જીવિકા ચલાવનારે હંમેશા ચંચળતા છોડવી જોઈએ અને પોતાને શિક્ષણ, જ્ઞાન અને કૌશલ્ય સાથે જોડવું જોઈએ.

નમસ્કાર્યાઃ સદા ચાસ્ય પુત્રવલ્લભમન્ત્રિણઃ ।। ૨૨૧.

રાજાના પ્રિય મંત્રીઓને પોતાના પુત્ર જેવો માન આપવો અને હંમેશા નમ્રતા બતાવવી જોઈએ.

સચિવૈર્ન્નાસ્ય વિશ્વાસો રાજચિત્તપ્રિયઞ્ચરેત્ । ત્યજેદ્વિરક્તં રક્તાત્તુ વૃત્તિમીહેત રાજવિત્ ।। ૨૨૧.

રાજાના મંત્રીઓ પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ન રાખવો, પણ રાજાને જે ગમતું હોય એ પ્રમાણે વર્તવું. જે રાજાને ન ગમતા હોય તેમને છોડવું અને રાજાના મનપસંદ લોકો પાસેથી જ જીવનનિર્વાહ કરવો.

અપૃષ્ટશ્ચાસ્ય ન બ્રૂયાત્ કામં કુર્ય્યાત્તથાપદિ । પ્રસન્નો વાક્યસઙ્‌ગ્રાહી રહસ્યે ન ચ શઙ્કતે ।। ૨૨૧.

રાજા પૂછ્યા વિના કશું બોલવું નહીં. મુશ્કેલીમાં મનગમતું કામ કરી શકાય. જ્યારે રાજા પ્રસન્ન હોય ત્યારે તેના બોલને ધ્યાનથી સાંભળવા અને એકાંતમાં શંકા ન રાખવી.

કુશલાદિપરિપ્રશ્નં સમ્પ્રયચ્છતિ ચાસનં । તત્કથાશ્રવણાદ્‌ધૃષ્ટો અપ્રિયાણ્યપિ નન્દતે ।। ૨૨૧.

જ્યારે રાજા તેની ખેરખબર પૂછે અને બેઠાડું આપે ત્યારે રાજાના વચન સાંભળીને—even દુઃખદ વાતોમાં પણ—સેવક ખુશ થાય છે.

અલ્પં દત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ સ્મરેત્ કથાન્તરેષ્વપિ । ઇતિ રક્તસ્ય કર્ત્તવ્યં સેવામન્યસ્ય વર્જયેત્ ।। ૨૨૧.

રાજા દ્વારા મળેલી નાની ભેટ પણ સ્વીકારી લેવી અને પછીની વાતચીતમાં તેને યાદ રાખવી. રાજાના મનપસંદ સેવકનું આ વર્તન છે અને બીજાની સેવા ટાળવી જોઈએ.

પુષ્કર ઉવાચ દુર્ગસમ્પત્તિમાખ્યાસ્યે દુર્ગદેશે વસેન્નૃપઃ । વૈશ્યશૂદ્રજનપ્રાયોઽહ્યનાહાર્ય્યસ્તથાપરૈઃ ।। ૨૨૨.

પુષ્કર કહે છે: હવે હું કિલ્લાની સંપત્તિ સમજાવું છું. રાજાએ એવા પ્રદેશમાં રહેવું જોઈએ જ્યાં કિલ્લો હોય, જ્યાં મુખ્યત્વે વૈશ્ય અને શૂદ્ર લોકો વસે અને બહારના લોકો માટે પહોંચવું મુશ્કેલ હોય.

કિઞ્ચિદ્‌બ્રાહ્મણસંયુક્તો બહુકર્મ્મકરસ્તથા । અદેવમાતૃકો ભક્તજલો દેશઃ પ્રશસ્યને ।। ૨૨૨.

એવો પ્રદેશ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે જ્યાં થોડા બ્રાહ્મણો, ઘણા કામદારો, શુદ્ધ વંશના લોકો, સેવા માટે તત્પર અને પૂરતું પાણી હોય.

અગમ્યઃ પરચક્રાણાં વ્યાલતસ્કરવર્જિતઃ ।। ૨૨૨.

એવો પ્રદેશ દુશ્મનના સૈન્ય માટે અપ્રાપ્ય અને જંગલી પ્રાણીઓ તથા ચોરોથી મુક્ત હોવો જોઈએ.

ષણ્ણામેકતમં દુર્ગં તચ્ચ કૃત્વા વસેદ્‌ બલી । ધનુર્દુંર્ગં મહીદુર્ગં નરદુર્ગં તથૈવ ચ ।। ૨૨૨.

છ પ્રકારના કિલ્લામાંથી એક કિલ્લો બનાવીને શક્તિશાળી રાજાએ તેમાં રહેવું જોઈએ—એ કિલ્લો ધનુષ, જમીન, માણસો, વૃક્ષો, પાણી અથવા પર્વતનો હોઈ શકે છે.

વાર્ક્ષઞ્ચૈવામ્બુદુર્ગઞ્ચ ગિરિદુર્ગઞ્ચ ભાર્ગવ । સર્વોત્તમં શૈલદુર્ગમભેદ્યં ચાન્યભેદનં ।। ૨૨૨.

હે ભાર્ગવ, આ બધામાં પર્વતકિલ્લો સર્વોત્તમ છે, કારણ કે તે તોડવો મુશ્કેલ છે અને બીજા કિલ્લાને પણ તોડી શકે છે.

પૂરન્તત્ર ચ હટ્ટાદ્યદેવતાયતનાદિકં । અનુયન્ત્રાયુધોપેતં સોદકં દુર્ગમુત્તમં ।। ૨૨૨.

એમાં શહેર, બજાર, દેવસ્થાન અને અન્ય જરૂરી સ્થળો હોવા જોઈએ, સાથે યંત્રો, શસ્ત્રો અને પૂરતું પાણી હોય—એવો કિલ્લો શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

રાજરક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ રક્ષ્યો ભૂપો વિષાદિતઃ । પઞ્ચાઙ્ગસ્તુ શિરીષઃ સ્યાન્મૂત્રપિષ્ટો વિપાર્દ્દનઃ ।। ૨૨૨.

હવે હું રાજાની રક્ષા વિશે કહું છું. રાજાને વિશથી બચાવવો જોઈએ. વિશના ઉપચાર માટે પાંચ વસ્તુઓ—શિરીષ, મૂત્રપિષ્ટ, વિપાર્દન—ઉપયોગી છે.

શતાવરી છિન્નરુહા વિષઘ્ની તણ્ડુલીયકં । કોષાતકી ચ કલ્હારી બ્રાહ્મી ચિત્રપટોલિકા ।। ૨૨૨.

શતાવરી, છિન્નરુહા, વિશઘ્ની, તંડુલિયાક, કોષાતકી, કલ્હારી, બ્રાહ્મી અને ચિત્રપટોલિકા—આ બધું વિશનાશક છે.

મણ્ડૂકપર્ણી વારાહી ધાત્ર્યાનન્દકમેવ ચ । ઉન્માદિની સોમરાજી વિષઘ્નં રત્નમેવ ચ ।। ૨૨૨.

મંડૂકપર્ણી, વારાહી, ધાત્રી, આનંદ, ઉન્માદિની, સોમરાજી, વિશઘ્ન અને રત્ન—આ બધાંનું પણ મહત્વ છે.

વાસ્તુલક્ષણસંયુક્તે વસન્ દુર્ગે સુરાન્યજેત્ । પ્રજાશ્ચ પાલયેદ્‌દુષ્ટાઞ્જયેદ્દાનાનિ દાપયેત્ ।। ૨૨૨.

શુભ લક્ષણો ધરાવતાં કિલ્લામાં રહેતાં, દેવતાઓની પૂજા કરવી જોઈએ; પ્રજાનું રક્ષણ કરવું, દુષ્ટોને કાબૂમાં લેવું અને દાન કરાવવું જોઈએ.