અગ્નિપુરાણમ્

યન્ત્રમુક્તે પાણિમુક્તે અમુક્તે મુક્તધારિતે । અસ્ત્રાચાર્ય્યો નિયુદ્ધે ચ કુશલો નૃપતેર્હિતઃ ।। ૨૨૦.

યંત્ર, હાથથી અને બિનહથિયાર તથા હથિયારથી લડવામાં કુશળ; શસ્ત્રાચાર્ય યુદ્ધમાં નિપુણ અને રાજાને લાભદાયક હોવો જોઈએ.

વૃદ્ધશ્ચાન્તઃપુરાધ્યક્ષઃ પઞ્ચાશદ્વાર્ષિકાઃ સ્ત્રિયઃ । સપ્તત્યવ્દાસ્તુ પુરુષાશ્ચરેયુઃ સર્વકર્મસુ ।। ૨૨૦.

અંતઃપુરના અધિકારી વૃદ્ધ હોવો જોઈએ, સ્ત્રીઓ પચાસ વર્ષની હોવી જોઈએ અને પુરુષો સાત્તેર વર્ષની વય સુધી બધા કામોમાં જોડાઈ શકે.

જાગ્રત્સ્યાદાયુધાગારે જ્ઞાત્વા વૃત્તિર્વિધીયતે । ઉત્તમાધમમધ્યાનિ બુદ્‌ધ્વા કર્માણિ પાર્થિવઃ ।। ૨૨૦.

હથિયારખાનામાં જાગૃત વ્યક્તિ રાખવી, તેમનું વર્તન જાણી કામ ફાળવવું; રાજાએ શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ કામો સમજીને યોગ્ય રીતે વહેંચવું.

ઉત્તમાધમમધ્યાનિ પુરુષાણિ નિયોજયેત્ । જયેચ્છુઃ પૃથિવીં રાકજા સહાયાનાનયેદ્ધિતાન્ ।। ૨૨૦.

રાજાએ પુરુષોને શ્રેષ્ઠ, નીચ અને મધ્યમ કામોમાં નિમવું; પૃથ્વી જીતવાની ઇચ્છા હોય તો વિશ્વાસુ સહયોગીઓ જોડવા.

ધર્મિષ્ઠાન્ ધર્મકાર્યેષુ શૂરાન્ સઙ્‌ગ્રામકર્મસુ । નિપુણાનર્થકૃત્યેષુ૧ સર્વત્ર ચ તથા શુચીન્ ।। ૨૨૦.

ધર્મમાં ધર્મપ્રિયોને, યુદ્ધમાં શૂરવીરોને, સંપત્તિમાં કુશળોને અને સર્વત્ર પવિત્ર લોકોને કામમાં લગાવવું.

સ્ત્રીષુ ષણ્ડાન્નિયુઞ્જીત તીક્ષ્ણાન્ દારુણકર્મસુ । યો યત્ર વિદિતો રાજ્ઞા શુચિત્વેન તુ તન્નરં ।। ૨૨૦.

સ્ત્રીઓમાં શંડોને, કઠોર લોકોને કઠોર કામમાં, અને જે પુરુષ રાજાને પવિત્રતા માટે ઓળખાય છે, તેને તે પ્રમાણે કામ આપવું.

ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ નિયુઞ્જીતાધમેઽધમાન્ । રાજા યથાર્હં કુર્ય્યાચ્ચ ઉપધાભિઃ પરીક્ષિતાન્ ।। ૨૨૦.

ધર્મ, સંપત્તિ અને કામના વિષયોમાં નીચ લોકોને નીચ કામ આપવું; રાજાએ યોગ્ય રીતે, ચતુરાઈથી પરીક્ષણ કરીને, કામ કરવું.

સમન્ત્ર ચ યથાન્યાયાત્ કુર્ય્યાદ્ધસ્તિવનેચરાન્ । તત્પદાન્વેષણે યત્તાનધ્યક્ષાંસ્તત્ર કારયેત્ ।। ૨૨૦.

મંત્રીઓ સાથે ન્યાય પ્રમાણે, જંગલમાં અને હાથીઓ સાથે રહેતાં લોકોને નિમવું; તેમની હલચાલ શોધવા માટે ચુસ્ત અધિકારીઓ રાખવા.

યસ્મિન્ કર્મણિ કૌશલ્યં યસ્ય તસ્મિન્ નિયોજયેત્ । પિતૃપૈતામ્હાન્ ભૃત્યાન્ સર્વકર્મસુ યોજયેત્ ।। ૨૨૦.

જે કામમાં જે વ્યક્તિ કુશળ હોય, તેને એ કામમાં લગાવવું; પિતરાઈ ભૃત્યોને બધા કામોમાં જોડવું.

દુષ્ટાનપ્યથ વાઽદુષ્ટાન્ સંશ્રયેત પ્રયત્નતઃ । દુષ્ટં જ્ઞાત્વા વિશ્વસેન્ન તદ્‌વૃત્તિં વર્ત્તયેદ્વશે ।। ૨૨૦.

દુષ્ટ હોય કે ન હોય, સાવધાનીથી આશ્રય લેવું; દુષ્ટને ઓળખીને વિશ્વાસ ન કરવો, તેમનું વર્તન નિયંત્રણમાં રાખવું.

દેશાન્તરાગતાન્ પાર્શ્વે ચારૈર્જ્ઞાત્વા હિ પૂજયેત્ । શત્રવોઽગ્નિર્વિષં સર્પો નિસ્ત્રિંશમપિ ચૈકતઃ ।। ૨૨૦.

બીજા દેશમાંથી આવેલા લોકોની ગુપ્તચરોથી તપાસ કરીને સન્માન કરવું; શત્રુ, અગ્નિ, ઝેર, સાપ અને તલવાર દરેક ખતરનાક છે.

ભૃત્યાવશિષ્ટં વિજ્ઞેયાઃ કુભૃત્યાશ્ચ તથૈકતઃ। ચારચક્ષુર્ભવેદ્રાજા નિયુઞ્જીત સદાચરાન્ ।। ૨૨૦.

અવિશ્વાસુ અને ખરાબ ભૃત્યોને ઓળખવું; રાજાએ હંમેશા ગુપ્તચરોને પોતાની આંખ તરીકે કામમાં લગાવવું.

જનસ્યાવિહિતાન્ સોમ્યાંસ્તથાજ્ઞાતાન્ પરસ્પરં । વણિજો મન્ત્રકુશલાન્ સાંવત્સરચિકિત્સકાન્ ।। ૨૨૦.

જે લોકો યોગ્ય રીતે વર્તે નથી, કે એકબીજાને અજાણ છે, મંત્રમાં કુશળ વેપારીઓ અને વર્ષભર સારવાર કરતા વૈદ્યો—

તથા પ્રવ્રજિતાકારાન્ બલાબલવિવેકિનઃ । નૈકસ્ય રાજા શ્રદ્દધ્યાચ્છ્રદ્દધ્યાદ્ બહુવાક્યતઃ ।। ૨૨૦.

અને જે સંન્યાસી જેવો દેખાય, કે બળ અને દુર્બળતા ઓળખે— રાજાએ એક વ્યક્તિ પર વિશ્વાસ ન કરવો, પણ જે વધુ બોલે, તેના પર વિશ્વાસ કરવો.

રાગાપરાગૌ ભૃત્યાનાં જનસ્ય ચ ગુણાગુણાન્ । શુભાનામશુભાનાઞ્ચ જ્ઞાનઙ્કુર્ય્યાદ્વસાય ચ ।। ૨૨૦.

ભૃત્યોના રાગ-દ્વેષ અને લોકોના ગુણ-દોષ, શુભ અને અશુભ જાણીને યોગ્ય રીતે સ્થાન આપવું.

અનુરાગકરં કર્મ ચરેજ્જહ્યાદ્વિરાગજં । જનાનુરાગયા લક્ષ્મ્યાં રાજા સ્યાજ્જનરઞ્જનાત્ ।। ૨૨૦.

લોકોમાં પ્રેમ પેદા કરે એવા કામ કરવું અને દ્વેષ પેદા કરે એવા કામ છોડવું; લોકોના આનંદથી રાજાને લક્ષ્મી મળે છે.

એકવિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ પુષ્કર ઉવાચ ભૃત્યઃ કુર્યાત્તુ રાજાજ્ઞાં શિષ્યવત્સચ્છ્રિયઃ પતેઃ । ન ક્ષિપેદ્વચનં રાજ્ઞો અનુકૂલં પ્રિયં વદેત્ ।। ૨૨૧.

પુષ્કર કહે છે: ભૃત્યએ રાજાની આજ્ઞા શિષ્યની જેમ, આદરપૂર્વક પાલન કરવી; રાજાના વચનને અવગણવું નહીં, અને અનુકૂળ, પ્રિય વાત કહેવી.

રહોગતસ્ય વક્તવ્યમપ્રિયં યદ્ધિતં ભવેત્ । ન નિયુક્તો હરેદ્વિત્તં નોપેક્ષેત્તસ્ય માનકં ।। ૨૨૧.

રાજાને અપ્રિય પણ હિતકારી વાત એકાંતમાં કહેવી; આજ્ઞા ન હોય તો રાજાની સંપત્તિ લેવી નહીં, અને તેની ઇજ્જત અવગણવી નહીં.

રાજ્ઞશ્ચ ન તથાકાર્ય્યં વેશભાષાવિચેષ્ટિતં । અન્તઃપુરચરાધ્યક્ષો વૈરભૂતૈર્ન્નિરાકૃતૈઃ ।। ૨૨૧.

રાજા માટે અયોગ્ય વર્તન, અશ્લીલ ભાષા કે હાવભાવ ન કરવું; અંતઃપુરના અધિકારી દુશ્મન જેવા લોકો સાથે સંબંધ ન રાખે.

સંસર્ગ ન વ્રજેદ્‌ભૃત્યો રાજ્ઞો ગુહ્યઞ્ચ ગોપયેત્ । પ્રદર્શ્ય કૌશલં કિઞ્ચિદ્રાજાનન્તુ વિશેષયેત્ ।। ૨૨૧.

રાજાના સેવકે રાજાના રહસ્યોને હંમેશા છુપાવા જોઈએ અને રાજા સાથે ખૂબ નજીકનો સંબંધ ન રાખવો જોઈએ. રાજા સામે પોતાનું કૌશલ્ય થોડું બતાવવું અને પોતાને અલગ રીતે રજૂ કરવું જોઈએ.

રાજ્ઞા યચ્છ્રાવિતં ગુહ્યં ન તલ્લોકે પ્રકાશયેત્ । આજ્ઞાપ્યમાને બાન્યસ્મિન્ કિઙ્કરોમીતિ વા વદેત્ ।। ૨૨૧.

રાજાએ જે રહસ્ય કહેલું હોય તે દુનિયામાં ક્યારેય ફેલાવવું નહીં. અન્ય કોઈ કામ માટે આદેશ મળે ત્યારે 'હું શું કરું?' એમ પૂછવું જોઈએ.

નાનિર્દ્દિષ્ટે૨ દ્વારિ વિશેન્નાયોગ્યે ભુવિ રાજદૃક ।। ૨૨૧.

રાજાના સેવકે બોલાવ્યા વિના ક્યારેય દરવાજામાં પ્રવેશવું નહીં અને રાજાની નજરે અયોગ્ય એવા સ્થળે જવું નહીં.

શાઠ્યં લૌલ્યં સપૈશૂન્યં નાસ્તિક્યં ક્ષુદ્રતાતથા ।। ૨૨૧.

છળ, લોભ, નિંદા, અસ્તિકતાનો અભાવ અને નીચતા—આ બધું ટાળવું જોઈએ.

ચાપલ્યઞ્ચ પરિત્યાજ્યં નિત્યં રાકજાનુજીવિના । શ્રુતેન વિદ્યાશિલ્પૈશ્ચ સંયોજ્યાત્માનમાત્મના ।। ૨૨૧.

રાજાની સેવા કરીને જીવિકા ચલાવનારે હંમેશા ચંચળતા છોડવી જોઈએ અને પોતાને શિક્ષણ, જ્ઞાન અને કૌશલ્ય સાથે જોડવું જોઈએ.

નમસ્કાર્યાઃ સદા ચાસ્ય પુત્રવલ્લભમન્ત્રિણઃ ।। ૨૨૧.

રાજાના પ્રિય મંત્રીઓને પોતાના પુત્ર જેવો માન આપવો અને હંમેશા નમ્રતા બતાવવી જોઈએ.

સચિવૈર્ન્નાસ્ય વિશ્વાસો રાજચિત્તપ્રિયઞ્ચરેત્ । ત્યજેદ્વિરક્તં રક્તાત્તુ વૃત્તિમીહેત રાજવિત્ ।। ૨૨૧.

રાજાના મંત્રીઓ પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ન રાખવો, પણ રાજાને જે ગમતું હોય એ પ્રમાણે વર્તવું. જે રાજાને ન ગમતા હોય તેમને છોડવું અને રાજાના મનપસંદ લોકો પાસેથી જ જીવનનિર્વાહ કરવો.

અપૃષ્ટશ્ચાસ્ય ન બ્રૂયાત્ કામં કુર્ય્યાત્તથાપદિ । પ્રસન્નો વાક્યસઙ્‌ગ્રાહી રહસ્યે ન ચ શઙ્કતે ।। ૨૨૧.

રાજા પૂછ્યા વિના કશું બોલવું નહીં. મુશ્કેલીમાં મનગમતું કામ કરી શકાય. જ્યારે રાજા પ્રસન્ન હોય ત્યારે તેના બોલને ધ્યાનથી સાંભળવા અને એકાંતમાં શંકા ન રાખવી.

કુશલાદિપરિપ્રશ્નં સમ્પ્રયચ્છતિ ચાસનં । તત્કથાશ્રવણાદ્‌ધૃષ્ટો અપ્રિયાણ્યપિ નન્દતે ।। ૨૨૧.

જ્યારે રાજા તેની ખેરખબર પૂછે અને બેઠાડું આપે ત્યારે રાજાના વચન સાંભળીને—even દુઃખદ વાતોમાં પણ—સેવક ખુશ થાય છે.

અલ્પં દત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ સ્મરેત્ કથાન્તરેષ્વપિ । ઇતિ રક્તસ્ય કર્ત્તવ્યં સેવામન્યસ્ય વર્જયેત્ ।। ૨૨૧.

રાજા દ્વારા મળેલી નાની ભેટ પણ સ્વીકારી લેવી અને પછીની વાતચીતમાં તેને યાદ રાખવી. રાજાના મનપસંદ સેવકનું આ વર્તન છે અને બીજાની સેવા ટાળવી જોઈએ.