અગ્નિપુરાણમ્

ગોજાચવિગૃહદાનાદ્યૈઃ સાંવત્સરપુરોહિતૌ । પૂજયિત્વા દ્વિજાન્ પ્રાર્ચ્ય હ્યન્યભૂગોન્નમુખ્યકૈઃ ।। ૨૧૮.

ગાય, બکری, ઘર વગેરેનું વર્ષભર પુરોહિતોને દાન આપી, દ્વિજોને અન્ય શ્રેષ્ઠ ભૂમિ અને અન્નના દાનથી પૂજવું.

વહ્નિં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગુરું નત્વાથ પૃષ્ઠતઃ । વૃષમાલભ્ય ગાં વત્સાં પૂજયિત્વાશ્ચ મન્ત્રિતં ।। ૨૧૮.

અગ્નિને પ્રદક્ષિણા કરીને, ગુરુને નમન કરી, પછી પાછળ, વાછરડા સાથે ગાય અને વાછરડા સ્પર્શી, મંત્રોચારકની પૂજા કરવી.

અશ્વમારુહ્ય નાગશ્ચ પૂજયેત્તં સમારુહેત્ । પરિભ્રમેદ્રાજમાર્ગે બલયુક્તઃ પ્રદક્ષિણં ।। ૨૧૮.

ઘોડા અને હાથી પર ચઢી, તેને પૂજવી અને ચઢવું; સેનાના સાથે, રાજમાર્ગ પર પ્રદક્ષિણા કરવી.

સહાયસમ્પત્તિઃ । પુષ્કર ઉવાચ સોઽભિષિક્તઃ સહામાત્યો જયેચ્છત્રૂન્નૃપોત્તમઃ । રાજ્ઞા સેનાપતિઃ કાર્યો બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયોઽથ વા ।। ૨૨૦.

પુષ્કર બોલ્યા: આ રીતે અભિષેક થયેલા, અમાત્યો સાથે શ્રેષ્ઠ રાજાએ શત્રુઓને જીતવા જોઈએ; રાજાએ સેનાપતિ નિમવું, તે બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિય હોય.

કુલીનો નીતિશાસ્ત્રજ્ઞઃ પ્રતીહારશ્ચ નીતિવિત્ । દૂતશ્ચ પ્રિયવાદી સ્યાદક્ષીણોઽતિંબલાન્વિતઃ ।। ૨૨૦.

તે કુટુંબવાળું, નીતિશાસ્ત્ર જાણનાર, પ્રતીહાર નીતિમાં કુશળ; દૂત મીઠી બોલનાર, અપૂર્ણ ન હોય અને વધુ બળવાળો હોવો જોઈએ.

તામ્બૂલધારી ના સ્ત્રી વા ભક્તઃ ક્લેશસહપ્રિયઃ । સાન્ધિવિગ્રહિકઃ કાર્ય્યઃ ષાડ્‌ગુણ્યાદિવિશારદઃ ।। ૨૨૦.

તે તાંબુલ લઈને ચાલે, સ્ત્રી ન હોય, ભક્ત અને કષ્ટ સહન કરવાનું ગમતું હોય; સંધિ-વિગ્રહ માટેનો મંત્રી છ ગુણમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.

ખડ્‌ગધારી રક્ષકઃ સ્યાત્સારથિઃ સ્યાદ્‌બલાદિવિત્ । સૂદાધ્યક્ષો હિતો વિજ્ઞો મહાનસગદતો હિ સઃ ।। ૨૨૦.

ખડગ ધારક રક્ષક હોવો જોઈએ, સારથી સેનામાં કુશળ; રસોઈના અધિકારી લાભદાયક, બુદ્ધિશાળી અને મહાન રસોઈમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.

સભાસદસ્તુ ધર્મજ્ઞાઃ લેખકોઽક્ષરવિદ્ધિતઃ । આહ્વાનકાલવિજ્ઞાઃ સ્યુર્હિતા દૌવારિકા જનાઃ ।। ૨૨૦.

સભાસદો ધર્મ જાણનાર હોવા જોઈએ, લેખક અક્ષરોમાં નિપુણ; બોલાવવાનો યોગ્ય સમય જાણનાર લાભદાયક, દ્વારપાલ વિશ્વસનીય હોવા જોઈએ.

રત્નાદિજ્ઞો ધનાધ્યજ્ઞઃ અનુદ્વારે હિતો નરઃ । સ્યાદાયુર્વેદવિદ્વૈદ્યો ગજાધ્યક્ષોઽથ હસ્તિવિત્ ।। ૨૨૦.

મણકો અને ધન જાણનાર, અંદરના દ્વાર પર લાભદાયક માણસ; આયુર્વેદ જાણનાર વૈદ્ય, હાથીના અધિકારી અને હાથીમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.

જિતશ્રમો ગજારોહી હયાધ્યક્ષો હયાદિબિત્ । દુર્ગાધ્યક્ષો હિતો ધીમાન્ સ્થપતિર્વાસ્તુવેદવિત્ ।। ૨૨૦.

શ્રમ જીતનાર, હાથી પર સવાર થવામાં કુશળ, ઘોડાના અધિકારી અને ઘોડામાં નિપુણ; કિલ્લાના અધિકારી લાભદાયક અને બુદ્ધિશાળી, સ્થાપતિ વાસ્તુમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.

યન્ત્રમુક્તે પાણિમુક્તે અમુક્તે મુક્તધારિતે । અસ્ત્રાચાર્ય્યો નિયુદ્ધે ચ કુશલો નૃપતેર્હિતઃ ।। ૨૨૦.

યંત્ર, હાથથી અને બિનહથિયાર તથા હથિયારથી લડવામાં કુશળ; શસ્ત્રાચાર્ય યુદ્ધમાં નિપુણ અને રાજાને લાભદાયક હોવો જોઈએ.

વૃદ્ધશ્ચાન્તઃપુરાધ્યક્ષઃ પઞ્ચાશદ્વાર્ષિકાઃ સ્ત્રિયઃ । સપ્તત્યવ્દાસ્તુ પુરુષાશ્ચરેયુઃ સર્વકર્મસુ ।। ૨૨૦.

અંતઃપુરના અધિકારી વૃદ્ધ હોવો જોઈએ, સ્ત્રીઓ પચાસ વર્ષની હોવી જોઈએ અને પુરુષો સાત્તેર વર્ષની વય સુધી બધા કામોમાં જોડાઈ શકે.

જાગ્રત્સ્યાદાયુધાગારે જ્ઞાત્વા વૃત્તિર્વિધીયતે । ઉત્તમાધમમધ્યાનિ બુદ્‌ધ્વા કર્માણિ પાર્થિવઃ ।। ૨૨૦.

હથિયારખાનામાં જાગૃત વ્યક્તિ રાખવી, તેમનું વર્તન જાણી કામ ફાળવવું; રાજાએ શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ કામો સમજીને યોગ્ય રીતે વહેંચવું.

ઉત્તમાધમમધ્યાનિ પુરુષાણિ નિયોજયેત્ । જયેચ્છુઃ પૃથિવીં રાકજા સહાયાનાનયેદ્ધિતાન્ ।। ૨૨૦.

રાજાએ પુરુષોને શ્રેષ્ઠ, નીચ અને મધ્યમ કામોમાં નિમવું; પૃથ્વી જીતવાની ઇચ્છા હોય તો વિશ્વાસુ સહયોગીઓ જોડવા.

ધર્મિષ્ઠાન્ ધર્મકાર્યેષુ શૂરાન્ સઙ્‌ગ્રામકર્મસુ । નિપુણાનર્થકૃત્યેષુ૧ સર્વત્ર ચ તથા શુચીન્ ।। ૨૨૦.

ધર્મમાં ધર્મપ્રિયોને, યુદ્ધમાં શૂરવીરોને, સંપત્તિમાં કુશળોને અને સર્વત્ર પવિત્ર લોકોને કામમાં લગાવવું.

સ્ત્રીષુ ષણ્ડાન્નિયુઞ્જીત તીક્ષ્ણાન્ દારુણકર્મસુ । યો યત્ર વિદિતો રાજ્ઞા શુચિત્વેન તુ તન્નરં ।। ૨૨૦.

સ્ત્રીઓમાં શંડોને, કઠોર લોકોને કઠોર કામમાં, અને જે પુરુષ રાજાને પવિત્રતા માટે ઓળખાય છે, તેને તે પ્રમાણે કામ આપવું.

ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ નિયુઞ્જીતાધમેઽધમાન્ । રાજા યથાર્હં કુર્ય્યાચ્ચ ઉપધાભિઃ પરીક્ષિતાન્ ।। ૨૨૦.

ધર્મ, સંપત્તિ અને કામના વિષયોમાં નીચ લોકોને નીચ કામ આપવું; રાજાએ યોગ્ય રીતે, ચતુરાઈથી પરીક્ષણ કરીને, કામ કરવું.

સમન્ત્ર ચ યથાન્યાયાત્ કુર્ય્યાદ્ધસ્તિવનેચરાન્ । તત્પદાન્વેષણે યત્તાનધ્યક્ષાંસ્તત્ર કારયેત્ ।। ૨૨૦.

મંત્રીઓ સાથે ન્યાય પ્રમાણે, જંગલમાં અને હાથીઓ સાથે રહેતાં લોકોને નિમવું; તેમની હલચાલ શોધવા માટે ચુસ્ત અધિકારીઓ રાખવા.

યસ્મિન્ કર્મણિ કૌશલ્યં યસ્ય તસ્મિન્ નિયોજયેત્ । પિતૃપૈતામ્હાન્ ભૃત્યાન્ સર્વકર્મસુ યોજયેત્ ।। ૨૨૦.

જે કામમાં જે વ્યક્તિ કુશળ હોય, તેને એ કામમાં લગાવવું; પિતરાઈ ભૃત્યોને બધા કામોમાં જોડવું.

દુષ્ટાનપ્યથ વાઽદુષ્ટાન્ સંશ્રયેત પ્રયત્નતઃ । દુષ્ટં જ્ઞાત્વા વિશ્વસેન્ન તદ્‌વૃત્તિં વર્ત્તયેદ્વશે ।। ૨૨૦.

દુષ્ટ હોય કે ન હોય, સાવધાનીથી આશ્રય લેવું; દુષ્ટને ઓળખીને વિશ્વાસ ન કરવો, તેમનું વર્તન નિયંત્રણમાં રાખવું.

દેશાન્તરાગતાન્ પાર્શ્વે ચારૈર્જ્ઞાત્વા હિ પૂજયેત્ । શત્રવોઽગ્નિર્વિષં સર્પો નિસ્ત્રિંશમપિ ચૈકતઃ ।। ૨૨૦.

બીજા દેશમાંથી આવેલા લોકોની ગુપ્તચરોથી તપાસ કરીને સન્માન કરવું; શત્રુ, અગ્નિ, ઝેર, સાપ અને તલવાર દરેક ખતરનાક છે.

ભૃત્યાવશિષ્ટં વિજ્ઞેયાઃ કુભૃત્યાશ્ચ તથૈકતઃ। ચારચક્ષુર્ભવેદ્રાજા નિયુઞ્જીત સદાચરાન્ ।। ૨૨૦.

અવિશ્વાસુ અને ખરાબ ભૃત્યોને ઓળખવું; રાજાએ હંમેશા ગુપ્તચરોને પોતાની આંખ તરીકે કામમાં લગાવવું.

જનસ્યાવિહિતાન્ સોમ્યાંસ્તથાજ્ઞાતાન્ પરસ્પરં । વણિજો મન્ત્રકુશલાન્ સાંવત્સરચિકિત્સકાન્ ।। ૨૨૦.

જે લોકો યોગ્ય રીતે વર્તે નથી, કે એકબીજાને અજાણ છે, મંત્રમાં કુશળ વેપારીઓ અને વર્ષભર સારવાર કરતા વૈદ્યો—

તથા પ્રવ્રજિતાકારાન્ બલાબલવિવેકિનઃ । નૈકસ્ય રાજા શ્રદ્દધ્યાચ્છ્રદ્દધ્યાદ્ બહુવાક્યતઃ ।। ૨૨૦.

અને જે સંન્યાસી જેવો દેખાય, કે બળ અને દુર્બળતા ઓળખે— રાજાએ એક વ્યક્તિ પર વિશ્વાસ ન કરવો, પણ જે વધુ બોલે, તેના પર વિશ્વાસ કરવો.

રાગાપરાગૌ ભૃત્યાનાં જનસ્ય ચ ગુણાગુણાન્ । શુભાનામશુભાનાઞ્ચ જ્ઞાનઙ્કુર્ય્યાદ્વસાય ચ ।। ૨૨૦.

ભૃત્યોના રાગ-દ્વેષ અને લોકોના ગુણ-દોષ, શુભ અને અશુભ જાણીને યોગ્ય રીતે સ્થાન આપવું.

અનુરાગકરં કર્મ ચરેજ્જહ્યાદ્વિરાગજં । જનાનુરાગયા લક્ષ્મ્યાં રાજા સ્યાજ્જનરઞ્જનાત્ ।। ૨૨૦.

લોકોમાં પ્રેમ પેદા કરે એવા કામ કરવું અને દ્વેષ પેદા કરે એવા કામ છોડવું; લોકોના આનંદથી રાજાને લક્ષ્મી મળે છે.

એકવિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ પુષ્કર ઉવાચ ભૃત્યઃ કુર્યાત્તુ રાજાજ્ઞાં શિષ્યવત્સચ્છ્રિયઃ પતેઃ । ન ક્ષિપેદ્વચનં રાજ્ઞો અનુકૂલં પ્રિયં વદેત્ ।। ૨૨૧.

પુષ્કર કહે છે: ભૃત્યએ રાજાની આજ્ઞા શિષ્યની જેમ, આદરપૂર્વક પાલન કરવી; રાજાના વચનને અવગણવું નહીં, અને અનુકૂળ, પ્રિય વાત કહેવી.

રહોગતસ્ય વક્તવ્યમપ્રિયં યદ્ધિતં ભવેત્ । ન નિયુક્તો હરેદ્વિત્તં નોપેક્ષેત્તસ્ય માનકં ।। ૨૨૧.

રાજાને અપ્રિય પણ હિતકારી વાત એકાંતમાં કહેવી; આજ્ઞા ન હોય તો રાજાની સંપત્તિ લેવી નહીં, અને તેની ઇજ્જત અવગણવી નહીં.

રાજ્ઞશ્ચ ન તથાકાર્ય્યં વેશભાષાવિચેષ્ટિતં । અન્તઃપુરચરાધ્યક્ષો વૈરભૂતૈર્ન્નિરાકૃતૈઃ ।। ૨૨૧.

રાજા માટે અયોગ્ય વર્તન, અશ્લીલ ભાષા કે હાવભાવ ન કરવું; અંતઃપુરના અધિકારી દુશ્મન જેવા લોકો સાથે સંબંધ ન રાખે.