અગ્નિપુરાણમ્

કુર્વીત મધુના વિપ્રશ્છન્દોગદ્ય કુશોદકૈઃ । સમ્પાતવન્તં કલશં તથા ગત્વા પુરોહિતઃ ।। ૨૧૮.

મધથી વિધિ કરવી, છાંદોગ બ્રાહ્મણએ કુશના પાણીથી વિધિ કરવી અને પુજારીએ નિયમ પ્રમાણે ભરેલું પાત્ર લાવવું.

વિધાય વહ્નિરક્ષાન્તુ સદસ્યેષુ યથાવિધિ । રાજશ્રિયાભિષેકે ચ યે મન્ત્રાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૧૮.

વિધિ પ્રમાણે સભ્યોએ અગ્નિ રક્ષા વિધિ કરી, ત્યારબાદ રાજાના અભિષેક સમયે ઉચ્ચારાતા મંત્રોનું પઠન કરવું.

શતચ્છિદ્રેણ પાત્રેણ સૌવર્ણેનાભિષેચયેત્। યા ઓષધીત્યોષધીભીરથેત્યુક્તેતિ ગન્ધકૈઃ ।। ૨૧૮.

સો છિદ્રો ધરાવતા સોનાના પાત્રથી અભિષેક કરવો, અને 'યાઔષધીઃ', 'ઔષધીભ્યઃ', 'રથેઉક્ત' જેવા મંત્રો તથા સુગંધિત દ્રવ્યો સાથે વિધિ કરવી.

પુષ્પૈઃ પુષ્પવતીત્યેવ બ્રાહ્મણેતિ ચ વીજકૈઃ

ફૂલો સાથે, ફૂલોવાળી વસ્તુઓની જેમ, અને બીજ સાથે, બ્રાહ્મણની જેમ કરવું.

રત્નૈરાશઃ શિશાનશ્ચ યે દેવાશ્ચ કુશોદકૈઃ ।। ૨૧૮.

મણકો, આશા, ચાંદી અને દેવો માટે કુશના પાણીથી કરવું.

યજુર્વેદ્યયર્વ્વવેદી૮ ગન્ધદ્વારેતિ સંસ્પૃશેત્ । શિરઃ કણ્ઠં રોચનયા સર્વતીર્થોદકૈર્દ્વિજાઃ ।। ૨૧૮.

યજુરવેદ, અથર્વવેદ અને સુગંધિત વસ્તુઓથી સ્પર્શ કરવો; શિર અને ગળા પર પીળા રંગથી અને બધા તીર્થના પાણીથી, દ્વિજોને.

ગીતવાદ્યાદિનીર્ઘોષૈશ્ચામરવ્યજનાદિભિઃ । સર્વૌષધિમયં કુમ્ભં ધારયેયુર્નૃપાગ્રતઃ ।। ૨૧૮.

ગીત, વાદ્ય અને અન્ય સંગીતના અવાજ સાથે, ચામર અને પંખા સાથે, બધા ઔષધિથી બનેલા કુંભને રાજા સામે લઈ જવું.

વ્યાઘ્રચર્મ્મોત્તરાં શય્યામુપવિષ્ઠઃ પુરોહિતઃ । મધુપર્ક્કાદિકં દત્ત્વા પટ્ટબન્ધં પ્રકારયેત્ ।। ૨૧૮.

પુરોહિત વાઘના ચામડાની ઓઢણી પર બેઠા, મધુપર્ક વગેરે આપી, પાટ્ટાનું બંધન કરવું.

રાજ્ઞોમુકુટબન્ધઞ્ચ પઞ્ચક્ષન્માત્તરં દદેત્ । ધ્રુવાદ્યૈરિતિ ચ વિશેદ વૃષજં વૃષદંશજં ।। ૨૧૮.

રાજાના મુકુટનું બંધન પાંચ કે છ વાટથી કરવું; પછી, સ્થિર અને અન્ય સાથે, વાછરડા અથવા વૃષદંશના ચામડાથી પ્રવેશવું.

દ્વીપિજં સિંહજં વ્યાઘ્રજાતઞ્ચર્મ્મ તદાસને । અમાત્યસચિવાદીંશ્ચ પ્રતીહારઃ પ્રદર્શયેત્ ।। ૨૧૮.

આસન પર દ્વીપના પ્રાણી, સિંહ અથવા વાઘના ચામડાનું ઓઢણ હોવું; પ્રતીહાર મંત્રીઓ, સલાહકારો અને અન્યને રજૂ કરવો.

ગોજાચવિગૃહદાનાદ્યૈઃ સાંવત્સરપુરોહિતૌ । પૂજયિત્વા દ્વિજાન્ પ્રાર્ચ્ય હ્યન્યભૂગોન્નમુખ્યકૈઃ ।। ૨૧૮.

ગાય, બکری, ઘર વગેરેનું વર્ષભર પુરોહિતોને દાન આપી, દ્વિજોને અન્ય શ્રેષ્ઠ ભૂમિ અને અન્નના દાનથી પૂજવું.

વહ્નિં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગુરું નત્વાથ પૃષ્ઠતઃ । વૃષમાલભ્ય ગાં વત્સાં પૂજયિત્વાશ્ચ મન્ત્રિતં ।। ૨૧૮.

અગ્નિને પ્રદક્ષિણા કરીને, ગુરુને નમન કરી, પછી પાછળ, વાછરડા સાથે ગાય અને વાછરડા સ્પર્શી, મંત્રોચારકની પૂજા કરવી.

અશ્વમારુહ્ય નાગશ્ચ પૂજયેત્તં સમારુહેત્ । પરિભ્રમેદ્રાજમાર્ગે બલયુક્તઃ પ્રદક્ષિણં ।। ૨૧૮.

ઘોડા અને હાથી પર ચઢી, તેને પૂજવી અને ચઢવું; સેનાના સાથે, રાજમાર્ગ પર પ્રદક્ષિણા કરવી.

સહાયસમ્પત્તિઃ । પુષ્કર ઉવાચ સોઽભિષિક્તઃ સહામાત્યો જયેચ્છત્રૂન્નૃપોત્તમઃ । રાજ્ઞા સેનાપતિઃ કાર્યો બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયોઽથ વા ।। ૨૨૦.

પુષ્કર બોલ્યા: આ રીતે અભિષેક થયેલા, અમાત્યો સાથે શ્રેષ્ઠ રાજાએ શત્રુઓને જીતવા જોઈએ; રાજાએ સેનાપતિ નિમવું, તે બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિય હોય.

કુલીનો નીતિશાસ્ત્રજ્ઞઃ પ્રતીહારશ્ચ નીતિવિત્ । દૂતશ્ચ પ્રિયવાદી સ્યાદક્ષીણોઽતિંબલાન્વિતઃ ।। ૨૨૦.

તે કુટુંબવાળું, નીતિશાસ્ત્ર જાણનાર, પ્રતીહાર નીતિમાં કુશળ; દૂત મીઠી બોલનાર, અપૂર્ણ ન હોય અને વધુ બળવાળો હોવો જોઈએ.

તામ્બૂલધારી ના સ્ત્રી વા ભક્તઃ ક્લેશસહપ્રિયઃ । સાન્ધિવિગ્રહિકઃ કાર્ય્યઃ ષાડ્‌ગુણ્યાદિવિશારદઃ ।। ૨૨૦.

તે તાંબુલ લઈને ચાલે, સ્ત્રી ન હોય, ભક્ત અને કષ્ટ સહન કરવાનું ગમતું હોય; સંધિ-વિગ્રહ માટેનો મંત્રી છ ગુણમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.

ખડ્‌ગધારી રક્ષકઃ સ્યાત્સારથિઃ સ્યાદ્‌બલાદિવિત્ । સૂદાધ્યક્ષો હિતો વિજ્ઞો મહાનસગદતો હિ સઃ ।। ૨૨૦.

ખડગ ધારક રક્ષક હોવો જોઈએ, સારથી સેનામાં કુશળ; રસોઈના અધિકારી લાભદાયક, બુદ્ધિશાળી અને મહાન રસોઈમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.

સભાસદસ્તુ ધર્મજ્ઞાઃ લેખકોઽક્ષરવિદ્ધિતઃ । આહ્વાનકાલવિજ્ઞાઃ સ્યુર્હિતા દૌવારિકા જનાઃ ।। ૨૨૦.

સભાસદો ધર્મ જાણનાર હોવા જોઈએ, લેખક અક્ષરોમાં નિપુણ; બોલાવવાનો યોગ્ય સમય જાણનાર લાભદાયક, દ્વારપાલ વિશ્વસનીય હોવા જોઈએ.

રત્નાદિજ્ઞો ધનાધ્યજ્ઞઃ અનુદ્વારે હિતો નરઃ । સ્યાદાયુર્વેદવિદ્વૈદ્યો ગજાધ્યક્ષોઽથ હસ્તિવિત્ ।। ૨૨૦.

મણકો અને ધન જાણનાર, અંદરના દ્વાર પર લાભદાયક માણસ; આયુર્વેદ જાણનાર વૈદ્ય, હાથીના અધિકારી અને હાથીમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.

જિતશ્રમો ગજારોહી હયાધ્યક્ષો હયાદિબિત્ । દુર્ગાધ્યક્ષો હિતો ધીમાન્ સ્થપતિર્વાસ્તુવેદવિત્ ।। ૨૨૦.

શ્રમ જીતનાર, હાથી પર સવાર થવામાં કુશળ, ઘોડાના અધિકારી અને ઘોડામાં નિપુણ; કિલ્લાના અધિકારી લાભદાયક અને બુદ્ધિશાળી, સ્થાપતિ વાસ્તુમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.

યન્ત્રમુક્તે પાણિમુક્તે અમુક્તે મુક્તધારિતે । અસ્ત્રાચાર્ય્યો નિયુદ્ધે ચ કુશલો નૃપતેર્હિતઃ ।। ૨૨૦.

યંત્ર, હાથથી અને બિનહથિયાર તથા હથિયારથી લડવામાં કુશળ; શસ્ત્રાચાર્ય યુદ્ધમાં નિપુણ અને રાજાને લાભદાયક હોવો જોઈએ.

વૃદ્ધશ્ચાન્તઃપુરાધ્યક્ષઃ પઞ્ચાશદ્વાર્ષિકાઃ સ્ત્રિયઃ । સપ્તત્યવ્દાસ્તુ પુરુષાશ્ચરેયુઃ સર્વકર્મસુ ।। ૨૨૦.

અંતઃપુરના અધિકારી વૃદ્ધ હોવો જોઈએ, સ્ત્રીઓ પચાસ વર્ષની હોવી જોઈએ અને પુરુષો સાત્તેર વર્ષની વય સુધી બધા કામોમાં જોડાઈ શકે.

જાગ્રત્સ્યાદાયુધાગારે જ્ઞાત્વા વૃત્તિર્વિધીયતે । ઉત્તમાધમમધ્યાનિ બુદ્‌ધ્વા કર્માણિ પાર્થિવઃ ।। ૨૨૦.

હથિયારખાનામાં જાગૃત વ્યક્તિ રાખવી, તેમનું વર્તન જાણી કામ ફાળવવું; રાજાએ શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ કામો સમજીને યોગ્ય રીતે વહેંચવું.

ઉત્તમાધમમધ્યાનિ પુરુષાણિ નિયોજયેત્ । જયેચ્છુઃ પૃથિવીં રાકજા સહાયાનાનયેદ્ધિતાન્ ।। ૨૨૦.

રાજાએ પુરુષોને શ્રેષ્ઠ, નીચ અને મધ્યમ કામોમાં નિમવું; પૃથ્વી જીતવાની ઇચ્છા હોય તો વિશ્વાસુ સહયોગીઓ જોડવા.

ધર્મિષ્ઠાન્ ધર્મકાર્યેષુ શૂરાન્ સઙ્‌ગ્રામકર્મસુ । નિપુણાનર્થકૃત્યેષુ૧ સર્વત્ર ચ તથા શુચીન્ ।। ૨૨૦.

ધર્મમાં ધર્મપ્રિયોને, યુદ્ધમાં શૂરવીરોને, સંપત્તિમાં કુશળોને અને સર્વત્ર પવિત્ર લોકોને કામમાં લગાવવું.

સ્ત્રીષુ ષણ્ડાન્નિયુઞ્જીત તીક્ષ્ણાન્ દારુણકર્મસુ । યો યત્ર વિદિતો રાજ્ઞા શુચિત્વેન તુ તન્નરં ।। ૨૨૦.

સ્ત્રીઓમાં શંડોને, કઠોર લોકોને કઠોર કામમાં, અને જે પુરુષ રાજાને પવિત્રતા માટે ઓળખાય છે, તેને તે પ્રમાણે કામ આપવું.

ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ નિયુઞ્જીતાધમેઽધમાન્ । રાજા યથાર્હં કુર્ય્યાચ્ચ ઉપધાભિઃ પરીક્ષિતાન્ ।। ૨૨૦.

ધર્મ, સંપત્તિ અને કામના વિષયોમાં નીચ લોકોને નીચ કામ આપવું; રાજાએ યોગ્ય રીતે, ચતુરાઈથી પરીક્ષણ કરીને, કામ કરવું.

સમન્ત્ર ચ યથાન્યાયાત્ કુર્ય્યાદ્ધસ્તિવનેચરાન્ । તત્પદાન્વેષણે યત્તાનધ્યક્ષાંસ્તત્ર કારયેત્ ।। ૨૨૦.

મંત્રીઓ સાથે ન્યાય પ્રમાણે, જંગલમાં અને હાથીઓ સાથે રહેતાં લોકોને નિમવું; તેમની હલચાલ શોધવા માટે ચુસ્ત અધિકારીઓ રાખવા.

યસ્મિન્ કર્મણિ કૌશલ્યં યસ્ય તસ્મિન્ નિયોજયેત્ । પિતૃપૈતામ્હાન્ ભૃત્યાન્ સર્વકર્મસુ યોજયેત્ ।। ૨૨૦.

જે કામમાં જે વ્યક્તિ કુશળ હોય, તેને એ કામમાં લગાવવું; પિતરાઈ ભૃત્યોને બધા કામોમાં જોડવું.