અગ્નિપુરાણમ્

પ્રદક્ષિણાવર્ત્તશિખસ્તપ્તજામ્બૂનદપ્રભઃ । રથૌઘમેઘનિર્ઘોષો વિધૂમશ્ચ હુતાશનઃ ।। ૨૧૮.

અગ્નિની જ્વાળા દક્ષિણાવર્ત હોવી જોઈએ, તે તપેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી, રથ અથવા મેઘના ગર્જન જેવી ધ્વનિ ધરાવતી અને ધૂમરહિત હોવી જોઈએ.

અનુલોમઃ સુગન્ધશ્ચ સ્વસ્તિકાકારસન્નિભઃ । પ્રસન્નાચિર્મ્મહાજ્વાલઃ સ્ફુલિઙ્ગરહિતો હિતઃ ।। ૨૧૮.

તે સીધી, સુગંધિત, સ્વસ્તિકના આકાર જેવી, સ્પષ્ટ અને સ્થિર જ્વાળા ધરાવતી, મહાન અને પ્રખર, વિના ચિંગારી અને શુભ હોવી જોઈએ.

ન વ્રજેયુશ્ચ મધ્યેન માર્જારમૃગપક્ષિણઃ । પર્વતાગ્રમૃદા તાવન્મૂર્દ્ધાનં શોધયેન્નૃપઃ ।। ૨૧૮.

મધ્યમાં બિલાડી, હરણ કે પક્ષી ન જવું જોઈએ; ત્યારબાદ, પર્વતની ટોચની માટીથી રાજાએ પોતાનું માથું શુદ્ધ કરવું.

વલ્મીકાગ્રમૃદા કર્ણૌ વદનં કેશવાલયાત્ । ઇન્દ્રાલયમૃદા૪ ગ્રીવાં હૃદયન્તુ નૃપાજિરાત્ ।। ૨૧૯.

વામળાની ટોચની માટીથી કાન અને મોઢું, ઇન્દ્રના નિવાસની માટીથી ગળું અને રાજમંડપની માટીથી હૃદય શુદ્ધ કરવું.

કરિદન્તોદ્‌ધૃતમૃદા દક્ષિણન્તુ તથા ભુજં । વૃષશ્રૃઙ્ગોદ્‌ધૃતમૃદા વામશ્ચૈવ તથા ભુજં ।। ૨૨૦.

હાથીના દાંતની માટીથી જમણો હાથ અને વાછરડાના શિંગની માટીથી ડાબો હાથ શુદ્ધ કરવો.

વેશ્યાદ્વારમૃદા રાજ્ઞઃ કટિશૌચં વિધીયતે । યજ્ઞસ્થાનાથૈવોરૂ ગોસ્થાનાજ્જાનુની તથા ।। ૨૧૮.

વેશ્યાના ઘરનાં દ્વારની માટીથી રાજાની કમર, યજ્ઞસ્થાનની માટીથી જાંઘો અને ગૌશાળાની માટીથી ઘૂંટણો શુદ્ધ કરવું.

અશ્વસ્થાનાત્તથા જઙ્ઘે રથચક્રમૃદાઙ્‌ઘ્રિકે । મૂર્દ્ધાનં પઞ્ચગવ્યેન ભદ્રાસનગતં નૃપં ।। ૨૧૮.

ઘોડાના વાડાની માટીથી પિંડળી, રથના ચક્રની માટીથી પગ અને રાજા શુભ આસન પર બેસીને પંચગવ્યથી માથું અભિષેક કરાવવું.

અભિષિઞ્ચેદમાત્યાનાં ચતુષ્ટયમથો ઘટૈઃ । પૂર્વતો હેમકુમ્ભેન ઘૃતપૂર્ણેન બ્રહ્મણઃ ।। ૨૧૮.

ચાર મંત્રીઓને ઘડાથી અભિષેક કરવો: પૂર્વ દિશામાં બ્રાહ્મણને ઘીથી ભરેલા સોનાના ઘડાથી.

રૂપ્યકુમ્ભેન યામ્યે ચ ક્ષીરપૂર્ણેન ક્ષત્રિયઃ । દધ્ના ચ તામ્રકુમ્ભેન વૈશ્યઃ પશ્ચિમગેન ચ ।। ૨૧૯.

દક્ષિણમાં ક્ષત્રિયને દૂધથી ભરેલા ચાંદીના ઘડાથી, પશ્ચિમમાં વૈશ્યને દહીંથી ભરેલા તાંબાના ઘડાથી અભિષેક કરવો.

મૃણ્મયેન જલેનોદક્ શૂદ્રામાત્યોઽભિષેચયેત્ । તતોઽભિષેકં નૃપતેર્બહ્વૃ ચપ્રવરો દ્વિજઃ ।। ૨૧૮.

માટીથી બનેલા ઘડામાં પાણી ભરી શૂદ્ર મંત્રીનો અભિષેક કરવો; પછી બહ્વૃચ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે રાજાનો અભિષેક કરવો.

કુર્વીત મધુના વિપ્રશ્છન્દોગદ્ય કુશોદકૈઃ । સમ્પાતવન્તં કલશં તથા ગત્વા પુરોહિતઃ ।। ૨૧૮.

મધથી વિધિ કરવી, છાંદોગ બ્રાહ્મણએ કુશના પાણીથી વિધિ કરવી અને પુજારીએ નિયમ પ્રમાણે ભરેલું પાત્ર લાવવું.

વિધાય વહ્નિરક્ષાન્તુ સદસ્યેષુ યથાવિધિ । રાજશ્રિયાભિષેકે ચ યે મન્ત્રાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૧૮.

વિધિ પ્રમાણે સભ્યોએ અગ્નિ રક્ષા વિધિ કરી, ત્યારબાદ રાજાના અભિષેક સમયે ઉચ્ચારાતા મંત્રોનું પઠન કરવું.

શતચ્છિદ્રેણ પાત્રેણ સૌવર્ણેનાભિષેચયેત્। યા ઓષધીત્યોષધીભીરથેત્યુક્તેતિ ગન્ધકૈઃ ।। ૨૧૮.

સો છિદ્રો ધરાવતા સોનાના પાત્રથી અભિષેક કરવો, અને 'યાઔષધીઃ', 'ઔષધીભ્યઃ', 'રથેઉક્ત' જેવા મંત્રો તથા સુગંધિત દ્રવ્યો સાથે વિધિ કરવી.

પુષ્પૈઃ પુષ્પવતીત્યેવ બ્રાહ્મણેતિ ચ વીજકૈઃ

ફૂલો સાથે, ફૂલોવાળી વસ્તુઓની જેમ, અને બીજ સાથે, બ્રાહ્મણની જેમ કરવું.

રત્નૈરાશઃ શિશાનશ્ચ યે દેવાશ્ચ કુશોદકૈઃ ।। ૨૧૮.

મણકો, આશા, ચાંદી અને દેવો માટે કુશના પાણીથી કરવું.

યજુર્વેદ્યયર્વ્વવેદી૮ ગન્ધદ્વારેતિ સંસ્પૃશેત્ । શિરઃ કણ્ઠં રોચનયા સર્વતીર્થોદકૈર્દ્વિજાઃ ।। ૨૧૮.

યજુરવેદ, અથર્વવેદ અને સુગંધિત વસ્તુઓથી સ્પર્શ કરવો; શિર અને ગળા પર પીળા રંગથી અને બધા તીર્થના પાણીથી, દ્વિજોને.

ગીતવાદ્યાદિનીર્ઘોષૈશ્ચામરવ્યજનાદિભિઃ । સર્વૌષધિમયં કુમ્ભં ધારયેયુર્નૃપાગ્રતઃ ।। ૨૧૮.

ગીત, વાદ્ય અને અન્ય સંગીતના અવાજ સાથે, ચામર અને પંખા સાથે, બધા ઔષધિથી બનેલા કુંભને રાજા સામે લઈ જવું.

વ્યાઘ્રચર્મ્મોત્તરાં શય્યામુપવિષ્ઠઃ પુરોહિતઃ । મધુપર્ક્કાદિકં દત્ત્વા પટ્ટબન્ધં પ્રકારયેત્ ।। ૨૧૮.

પુરોહિત વાઘના ચામડાની ઓઢણી પર બેઠા, મધુપર્ક વગેરે આપી, પાટ્ટાનું બંધન કરવું.

રાજ્ઞોમુકુટબન્ધઞ્ચ પઞ્ચક્ષન્માત્તરં દદેત્ । ધ્રુવાદ્યૈરિતિ ચ વિશેદ વૃષજં વૃષદંશજં ।। ૨૧૮.

રાજાના મુકુટનું બંધન પાંચ કે છ વાટથી કરવું; પછી, સ્થિર અને અન્ય સાથે, વાછરડા અથવા વૃષદંશના ચામડાથી પ્રવેશવું.

દ્વીપિજં સિંહજં વ્યાઘ્રજાતઞ્ચર્મ્મ તદાસને । અમાત્યસચિવાદીંશ્ચ પ્રતીહારઃ પ્રદર્શયેત્ ।। ૨૧૮.

આસન પર દ્વીપના પ્રાણી, સિંહ અથવા વાઘના ચામડાનું ઓઢણ હોવું; પ્રતીહાર મંત્રીઓ, સલાહકારો અને અન્યને રજૂ કરવો.

ગોજાચવિગૃહદાનાદ્યૈઃ સાંવત્સરપુરોહિતૌ । પૂજયિત્વા દ્વિજાન્ પ્રાર્ચ્ય હ્યન્યભૂગોન્નમુખ્યકૈઃ ।। ૨૧૮.

ગાય, બکری, ઘર વગેરેનું વર્ષભર પુરોહિતોને દાન આપી, દ્વિજોને અન્ય શ્રેષ્ઠ ભૂમિ અને અન્નના દાનથી પૂજવું.

વહ્નિં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગુરું નત્વાથ પૃષ્ઠતઃ । વૃષમાલભ્ય ગાં વત્સાં પૂજયિત્વાશ્ચ મન્ત્રિતં ।। ૨૧૮.

અગ્નિને પ્રદક્ષિણા કરીને, ગુરુને નમન કરી, પછી પાછળ, વાછરડા સાથે ગાય અને વાછરડા સ્પર્શી, મંત્રોચારકની પૂજા કરવી.

અશ્વમારુહ્ય નાગશ્ચ પૂજયેત્તં સમારુહેત્ । પરિભ્રમેદ્રાજમાર્ગે બલયુક્તઃ પ્રદક્ષિણં ।। ૨૧૮.

ઘોડા અને હાથી પર ચઢી, તેને પૂજવી અને ચઢવું; સેનાના સાથે, રાજમાર્ગ પર પ્રદક્ષિણા કરવી.

સહાયસમ્પત્તિઃ । પુષ્કર ઉવાચ સોઽભિષિક્તઃ સહામાત્યો જયેચ્છત્રૂન્નૃપોત્તમઃ । રાજ્ઞા સેનાપતિઃ કાર્યો બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયોઽથ વા ।। ૨૨૦.

પુષ્કર બોલ્યા: આ રીતે અભિષેક થયેલા, અમાત્યો સાથે શ્રેષ્ઠ રાજાએ શત્રુઓને જીતવા જોઈએ; રાજાએ સેનાપતિ નિમવું, તે બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિય હોય.

કુલીનો નીતિશાસ્ત્રજ્ઞઃ પ્રતીહારશ્ચ નીતિવિત્ । દૂતશ્ચ પ્રિયવાદી સ્યાદક્ષીણોઽતિંબલાન્વિતઃ ।। ૨૨૦.

તે કુટુંબવાળું, નીતિશાસ્ત્ર જાણનાર, પ્રતીહાર નીતિમાં કુશળ; દૂત મીઠી બોલનાર, અપૂર્ણ ન હોય અને વધુ બળવાળો હોવો જોઈએ.

તામ્બૂલધારી ના સ્ત્રી વા ભક્તઃ ક્લેશસહપ્રિયઃ । સાન્ધિવિગ્રહિકઃ કાર્ય્યઃ ષાડ્‌ગુણ્યાદિવિશારદઃ ।। ૨૨૦.

તે તાંબુલ લઈને ચાલે, સ્ત્રી ન હોય, ભક્ત અને કષ્ટ સહન કરવાનું ગમતું હોય; સંધિ-વિગ્રહ માટેનો મંત્રી છ ગુણમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.

ખડ્‌ગધારી રક્ષકઃ સ્યાત્સારથિઃ સ્યાદ્‌બલાદિવિત્ । સૂદાધ્યક્ષો હિતો વિજ્ઞો મહાનસગદતો હિ સઃ ।। ૨૨૦.

ખડગ ધારક રક્ષક હોવો જોઈએ, સારથી સેનામાં કુશળ; રસોઈના અધિકારી લાભદાયક, બુદ્ધિશાળી અને મહાન રસોઈમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.

સભાસદસ્તુ ધર્મજ્ઞાઃ લેખકોઽક્ષરવિદ્ધિતઃ । આહ્વાનકાલવિજ્ઞાઃ સ્યુર્હિતા દૌવારિકા જનાઃ ।। ૨૨૦.

સભાસદો ધર્મ જાણનાર હોવા જોઈએ, લેખક અક્ષરોમાં નિપુણ; બોલાવવાનો યોગ્ય સમય જાણનાર લાભદાયક, દ્વારપાલ વિશ્વસનીય હોવા જોઈએ.

રત્નાદિજ્ઞો ધનાધ્યજ્ઞઃ અનુદ્વારે હિતો નરઃ । સ્યાદાયુર્વેદવિદ્વૈદ્યો ગજાધ્યક્ષોઽથ હસ્તિવિત્ ।। ૨૨૦.

મણકો અને ધન જાણનાર, અંદરના દ્વાર પર લાભદાયક માણસ; આયુર્વેદ જાણનાર વૈદ્ય, હાથીના અધિકારી અને હાથીમાં નિપુણ હોવો જોઈએ.