અગ્નિપુરાણમ્

અથ દ્વિસપ્તત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ સર્વપાપપ્રાયશ્ચિત્તાનિ પુષ્કર ઉવાચ પરદારપરદ્રવ્યજીવહિંસાદિકે યદા ।૧૭૨.૦૦૧ પ્રવર્તતે નૃણાં ચિત્તં પ્રાયશ્ચિત્તં સ્તુતિસ્તદા ॥૧૭૨.૦૦૧ વિષ્ણવે વિષ્ણવે નિત્યં વિષ્ણવે વિષ્ણવે(૧) નમઃ ।૧૭૨.૦૦૨ નમામિ વિષ્ણું ચિત્તસ્થમહઙ્કારગતિં હરિં ॥૧૭૨.૦૦૨ ચિત્તસ્થમીશમવ્યક્તમનન્તમપરાજિતં ।૧૭૨.૦૦૩ વિષ્ણુમીડ્યમશેષેણ અનાદિનિધનં વિભું ॥૧૭૨.૦૦૩ વિષ્ણુશ્ચિત્તગતો યન્મે વિષ્ણુર્બુદ્ધિગતશ્ચ યત્ ।૧૭૨.૦૦૪ યચ્ચાહઙ્કારગો વિષ્ણુર્યદ્વિષ્ણુર્મયિ સંસ્થિતઃ ॥૧૭૨.૦૦૪ કરોતિ કર્મભૂતોઽસૌ સ્થવરસ્ય ચરસ્ય ચ ।૧૭૨.૦૦૫ તત્પાપન્નાશમાયાતુ તસ્મિન્નેવ હિ ચિન્તિતે ॥૧૭૨.૦૦૫ ધ્યાતો હરતિ યત્પાપં સ્વપ્ને દૃષ્ટસ્તુ ભાવનાત્ ।૧૭૨.૦૦૬ તમુપેન્દ્રમહં વિષ્ણું પ્રણતાર્તિહરં હરિં ॥૧૭૨.૦૦૬ જગત્યસ્મિન્નિરાધારે મજ્જમાને તમસ્યધઃ ।૧૭૨.૦૦૭ હસ્તાવલમ્બનં વિષ્ણું પ્રણમામિ પરાત્પરં ॥૧૭૨.૦૦૭ સર્વેશ્વરેશ્વર વિભો પરમાત્મન્નધોક્ષજ ।૧૭૨.૦૦૮ હૃષીકેશ હૃષીકેશ હૃષીકેશ નમોઽસ્તુ તે ॥૧૭૨.૦૦૮ નૃસિંહાનન્ત ગોવિન્દ ભૂતભવન કેશવ ।૧૭૨.૦૦૯ ટિપ્પણી ૧ વિષ્ણવે વિષ્ણવે ઇતિ જ.. , ઞ.. ચ દુરુક્તં દુષ્કૃતં ધ્યાતં શમયાઘન્નમોઽસ્તુ તે ॥૧૭૨.૦૦૯ યન્મયા ચિન્તિતં દુષ્ટં સ્વચિત્તવશવર્તિના ।૧૭૨.૦૧૦ અકાર્યમહદત્યુગ્રન્તચ્છમન્નય કેશવ ॥૧૭૨.૦૧૦ બ્રહ્મણ્યદેવ ગોવિન્દ પરમાર્થપરાયણ ।૧૭૨.૦૧૧ જગન્નાથ જગદ્ધાતઃ પાપં પ્રશમયાચ્યુત ॥૧૭૨.૦૧૧ યથાપરાહ્ણે સાયાહ્ણે મધ્યાહ્ણે ચ તથા નિશિ ।૧૭૨.૦૧૨ કાયેન મનસા વાચા કૃતં પાપમજાનતા ॥૧૭૨.૦૧૨ જાનતા ચ હૃષીકેશ પુણ્ડરીકાક્ષ માધવ ।૧૭૨.૦૧૩ નામત્રયોચ્ચારણતઃ સ્વપ્ને યાતુ મમ ક્ષયં ॥૧૭૨.૦૧૩ શારીરં મે હૃષીકેશ પુણ્ડરીકાક્ષ માધવ ।૧૭૨.૦૧૪ પાપં પ્રશમયાદ્ય ત્વં(૧) બાક્કૃતં મમ માધવ ॥૧૭૨.૦૧૪ યદ્ભુઞ્જન્યત્સ્વપંસ્તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ જાગ્રદ્યદાસ્થિતઃ ।૧૭૨.૦૧૫ કૃતવાન્ પાપમદ્યાહં કાયેન મનસા ગિરા ॥૧૭૨.૦૧૫ યત્સ્વલ્પમપિ યત્સ્થૂલં કુયોનિનરકાબહં ।૧૭૨.૦૧૬ તદ્યાતુ પ્રશમં સર્વં વાસુદેવાનુકીર્તનાત્ ॥૧૭૨.૦૧૬ પરં બ્રહ્મ પરં ધામ પવિત્રં પરમઞ્ચ યત્ ।૧૭૨.૦૧૭ તસ્મિન્(૨) પ્રકીર્તિતે વિષ્ણૌ યત્પાપં તત્પ્રણશ્યતુ ॥૧૭૨.૦૧૭ યત્પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે ગન્ધસ્પર્શદિવર્જિતં ।૧૭૨.૦૧૮ સૂરયસ્તત્પદં વિષ્ણોસ્તત્સર્વં શમયત્વઘં(૩) ॥૧૭૨.૦૧૮ પાપપ્રણાશનં સ્તોત્રં યઃ પઠેચ્છૃણુયાદપિ(૪) ।૧૭૨.૦૧૯ ટિપ્પણી ૧ પ્રશમાત્યર્થમિતિ ખ.. , ઘ.. , જ.. ચ ૨ અસ્મિન્નિતિ ઘ.. ૩ સર્વં ગમયત્વઘમિતિ ઝ.. ૪ યઃ પઠેચ્છ્રદ્ધયા નર ઇતિ જ.. , ઝ.. ચ । યઃ પઠેચ્છૃણુયાન્નર ઇતિ ઞ.. શારીરૈર્માનસૈર્વાગ્જૈઃ કૃતૈઃ પપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥૧૭૨.૦૧૯ સર્વપાપગ્રહાદિભ્યો યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદં ।૧૭૨.૦૨૦ તસ્માત્પાપે કૃતે જપ્યં સ્તોત્રં સર્વાઘમર્દનં ॥૧૭૨.૦૨૦ પ્રાયશ્ચિત્તમઘૌઘાનાં સ્તોત્રં વ્રતકૃતે વરં ।૧૭૨.૦૨૧ પ્રાયશ્ચિત્તૈઃ સ્તોત્રજપૈર્વ્રતૈર્નશ્યતિ પાતકં ॥૧૭૨.૦૨૧ તતઃ કાર્યાણિ(૧) સંસિદ્ધ્યૈ તાનિ વૈ ભુક્તિમુક્તયે

હવે બાવનમું અધ્યાય: સર્વ પાપો માટેના પ્રાયશ્ચિત્ત વિષે. પુષ્કર કહે છે: જ્યારે મનુષ્યનું મન પરસ્ત્રી, પરધન, જીવહિંસા વગેરેમાં ફસાય છે, ત્યારે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. વિષ્ણુને, હંમેશા, ફરીથી, ફરીથી નમન છે. હું એ વિષ્ણુને નમું છું, જે મનમાં સ્થિત છે, અહંકારના માર્ગે ચાલે છે, અને હરિ છે. જે મનમાં, અવ્યક્ત, અનંત, અજેય, સર્વવ્યાપી છે, એ વિષ્ણુને હું પૂજું છું. મારા મનમાં જે વિષ્ણુ છે, બુદ્ધિમાં જે વિષ્ણુ છે, અહંકારમાં જે વિષ્ણુ છે, અને જે વિષ્ણુ મારા અંદર સ્થિત છે, એ જ સર્વ કર્મો કરાવે છે, સ્થાવર અને જંગમ બધું. એનું સ્મરણ કરતાં જ પાપ નાશ પામે છે. ધ્યાનથી, સપનામાં પણ જોતા, એ પાપ નાશ કરે છે. એવા ઉપેન્દ્ર, વિષ્ણુ, દુઃખ દૂર કરનાર હરિને હું નમું છું. આ જગતમાં, આધાર વિનાના, અંધકારમાં ડૂબેલા લોકો માટે, વિષ્ણુ એ હાથ પકડીને બહાર કાઢે છે. એ પરમ પરમેશ્વર, સર્વના ઈશ્વર, પરમાત્મા, અદૃશ્ય, હૃષીકેશ, તને વારંવાર નમન છે. નરસિંહ, અનંત, ગોવિંદ, ભૂતભવન, કેશવ, દુઃખદાયક વાણી, દુઃકૃત્ય, દુઃખદાયક વિચારને શાંત કર, તને નમન છે. મારા મનથી વિચારીને, દુષ્ટ વિચાર, અયોગ્ય અને ભયાનક કાર્ય, એ બધું દુર કર, હે કેશવ. બ્રાહ્મણ્યદેવ, ગોવિંદ, પરમાર્થ પરાયણ, જગન્નાથ, જગતના આધાર, અચ્યૂત, મારા પાપો દૂર કર. જેમ સાંજ, બપોર અને રાત્રે, શરીરે, મનથી, વાણીથી, જાણતાં કે અજાણતાં કરેલા પાપો, હે હૃષીકેશ, પુંડરીકાક્ષ, માધવ, તારા નામના ઉચ્ચારથી પણ, સપનામાં પણ, મારા પાપો નાશ પામે. મારા શરીરથી, હૃષીકેશ, પુંડરીકાક્ષ, માધવ, પાપ દૂર કર. વાણીથી કરેલા પાપો પણ માધવ, તું આજે દૂર કર. જ્યારે ખાઉં, સૂઉં, ઊભો રહું, ચાલું, જાગું, એ સમયે શરીરે, મનથી, વાણીથી કરેલા નાના કે મોટા, દુઃખદાયક પાપો, વાસુદેવના સ્મરણથી બધું નાશ પામે. પરમ બ્રહ્મ, પરમ ધામ, પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ, એ વિષ્ણુનું સ્મરણ કરતાં જ પાપ નાશ પામે છે. જેને પ્રાપ્ત કરીને પાછા ફરવું પડતું નથી, સુગંધ અને સ્પર્શથી રહિત, એ વિષ્ણુના પદને પામે છે, એ સર્વ પાપો દૂર કરે છે. જે આ પાપનાશક સ્તોત્રને વાંચે કે સાંભળે છે, એ શરીર, મન અને વાણીથી કરેલા પાપોથી મુક્ત થાય છે. સર્વ પાપો અને દોષોથી વિષ્ણુના પરમ પદને પામે છે. એટલે, પાપ થાય ત્યારે આ સ્તોત્રનું જાપ કરવું, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. પ્રાયશ્ચિત્ત, સ્તોત્ર જાપ અને વ્રતથી પાપ નાશ પામે છે. પછી સર્વ કાર્ય સફળ થાય છે, ભોગ અને મોક્ષ મળે છે.

અથાષ્ટસપ્તત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ તૃતીયાવ્રતાનિ અગ્નિરુવાચ તૃતીયાવ્રતાન્યાખ્યાસ્યે ભુક્તિમુક્તિપ્રદાનિ તે ।૧૭૮.૦૦૧ લલિતાયાં તૃતીયાયાં મૂલગૌરીવ્રતં શૃણુ ॥૧૭૮.૦૦૧ તૃતીયાયાં ચૈત્રશુક્લે ઊઢા ગૌરી હરેણ હિ ।૧૭૮.૦૦૨ તિલસ્નાતોઽર્ચયેચ્છમ્ભું ગૌર્યા હૈમફલાદિભિઃ ॥૧૭૮.૦૦૨ નમોઽસ્તુ પાટલાયૈવ પાદૌ દેવ્યાઃ શિવસ્ય ચ ।૧૭૮.૦૦૩ શિવાયેતિ ચ સઙ્કીર્ત્ય જયાયૈ ગુલ્ફયોર્યજેત્ ॥૧૭૮.૦૦૩ ત્રિપુરઘ્નાય રુદ્રાય ભાન્યૈ જઙ્ઘયોર્દ્વયોઃ ।૧૭૮.૦૦૪ શિવં રુદ્રાયેશ્વરાય(૧) વિજયાયૈવ જાનુની ॥૧૭૮.૦૦૪ ઈશાયેતિ કટિં દેવ્યાઃ(૨) શઙ્કરાયેતિ શઙ્કરમ્ ।૧૭૮.૦૦૫ - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - ટિપ્પણી ૧ શિવં રુદ્રાય વિશ્વાયેતિ ખ.. , છ.. ચ । શિવં ભદ્રાયેશ્વરાયેતિ જ.. , ઝ.. , ઞ.. , ટ.. ચ ૨ ઈશાય કટ્યાં દેવ્યાશ્ચ ઇતિ ઙ.. । ઈશાયેતિ તાતો દેવ્યા ઇતિ ઘ.. - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - કુક્ષિદ્વયઞ્ચ કોટવ્યૈ શૂલિનં શૂલપાણયે ॥૧૭૮.૦૦૫ મઙ્ગલાયૈ નમસ્તુભ્યમુદરઞ્ચાભિપૂજયેત્ ।૧૭૮.૦૦૬ સર્વાત્મને નમો રુદ્રમૈશાન્યૈ ચ કુચદ્વયં ॥૧૭૮.૦૦૬ શિવં દેવાત્મને તદ્વથ્રાદિન્યૈ(૧) કણ્ઠમર્ચયેત્ ।૧૭૮.૦૦૭ મહાદેવાય ચ શિવમનન્તાયૈ કરદ્વયં ॥૧૭૮.૦૦૭ ત્રિલોચનાયેતિ હરં બાહું કાલાનલપ્રિયે(૨) ।૧૭૮.૦૦૮ સૌભાગ્યાયૈ મહેશાય ભૂષણાનિ પ્રપૂજયેત્ ॥૧૭૮.૦૦૮ અશોકમધુવાસિન્યૈ ઈશ્વરાયેતિ ચૌષ્ઠકૌ ।૧૭૮.૦૦૯ ચતુર્મુખપ્રિયા ચાસ્યં હરાય સ્થાણવે નમઃ ॥૧૭૮.૦૦૯ નમોઽર્ધનારીશહરમમિતાઙ્ગ્યૈ ચ નાસિકાં ।૧૭૮.૦૧૦ નમ ઉગ્રાય લોકેશં લલિતેતિ પુનર્ભ્રુવૌ ॥૧૭૮.૦૧૦ સર્વાય પુરહન્તારં(૩) વાસન્ત્યૈ ચૈવ તાલુકં(૪) ।૧૭૮.૦૧૧ નમઃ શ્રીકણ્ઠનાથાયૈ શિતિકણ્ઠાય કેશકં ॥૧૭૮.૦૧૧ ભીમોગ્રાય સુપૂપિણ્યૈ શિરઃ સર્વાત્મને નમઃ ।૧૭૮.૦૧૨ મલ્લિકાશોકકમલકુન્દન્તગરમાલતી(૫) ॥૧૭૮.૦૧૨ કદમ્બકરવીરઞ્ચ(૬) વાણમમ્લાનકુઙ્કુમં ।૧૭૮.૦૧૩ સિન્ધુવારઞ્ચ માસેષુ સર્વેષુ ક્રમશઃ સ્મૃતં ॥૧૭૮.૦૧૩ ઉમામહેશ્વરૌ પૂજ્ય સૌભાગ્યાષ્ટકમગ્રતઃ(૭) ।૧૭૮.૦૧૪ - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - ટિપ્પણી ૧ શિવં વેદાત્મને તદ્વદ્રૂપિણ્યૈ ઇતિ ઘ.. , જ.. , ઞ.. ચ ૨ હરઞ્ચાન્તકાલાનલપ્રિયે ઇતિ ખ.. , ઘ.. , જ.. , ઞ.. ચ ૩ પુરહર્તારમિતિ ઘ.. ૪ વાસન્યૈ ચ તથાલકમિતિ છ.. , ટ.. ચ ૫ મલ્લિકાશોકકમલચ્છદં તગરમાલતી ઇતિ ખ.. , ઘ.. , જ.. ચ ૬ કુન્દઞ્ચ કરવીરઞ્ચેતિ ખ.. , ઘ.. , જ.. ચ ૭ મલ્લિકાશોકેત્યાદિઃ, સૌભાગ્યાષ્ટકમગ્રતઃ ઇત્યન્તઃ છ.. પુસ્તકે નાસ્તિ - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - સ્થાપયેદ્(૧) ઘૃતનિષ્પાવકુસુમ્ભક્ષીરજીવકં ॥૧૭૮.૦૧૪ તરુરાજેક્ષુલવણં(૨) કુસ્તુમ્બુરુમથાષ્ટમં ।૧૭૮.૦૧૫ ચૈત્રે શૃગોદકં પ્રાશ્ય દેવદેવ્યગ્રતઃ સ્વપેત્ ॥૧૭૮.૦૧૫ પ્રાતઃ સ્નાત્વા સમભ્યર્ચ્ય વિપ્રદામ્પત્યમર્ચયેત્(૩) ।૧૭૮.૦૧૬ તદષ્ટકં દ્વિજે દદ્યાલ્લલિતા પ્રીયતાં મમ(૪) ॥૧૭૮.૦૧૬ શૃઙ્ગોદકં(૫) ગોમયં ચ મન્દારં બિલ્વપત્રકં ।૧૭૮.૦૧૭ કુશોદકં દધિ ક્ષીરં કાર્ત્તિકે પૃષદાજ્યકમ્ ॥૧૭૮.૦૧૭ ગોમૂત્રાજ્યં કૃષ્ણતિલં પઞ્ચગવ્યં ક્રમાશનં ।૧૭૮.૦૧૮ લલિતા વિજયા ભદ્રા ભવાની કુમુદા શિવા ॥૧૭૮.૦૧૮ વાસુદેવી તથા ગૌરી મઙ્ગલા કમલા સતી ।૧૭૮.૦૧૯ ચૈત્રાદૌ દાનકાલે ચ પ્રીયતામિતિ વાચયેત્ ॥૧૭૮.૦૧૯ ફલમેકં પવિત્રાજ્યં(૬) વ્રતાન્તે શયાનં દદેત્ ।૧૭૮.૦૨૦ ઉમામહેશ્વરં હૈમં વૃષભઞ્ચ ગવા સહ ॥૧૭૮.૦૨૦ ગુરુઞ્ચ મિથુનાન્યર્ચ્ય(૭) વસ્ત્રાદ્યૈર્ભુક્તિમુક્તિભાક્(૮) ।૧૭૮.૦૨૧ સૌભાગ્યારોગ્યરૂપાયુઃ સૌભાગ્યશયનવ્રતાન્ ॥૧૭૮.૦૨૧ નભસ્યે વાથ વૈશાખે કુર્યાન્માર્ગશિરસ્યથ(૯) ।૧૭૮.૦૨૨ - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - ટિપ્પણી ૧ અર્પયેદિતિ ખ.. , છ.. ચ ૨ તૃણરાજેક્ષુલવણમિતિ ખ.. , છ.. , ટ.. ચ ૩ દ્વિજદામ્પત્યમર્ચયેદિતિ ખ.. , ઘ.. , છ.. , ટ.. ચ ૪ લલિતા પ્રીયતામિતિ ટ.. ૫ પૃષ્ઠોદકમિતિ ઞ.. । કૂપોદકમિતિ જ.. , ઝ.. ચ ૬ પરિત્યાજ્યમિતિ ક.. , જ.. , ઠ.. ચ । પરિત્યજ્યેતિ ખ.. , છ.. ચ । પરિગ્રાહ્યમિતિ ઙ.. ૭ ગુરું મિથુનમભર્ચ્યેતિ ઙ.. ૮ વસ્ત્રાદ્યૈઃ સર્વમાપ્નુયાદિતિ ખ.. , ઘ.. , ઙ.. , છ.. , ઝ.. , ઞ.. , ટ.. ચ ૯ કુર્યાદ્વા માર્ગશીર્ષકે ઇતિ ઙ.. , ઞ.. ચ - - - -- - - -- - - -- - - -- - - - શુક્લપક્ષે તૃતીયાયાં લલિતાયૈ નમો યજેત્ ॥૧૭૮.૦૨૨ પ્રતિપક્ષં તતઃ પ્રાર્ચ્ય વ્રતાન્તે(૧) મિત્યુનાનિ ચ ।૧૭૮.૦૨૩ ચતુર્વિંશતિમભ્યર્ચ્ય વસ્ત્રાદ્યૈર્ભુક્તિમુક્તિભાક્ ॥૧૭૮.૦૨૩ ઉક્તો માર્ગો દ્વિતીયોઽયં સૌભાગ્યવ્રતમાવદે ।૧૭૮.૦૨૪ ફાલ્ગુણાદિતૃતીયાયાં લવણં યસ્તુ વર્જયેત્ ॥૧૭૮.૦૨૪ સમાપ્તે શયનન્દદ્યાદ્ગૃહશ્ચોપસ્કરાન્વિતં ।૧૭૮.૦૨૫ સમ્પૂજ્ય વિપ્રમિથુનં ભવાની પ્રીયતામિતિ(૨) ॥૧૭૮.૦૨૫ સૌભાગ્યાર્થં તૃતીયોક્તા ગૌરીલોકાદિદાયિની ।૧૭૮.૦૨૬ માઘે ભાદ્રે ચ વૈશાખે તૃતીયાવ્રતકૃત્તથા ॥૧૭૮.૦૨૬ દમનકતૃતીયાકૃત્ચૈત્રે દમનકૈર્યજેત્ ।૧૭૮.૦૨૭ આત્મતૃતીયા માર્ગસ્ય પ્રાર્ચ્યેચ્છાભોજનાદિના ॥૧૭૮.૦૨૭ ગૌરી કાલી ઉમા ભદ્રા દુર્ગા કાન્તિઃ સરસ્વતી ।૧૭૮.૦૨૮ વૈષ્ણવી લક્ષ્મીઃ પ્રકૃતિઃ શિવા નારાયણી ક્રમાત્(૩) ॥૧૭૮.૦૨૮ માર્ગતૃતીયામારભ્ય સૌભાગ્યં સ્વર્ગમાપ્નુયાત્

હવે અડસઠમું અધ્યાય: તૃતીયા વ્રતો વિષે. અગ્નિ કહે છે: હું તને તૃતીયા વ્રતો કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ આપે છે. ચૈત્ર માસની શુક્લ તૃતીયા, લલિતાના દિવસે, મૂળ ગૌરીનું વ્રત સાંભળ. તૃતીયા, ચૈત્ર શુક્લમાં, ગૌરીનું વિવાહ શિવ સાથે થયો હતો. તે દિવસે તિલથી સ્નાન કરીને, શિવ અને ગૌરીની હેમ (સોનાના) ફળાદિથી પૂજા કરવી. પાટળા દેવીના પાદ અને શિવના પાદને નમન કરવું. 'શિવાય' કહીને જયાદેવીના ગુલ્ફ (પગના ગુઠણાં)ની પૂજા કરવી. 'ત્રિપુરઘ્ન', 'રુદ્ર', 'ભાનુ' નામે બંને જાંઘની પૂજા કરવી. 'શિવ', 'રુદ્ર', 'ઈશ્વર', 'વિજય' નામે બંને ઘૂંટણની પૂજા કરવી. 'ઈશા' નામે દેવીની કમર અને 'શંકર' નામે શિવની કમરની પૂજા કરવી. કુક્ષિ (પેટ) બંને તરફ 'કોટવી'ને, 'શૂલિન' અને 'શૂલપાણી'ને પૂજા કરવી. 'મંગલા'ને નમન કરીને, પેટની પૂજા કરવી. 'સર્વાત્મા', 'રુદ્ર', 'ઈશાની' નામે બંને સ્તનની પૂજા કરવી. 'શિવ', 'દેવાત્મા', 'રુદ્રાણી' નામે ગળાની પૂજા કરવી. 'મહાદેવ', 'શિવ', 'અનંતા' નામે બંને હાથની પૂજા કરવી. 'ત્રિલોચન' નામે હરિને, 'બાહુ', 'કાલાનલપ્રિયા'ને પૂજા કરવી. 'સૌભાગ્યા', 'મહેશ', 'ભૂષણ'ની પૂજા કરવી. 'અશોક', 'મધુવાસિની', 'ઈશ્વર' નામે બંને હોઠની પૂજા કરવી. 'ચતુર્મુખપ્રિયા', 'હરા', 'સ્થાણુ' નામે મુખની પૂજા કરવી. 'અર્ધનારીશ', 'હર', 'અમિતાંગી' નામે નાકની પૂજા કરવી. 'ઉગ્ર', 'લોકેશ', 'લલિતા' નામે ભ્રૂની પૂજા કરવી. 'સર્વ', 'પુરહંતાર', 'વાસંતી' નામે તાળુની પૂજા કરવી. 'શ્રીકંઠનાથા', 'શિતિકંઠ' નામે વાળની પૂજા કરવી. 'ભીમ', 'ઉગ્ર', 'સુપૂપિણી' નામે માથાની પૂજા કરવી. 'સર્વાત્મા'ને નમન કરવું. મલ્લિકા, અશોક, કમલ, કુન્દ, ટગર, માલતી, કદંબ, કરવીર, વાણ, અમલાન કુંકુમ, સિંધુવાર વગેરે ફૂલો માસ પ્રમાણે ઉપયોગમાં લેવા. ઉમા-મહેશ્વરની પૂજા કરી, સૌભાગ્યાષ્ટક આગળ રાખવું. ઘી, તલનું તેલ, કસુંબી, દૂધ, જીવક, તૃણ, રાજક્ષીર, મીઠું, ધાણા વગેરે ધરાવવું. ચૈત્રમાં શૃંગોદક (ગાયના શીંગનું પાણી) પીવું અને દેવદેવીની સામે સૂવું. સવારે સ્નાન કરી, પૂજા કરીને, બ્રાહ્મણ dampati (પતિ-પત્ની)ની પૂજા કરવી. એ અષ્ટક બ્રાહ્મણને દાન આપવું અને લલિતા પ્રસન્ન થાય એવી પ્રાર્થના કરવી. શૃંગોદક, ગોમય, મંદાર, બિલ્વપત્ર, કુશોદક, દહીં, દૂધ, કાર્તિકમાં પૃષદાજ્ય, ગોમૂત્ર, ઘી, કાળા તિલ, પંચગવ્ય, ક્રમશ: આહાર લેવો. લલિતા, વિજય, ભદ્રા, ભાવાની, કુમુદા, શિવા, વાસુદેવી, ગૌરી, મંગલા, કમલા, સતી - ચૈત્રથી દાન વખતે પ્રાર્થના કરવી. એક ફળ, પવિત્ર ઘી વ્રત પૂર્ણ થયા પછી સૂતા વ્યક્તિને આપવું. ઉમા-મહેશ્વરનું સોનાનું મૂર્તિ, વાછરડાવાળી ગાય, ગુરુ અને dampatiની પૂજા કરીને, વસ્ત્રાદિ દાન કરવું. સૌભાગ્ય, આરોગ્ય, રૂપ, આયુષ્ય, સૌભાગ્યશયન વ્રતો પ્રાપ્ત થાય છે. નભસ, વૈશાખ, માર્ગશીર્ષમાં પણ વ્રત કરી શકાય. શુક્લપક્ષ તૃતીયાને લલિતાને નમન કરીને પૂજા કરવી. દરેક પખવાડિયે પૂજા કરી, વ્રત પૂર્ણે dampatiને દાન આપવું. ચોવીસ dampatiને વસ્ત્રાદિ દાન કરવું. આ બીજો માર્ગ છે, સૌભાગ્યવ્રતનો. ફાગણથી તૃતીયાએ મીઠું ટાળવું. વ્રત પૂર્ણે શયન દાન કરવું, ઘરનાં સાધન સહિત. બ્રાહ્મણ dampatiની પૂજા કરીને, ભાવાની પ્રસન્ન થાય એવી પ્રાર્થના કરવી. સૌભાગ્ય માટે તૃતીયા વ્રત ગૌરીલોક આપે છે. માઘ, ભાદરવો, વૈશાખમાં તૃતીયા વ્રત કરવું. ચૈત્રમાં દમનક તૃતીયાએ દમનકથી પૂજા કરવી. આત્મતૃતીયા માર્ગ પ્રમાણે, ઇચ્છા, ભોજન વગેરેથી પૂજા કરવી. ગૌરી, કાળી, ઉમા, ભદ્રા, દુર્ગા, કાંતિ, સરસ્વતી, વૈષ્ણવી, લક્ષ્મી, પ્રકૃતિ, શિવા, નારાયણી - આ નામે પૂજા કરવી. માર્ગ તૃતીયાથી સૌભાગ્ય અને સ્વર્ગ મળે છે.

હવે અશીથમું અધ્યાય: પંચમી વ્રતો વિષે. અગ્નિ કહે છે: હું તને પંચમી વ્રત કહું છું, જે આરોગ્ય, સ્વર્ગ અને મોક્ષ આપે છે. ભાદરવો, ભાદરપદ, આશ્વિન અને કાર્તિકના શુક્લપક્ષમાં, વાસુકિ, તક્ષક, કાલિય, મણિભદ્ર, એરાવત, ધૃતરાષ્ટ્ર, કર્કોટક અને ધનંજય - આ સાપોની પૂજા કરવી. એ બધા નિર્ભયતા, આયુષ્ય, વિદ્યા, યશ અને સમૃદ્ધિ આપે છે.

; ચતુર્દશીવ્રતાનિ અગ્નિરુવાચ વ્રતં વક્ષ્યે ચતુર્દશ્યાં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકં(૧) ।૧૯૨.૦૦૧ કાર્ત્તિકે તુ ચતુર્દશ્યાં નિરાહારો યજેચ્છિવમ્ ॥૧૯૨.૦૦૧ વર્ષભોગધનાયુષ્માન્(૨) કુર્વન્ શિવચતુર્દશીમ્ ।૧૯૨.૦૦૨ માર્ગશીર્ષે સિતેઽષ્ટાભ્યાં તૃતીયાયાં મુનિવ્રતઃ ॥૧૯૨.૦૦૨ ટિપ્પણી ૧ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં શૃણુ ઇતિ ખ.. , ઘ.. , જ.. , ઝ.. , ઞ.. , ટ.. ચ । ભુક્તિમુક્તિસુખપ્રદમિતિ ઙ.. ૨ ભોગબલાયુષ્માનિતિ ઙ.. દ્વાદશ્યાં વા ચતુર્દશ્યાં ફલાહારો યજેત્સુરં(૧) ।૧૯૨.૦૦૩ ત્યક્ત્વા ફલાનિ દદ્યાત્તુ કુર્વન્ ફલચતુર્દશીં ॥૧૯૨.૦૦૩ ચતુર્દશ્યાં મથાષ્ટમ્યાં પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ।૧૯૨.૦૦૪ અનશ્નન્ પૂજયેચ્છમ્ભું સ્વર્ગ્યુભયચતુર્દશીં ॥૧૯૨.૦૦૪ કૃષ્ણાષ્ટમ્યાન્તુ નક્તેન તથા કૃષ્ણચતુર્દશીં ।૧૯૨.૦૦૫ ઇહ ભોગાનવાપ્નોતિ પરત્ર ચ શુભાઙ્ગતિં ॥૧૯૨.૦૦૫ કાર્તિકે ચ ચતુર્દશ્યાં કૃષ્ણાયાં સ્નાનકૃત્સુખી ।૧૯૨.૦૦૬ આરાધિતે મહેન્દ્રે તુ ધ્વજાકારાસુ યષ્ટિષુ(૨) ॥૧૯૨.૦૦૬ તતઃ શુક્લચતુર્દશ્યામનન્તં પૂજયેદ્ધરિં ।૧૯૨.૦૦૭ કૃત્વાદર્ભમયં ચૈવ વારિધાની સમન્વિતં ॥૧૯૨.૦૦૭ શાલિપ્રસ્થસ્ય પિષ્ટસ્ય પૂપનામ્નઃ કૃતસ્ય ચ ।૧૯૨.૦૦૮ અર્ધં વિપ્રાય દાતવ્યમર્ધમાત્મનિ યોજયેત્(૩) ॥૧૯૨.૦૦૮ કર્તવ્યં સરિતાં ચાન્તે કથાં કૃત્વા(૪) હરેરિતિ ।૧૯૨.૦૦૯ અનન્તસંસારમહાસમુદ્રે મગ્નાન્ સમભ્યુદ્ધર વાસુદેવ ॥૧૯૨.૦૦૯ અનન્તરૂપે વિનિયોજયસ્વ અનન્તરૂપાય નમો નમસ્તે ।૧૯૨.૦૧૦ અનેન પૂજયિત્વાથ સૂત્રં બદ્ધા તુ મન્ત્રિતં ॥૧૯૨.૦૧૦ સ્વકે કરે વા કણ્ઠે વા ત્વનન્તવ્રતકૃત્સુખી

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું ચતુર્દશીનું વ્રત સમજાવું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. કાર્તિક મહિનાની ચતુર્દશીએ, ઉપવાસ કરીને શિવજીની પૂજા કરવી. જે શિવચતુર્દશીનું વ્રત કરે છે, તેને વર્ષભર સુખ, સંપત્તિ અને આયુષ્ય મળે છે. માર્ગશીર્ષ મહિનામાં, શુક્લપક્ષની તૃતીયાને, મુનિ વ્રત કરવું. દ્રાદશી કે ચતુર્દશી દિવસે ફળાહાર કરીને દેવતાઓની પૂજા કરવી. જે ફળ ચતુર્દશીનું વ્રત કરે છે, તે પોતાના ફળ ત્યાગી દઈને દાન આપવું. ચતુર્દશી અને અષ્ટમી, બંને પક્ષોમાં, ઉપવાસ કરીને શંભુની પૂજા કરવી, જેથી સ્વર્ગ અને અન્ય લોકમાં સુખ મળે છે. કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમી અને ચતુર્દશી બંને દિવસે રાત્રે ઉપવાસ કરીને પૂજા કરવી, તો અહીં ભોગ મળે છે અને પરલોકમાં શુભ ગતિ મળે છે. કાર્તિક મહિનાની કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ સ્નાન કરીને સુખી થવું. મહેન્દ્રધ્વજ જેવી યજ્ઞકાંડી યજ્ઞમાં આરાધના કરવી. પછી શુક્લ ચતુર્દશીએ અનંત ભગવાનની પૂજા કરવી. અડધું શાલિચોખાનું પીઠું બનાવીને પુપ્પ તરીકે, અડધું બ્રાહ્મણને આપવું અને અડધું પોતે લેવું. નદીના કાંઠે હરિની કથા કહી પૂજા કરવી. 'અનંત સંસારના મહાસમુદ્રમાં ડૂબેલા અમને ઉદ્ધાર કરો, અનંત સ્વરૂપ ધરાવનારને repeatedly નમસ્કાર.' આવી રીતે પૂજા કરીને સૂત્ર બાંધીને, હાથ કે ગળામાં ધારણ કરવું, તો અનંતવ્રતકર્તા સુખી થાય છે.

અથ ચતુર્નવત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ અશોકપૂર્ણિમાદિવ્રતં અગ્નિરુવાચ અશોકપૂર્ણિમાં વક્ષ્યે ભૂધરં ચ ભુવં યજેત્ । ફાલ્ગુન્યાં સિતપક્ષાયાં વર્ષં સ્યાદ્ભુક્તિમુક્તિભાક્ ॥૧ કાર્ત્તિક્યાન્તુ વૃષોત્સર્ગં કૃત્વા નક્તં સમાચરેત્ । શૈવં પદમવાપ્નોતિ વૃષવ્રતમિદં પરં ॥૨ પિત્ર્યા યામાવસી તસ્યાં પિતૄણાં દત્તમક્ષયં । ઉપોષ્યાબ્દં પિતૄનિષ્ટ્વા નિષ્પાપઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ॥૩ પઞ્ચદશ્યાં ચ માઘસ્ય પૂજ્યાજં સર્વમાપ્નુયાત્ । વક્ષ્યે સાવિત્ર્યમાવાસ્યામ્ભુક્તિમુક્તિકરીં શુભાં ॥૪ પઞ્ચદશ્યાં વ્રતી જ્યૈષ્ઠે વટમૂલે મહાસતીં । ત્રિરાત્રોપોષિતા નારી સપ્તધાન્યૈઃ પ્રપૂજયેત્ ॥૫ પ્રરૂઢૈઃ કણ્ઠસૂત્રૈશ્ચ રજન્યાં કુઙ્કુમાદિભિઃ । વટાવલમ્બનં કૃત્વા નૃત્યગીતૈઃ પ્રભાતકે ॥૬ નમઃ સાવિત્ર્યૈ સત્યવતે નૈવેદ્યં ચાર્પયેદ્દ્વિજે । વેશ્મ ગત્વા દ્વિજાન્ ભોજ્ય સ્વયં ભુક્ત્વા વિસર્જયેત્ ॥૭ સાવિત્રી પ્રીયતાં દેવી સૌભાગ્યાદિકમાપ્નુયાત્

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું અશોક પૂર્ણિમાનું વ્રત સમજાવું છું. ફાગણ મહિનાની શુક્લ પૂર્ણિમાને, પર્વત અને ધરતીની પૂજા કરવી. આ વ્રત કરવાથી વર્ષભર ભોગ અને મોક્ષ મળે છે. કાર્તિક મહિનામાં, વૃષભનું ત્યાગ કરીને રાત્રે ઉપવાસ કરવું, તો શૈવ પદ મળે છે. પિતૃપક્ષની અમાવાસ્યાને પિતૃઓ માટે આપેલું દાન અક્ષય થાય છે. એક વર્ષ સુધી ઉપવાસ કરીને પિતૃઓને તૃપ્ત કરી, નિષ્પાપ બની સ્વર્ગ મળે છે. માઘ મહિનાની પંદરમીના દિવસે અજના પૂજનથી સર્વ ફળ મળે છે. હવે હું સાવિત્રી અમાવાસ્યાનું શુભ વ્રત સમજાવું છું. જેઠ મહિનાની પંદરમીના દિવસે, વટવૃક્ષ નીચે મહાસતીનું વ્રત કરવું. ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરીને, સાત પ્રકારના ધાન્યથી પૂજા કરવી. સાંજે, ગળામાં કાંસાના સૂત્ર પહેરી, કુંકુમ વગેરેથી વટવૃક્ષને વંદન કરવું. સવારે નૃત્ય અને ગીતથી પૂજા કરી, 'સાવિત્રી અને સત્યવાનને નમસ્કાર' કહી, દ્વિજને નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું. પછી ઘરમાં જઈ, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને પછી પોતે ભોજન કરીને, તેમને વિદાય આપવી. આ રીતે સાવિત્રી દેવી પ્રસન્ન થાય છે અને સૌભાગ્ય વગેરે ફળ મળે છે.

અથ પઞ્ચનવત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ વારવ્રતાનિ અગ્નિરુવાચ વારવ્રતાનિ વક્ષ્યામિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાનિ હિ ।૧૯૫.૦૦૧ કરં પુનર્વસુઃ સૂર્યે સ્નાને સર્વૌષધી શુભા ॥૧૯૫.૦૦૧ શ્રાધ્હૌ ચાદિત્યવારે તુ સપ્તજન્મસ્વરોગભાક્ ।૧૯૫.૦૦૨ સઙ્ક્રાન્તૌ સૂર્યવારો યઃ સોઽર્કસ્ય હૃદયઃ શુભઃ ॥૧૯૫.૦૦૨ કૃત્વા હસ્તે સૂર્યવારં નક્તેનાબ્દં સ સર્વભાક્ ।૧૯૫.૦૦૩ ચિત્રાભસોમવારાણિ સપ્ત કૃત્વા સુખી ભવેત્ ॥૧૯૫.૦૦૩ સ્વાત્યાં ગૃહીત્વા ચાઙ્ગારં સપ્તનક્ત્યાર્તિવર્જિતઃ ।૧૯૫.૦૦૪ વિશાખાયાં બુધં ગૃહ્ય સપ્તનક્તી ગ્રહાર્તિનુત્ ॥૧૯૫.૦૦૪ અનુરાધે દેવગુરું સપ્તનક્તી ગ્રહાર્તિનુત્(૧) ।૧૯૫.૦૦૫ શુક્રં જ્યેષ્ઠાસુ સઙ્ગૃહ્ય સપ્તનક્તી ગ્રહાર્તિનુત્ ॥૧૯૫.૦૦૫ મૂલે શનૈશ્ચરં ગૃહ્ય સપ્તનક્તી ગ્રહાર્તિનુત્

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું વારવ્રત સમજાવું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ આપે છે. પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં, સૂર્યોદયે સ્નાન કરવું, એ સર્વ ઔષધિ સમાન શુભ છે. શ્રાદ્ધમાં રવિવારે વ્રત કરવાથી સાત જન્મના રોગ દૂર થાય છે. સંક્રાંતિના દિવસે રવિવાર આવે તો, એ સૂર્યના હૃદય સમાન શુભ ફળ આપે છે. હાથમાં સૂર્યવાર રાખીને, રાત્રે ઉપવાસ કરવું, તો વર્ષભર સર્વ ફળ મળે છે. ચિત્રા અને સોમવારનું વ્રત સાત વખત કરવાથી સુખ મળે છે. સ્વાતી નક્ષત્રમાં, અંગારો લઈને સાત રાત ઉપવાસ કરવાથી આરોગ્ય મળે છે. વિશાખા નક્ષત્રમાં બુધવારનું વ્રત સાત વખત કરવાથી ગ્રહદોષ દૂર થાય છે. અનુરાધા નક્ષત્રમાં દેવગુરુનું વ્રત સાત વખત કરવાથી ગ્રહદોષ દૂર થાય છે. જ્યેષ્ઠા નક્ષત્રમાં શુક્રનું વ્રત સાત વખત કરવું. મૂલ નક્ષત્રમાં શનિનું વ્રત સાત વખત કરવું.

અથ ષણ્ણવત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ નક્ષત્રવ્રતાનિ અગ્નિરુવાચ નક્ષત્રવ્રતકં વક્ષ્યે ભે હરિઃ પૂજિતોઽર્થદઃ ।૦૧ નક્ષત્રપુરુષં ચાદૌ ચૈત્રમાસે હરિં યજેત્ ॥૦૧ મૂલે પાદૌ યજેજ્જઙ્ઘે રોહિણીસ્વર્ચયેદ્ધરિં ।૦૨ જાનુની ચાશ્વિનીયોગે આષાઢાસૂરુસઞ્જ્ઞકે ॥૦૨ મેઢ્રં પૂર્વોત્તરાસ્વેવ કટિં વૈ કૃત્તિકાસુ ચ ।૦૩ પાર્શ્વે ભાદ્રપદાભ્યાન્તુ કુક્ષિં વૈ રેવતીષુ ચ ॥૦૩ સ્તનૌ ચૈવાનુરાધાસુ ધનિષ્ઠાસુ ચ પૃષ્ઠકં ।૦૪ ભુજૌ પૂજ્યૌ વિશાખાસુ પુનર્વસ્વઙ્ગુલીર્યજેત્ ॥૦૪ અશ્લેષાસુ નખાન્ પૂજ્ય કણ્ઠં જ્યેષ્ઠાસુ પૂજયેત્ ।૦૫ શ્રોત્રે વિષ્ણોશ્ચ શ્રવણે મુખં પુષ્યે હરેર્યજેત્ ॥૦૫ યજેત્સ્વાતિષુ દન્તાગ્રમાસ્યં વારુણતોઽર્ચયેત્ ।૦૬ મઘાસુ નસાં નયને મૃગશીર્ષે લલાટકં ॥૦૬ ચિત્રાસુ ચાર્દ્રાસુ કચાનબ્દાન્તે સ્વર્ણકં હરિં ।૦૭ ગુડપૂર્ણે ઘટેઽભ્યર્ચ્ય શય્યાગોર્થાદિ દક્ષિણા ॥૦૭ નક્ષત્રપુરુષો વિષ્ણુઃ પૂજનીયઃ શિવાત્મકઃ ।૦૮ શામ્ભવાયનીયવ્રતકૃન્માસભે પૂજયેદ્ધરિં ॥૦૮ કાર્ત્તિકે કૃત્તિકાયાં ચ મૃગશીર્ષે મૃગાસ્યકે ।૦૯ નામભિઃ કેશવાદ્યૈસ્તુ અચ્યુતાય નમોઽપિ વા ॥૦૯ કાર્ત્તિકે કૃત્તિકાભેઽહ્નિ માસનક્ષત્રગં હરિં ।૧૦ શામ્ભવાયનીયવ્રતકં કરિષ્યે ભુક્તિમુક્તિદં ॥૧૦ કેશવાદિ મહામૂર્તિમચ્યુતં સર્વદાયકં ।૧૧ આવાહયામ્યહન્દેવમાયુરારોગ્યવૃદ્ધિદં ॥૧૧ કાર્ત્તિકાદૌ સકાસારમન્નંમાસચતુષ્ટયં ।૧૨ ફાલ્ગુનાદૌ ચ કુશરમાષાઢાદૌ ચ પાયસં ॥૧૨ દેવાય બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ નક્તન્નૈવેદ્યમાશયેત્ ।૧૩ પઞ્ચગવ્યજલેસ્નાતસ્તસ્યૈવ પ્રાશનાચ્છુચિઃ ॥૧૩ અર્વાગ્વિસર્જનાદ્દ્રવ્યં નૈવેદ્યં સર્વમુચ્યતે ।૧૪ વિસર્જિતે જગન્નાથે નિર્માલ્યન્ભવતિ ક્ષણાત્ ॥૧૪ નમો નમસ્તેઽચ્યુત મે ક્ષયોસ્તુ પાપસ્ય વૃદ્ધિં સમુપૈતુ પુણ્યં ।૧૫ ઐશ્વર્યવિત્તાદિ સદાક્ષયં મેક્ષયઞ્ચ મા સન્તતિરભ્યપૈતુ ॥૧૫ યથાચ્યુતસ્ત્વમ્પરતઃ પરસ્તાત્સ બ્રહ્મભૂતઃ પરતઃ પરાત્મન્ ।૧૬ તથાચ્યુતં ત્વં કુરુ વાઞ્છિતં મે મયા કૃતમ્પાપહરાપ્રમેય ॥૧૬ અચ્યુતાનન્દ ગોવિન્દ પ્રસીદ યદભીપ્સિતં ।૧૭ અક્ષયં મામમેયાત્મન્ કુરુષ્વ પુરુષોત્તમ ॥૧૭ સપ્ત વર્ષાણિ સમ્પૂજ્ય ભુક્તિમુક્તિમવાપુનુયાત્ ।૧૮ અનન્તવ્રતમાખ્યાસ્યે નક્ષત્રવ્રતકેર્થદં॥૧૮ માર્ગશીર્ષે મૃગશિરે ગોમૂત્રાશો યજેદ્ધરિં ।૧૯ અનન્તં સર્વકામાનામનન્તો ભગવાન્ ફલં ॥૧૯ દદાત્યનન્તઞ્ચ પુનસ્તદેવાન્યત્ર જન્મનિ ।૨૦ અનન્તપુણ્યોપચયઙ્કરોત્યેતન્મહાવ્રતં ॥૨૦ યથાભિલષિતપ્રાપ્તિં કરોત્યક્ષયમેવ ચ ।૨૧ પાદાદિ પૂજ્ય નક્તે તુ ભુઞ્જીયાત્તૈલવર્જિતં ॥૨૧ ઘૃતેનાનન્તમુદ્દિશ્ય હોમો માસચતુષ્ટયં ।૨૨ ચૈત્રાદૌ શાલિના હોમઃ પયસા શ્રાવણાદિષુ ॥૨૨ માન્ધાતાભૂદ્યુવનાશ્વાદનન્તવ્રતકાત્સુતઃ

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું નક્ષત્રવ્રત સમજાવું છું, જેમાં હરિની પૂજા કરવાથી ધન મળે છે. ચૈત્ર મહિનામાં, નક્ષત્રપુરૂષની શરૂઆતમાં હરિની પૂજા કરવી. મૂલ નક્ષત્રમાં પગની, રોહિણીમાં જાંઘની, અશ્વિની-આષાઢામાં ઘૂંટણની, પૂર્વોત્તરાંષમાં મેદ્ર, કૃત્તિકામાં કટિ, ભાદ્રપદમાં પાંજર, રેવતીમાં પેટ, અનુરાધા અને ધનિષ્ઠામાં પીઠ, વિશાખામાં હાથ, પુનર્વસુમાં આંગળી, અશ્લેષામાં નખ, જ્યેષ્ઠામાં ગળા, શ્રવણમાં કાન, પુષ્યમાં મુખ, સ્વાતીમાં દાંત અને વરુણમાં મોઢું, મઘામાં નાક, મૃગશીર્ષમાં કપાળ, ચિત્રા અને આર્દ્રામાં વાળ, વર્ષના અંતે સુવર્ણથી ભરેલી ઘડીમાં હરિની પૂજા કરવી. ગુડથી ભરેલી ઘડી, શય્યા અને અન્ય દાન કરવું. નક્ષત્રપુરૂષ એટલે વિષ્ણુ, જે શિવરૂપ છે, તેની પૂજા કરવી. શાંભવાયની વ્રતકર્તાએ દરેક મહિનામાં હરિની પૂજા કરવી. કાર્તિકમાં કૃત્તિકા, મૃગશીર્ષમાં મૃગમુખવાળા હરિની પૂજા કરવી. કેશવાદિ નામથી કે અચ્યૂતને નમસ્કાર કરીને, કાર્તિકમાં કૃત્તિકા દિવસે, માસનક્ષત્રવાળા હરિની પૂજા કરવી. 'હું શાંભવાયની વ્રત કરું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ આપે છે.' કેશવાદિ મહામૂર્તિ અચ્યૂતને આવાહન કરવું, જે આયુષ્ય, આરોગ્ય અને વૃદ્ધિ આપે છે. કાર્તિકથી ચાર મહિના સુધી સાકરવાળું ભોજન, ફાગણથી કુશ, આષાઢથી પાયસ, દેવ અને બ્રાહ્મણોને રાત્રે ભોજન અર્પણ કરવું. પંચગવ્યથી સ્નાન કરીને, તેના પ્રસાદથી શુદ્ધ થવું. વિસરજન પછી, બધું નૈવેદ્ય ગણાય છે. ભગવાનના વિસરજન પછી, નૈવેદ્ય ક્ષણમાં નર્માલ્ય બને છે. 'અચ્યૂત, મારા પાપ નાશ પામે અને પુણ્ય વધે, સંપત્તિ ક્યારેય ન ઘટે અને વંશ વધે.' 'જે રીતે અચ્યૂત, તું સર્વથી પર છે, એ રીતે તું મને ઇચ્છિત ફળ આપ.' 'અચ્યૂત, આનંદ, ગોવિંદ, પ્રસન્ન થો અને જે ઇચ્છું તે અક્ષય કરો.' સાત વર્ષ સુધી પૂજા કરીને, ભોગ અને મોક્ષ મળે છે. હવે હું અનંતવ્રત કહું છું, જે નક્ષત્રવ્રત કરતાં પણ વધારે ફળ આપે છે. માર્ગશીર્ષમાં મૃગશીર્ષે ગૌમૂત્ર પીધા પછી હરિની પૂજા કરવી. અનંત ભગવાન સર્વ કામના પૂરે છે અને દરેક જન્મે ફળ આપે છે. અનંત પુણ્ય વધે છે, આ મહાવ્રત છે. જે ઇચ્છો તે ફળ મળે છે અને ક્યારેય ક્ષય થતો નથી. પગથી શરૂ કરીને પૂજા કરવી અને રાત્રે તેલ વગરનું ભોજન કરવું. ચાર મહિના ઘીથી હોમ કરવો. ચૈત્રથી શાલિચોખાથી હોમ, શ્રાવણથી પાયસથી હોમ કરવો. પંચગવ્યથી સ્નાન કર્યા પછી પ્રસાદ લેવો. માન્ધાતા અને યુવનાશ્વ અનંતવ્રતથી જન્મ્યા હતા.

અગ્નિરુવાચ દીપદાનવ્રતં વક્ષ્યે ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકં ।૨૦૦.૦૦૧ દેવદ્વિજાતિકગૃહે દીપદોઽબ્દં સ સર્વભાક્ ॥૨૦૦.૦૦૧ ચતુર્માસં વિષ્ણુલોકી કાર્ત્તિકે સ્વર્ગલોક્યપિ ।૨૦૦.૦૦૨ દીપદાનાત્પરં નાસ્તિ ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ॥૨૦૦.૦૦૨ દીપેનાયુષ્યચક્ષુષ્માન્દીપાલ્લક્ષ્મીસુતાદિકં ।૨૦૦.૦૦૩ સૌભાગ્યં દીપદઃ પ્રાપ્ય સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥૨૦૦.૦૦૩ વિદર્ભરાજદુહિતા લલિતા દીપદાત્મભાક્ ।૨૦૦.૦૦૪ ચારુધર્મક્ષ્માપપત્ની શતભાર્યાધિકાભવત્ ॥૨૦૦.૦૦૪ દદૌ દીપસહસ્રં સા વિષ્ણોરાયતને સતી ।૨૦૦.૦૦૫ પૃષ્ટા સા દીપમાહાત્મ્યં સપત્નીભ્ય ઉવાચ હ ॥૨૦૦.૦૦૫ લલિતોવાચ સૌવીરરાજસ્ય પુરા મૈત્રેયોઽભૂત્પુરોહિતઃ ।૨૦૦.૦૦૬ તેન ચાયતનં વિષ્ણોઃ કારિતં દેવિકાતટે ॥૨૦૦.૦૦૬ કાર્ત્તિકે દીપકસ્તેન દત્તઃ સમ્પ્રેરિતો મયા ।૨૦૦.૦૦૭ વક્ત્રપ્રાન્તેન નશ્યન્ત્યા માર્જારસ્ય તદા ભયાત્ ॥૨૦૦.૦૦૭ નિર્વાણવાન્ પ્રદીપ્તોઽભૂદ્વર્ત્યા મૂષિકયા તદા ।૨૦૦.૦૦૮ મૃતા રાજાત્મજા જાતા રાજપત્ની શતાધિકા ॥૨૦૦.૦૦૮ અસઙ્કલ્પિતમપ્યસ્ય પ્રેરણં યત્કૃતં મયા ।૨૦૦.૦૦૯ વિષ્ણ્વાયતનદીપસ્ય તસ્યેદં ભુજ્યતે ફલં ॥૨૦૦.૦૦૯ જાતિસ્મરા હ્યતો દીપાન્ પ્રયચ્છામિ ત્વહર્નિશં ।૨૦૦.૦૧૦ એકદશ્યાં દીપદો વૈ વિમાને દિવિ મોદતે ॥૨૦૦.૦૧૦ જાયતે દીપહર્તા તુ મૂકો વા જડ એવ ચ ।૨૦૦.૦૧૧ અન્ધે તમસિ દુષ્પારે નરકે પતતે કિલ ॥૨૦૦.૦૧૧ વિક્રોશમાનાંશ્ચ નરાન્ યમકિઙ્કરાહતાન્ ।૨૦૦.૦૧૨ વિલાપૈરલમત્રાપિ કિં વો વિલપિતે ફલં ॥૨૦૦.૦૧૨ યદા પ્રમાદિભિઃ પૂર્વમત્યન્તસમુપેક્ષિતઃ ।૨૦૦.૦૧૩ જન્તુર્જન્મસહસ્રેભ્યો હ્યેકસ્મિન્માનુષો યદિ ॥૨૦૦.૦૧૩ તત્રાપ્યતિવિમૂઢાત્મા કિં ભોગાનભિધાવતિ ।૨૦૦.૦૧૪ સ્વહિતં(૧) વિષયાસ્વાદૈઃ ક્રન્દનં તદિહાગતં ॥૨૦૦.

અગ્નિ કહે છે: હવે હું દીવો દાનનું વ્રત કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ આપે છે. જે કોઈ દેવ, બ્રાહ્મણ કે અન્ય શ્રેષ્ઠ લોકોના ઘરમાં એક વર્ષ સુધી દીવો આપે છે, તે બધા ફળોનો ભાગીદાર બને છે. ચાર માસ દીવો આપનારને વિષ્ણુલોક મળે છે અને કાર્તિક મહિનામાં દીવો આપનારને સ્વર્ગ મળે છે. દીવો દાન કરતાં શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી, ન તો ભૂતકાળમાં હતું, ન તો ભવિષ્યમાં થશે. દીવો આપવાથી આયુષ્ય, દ્રષ્ટિ, ધન, સુખ અને સૌભાગ્ય મળે છે; દીવો આપનાર સ્વર્ગમાં બહુ માન પામે છે. વિદર્ભના રાજાની દીકરી લલિતા, જે દીવો દાન કરતી હતી, સુંદર ધર્મપત્ની બની અને શતથી વધુ પત્નીઓ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ બની. તેણે વિષ્ણુના મંદિરમાં હજાર દીવા દાન આપ્યા. જ્યારે તેની સહપત્નીઓએ દીવો દાનનું મહાત્મ્ય પૂછ્યું, ત્યારે તેણે કહ્યું: સૌવીર દેશના રાજાના પુરોહિત મૈત્રેયે વિષ્ણુનું મંદિર બનાવ્યું હતું. કાર્તિક મહિનામાં, તેના પ્રેરણાથી મેં પણ દીવો આપ્યો હતો. એ વખતે, મારી સામે બિલાડીના ડરથી દીવો બુઝી ગયો હતો, પણ એક ઉંદરે વત્તી ખેંચી, જેથી દીવો ફરી પ્રગટ્યો. એ પછી, રાજકન્યા મૃત્યુ પામી અને ફરી જન્મે રાજપત્ની બની, શતથી વધુ પત્નીઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ. મેં જાણે-અજાણે જે દીવો આપ્યો, તેનું ફળ આજે ભોગવી રહી છું. હું જન્મ સ્મરણશક્તિ ધરાવું છું, તેથી રોજ દીવો દાન કરું છું. એકાદશી દિવસે દીવો આપનાર સ્વર્ગમાં વિમાનમાં આનંદ પામે છે. પણ જે દીવો ચોરી કરે છે, તે મૂંગો, જડ કે અંધ જન્મે છે, અને ઘોર અંધકારવાળા નરકમાં પડે છે. યમના દૂતોથી પીડાતા લોકોના રડવા-વિલાપથી અહીં કંઈ લાભ નથી. જે મનુષ્યે અનેક જન્મોમાં પણ દીવો દાનનું મહાત્મ્ય સમજ્યું નથી, તે જો માનવ જન્મ પામે છે, તો પણ જો તે અતિમૂઢ છે અને ભોગોમાં જ ફસાઈ જાય છે, તો પોતાના હિતને ભૂલી, વિષયસુખમાં રડવા માટે અહીં આવે છે.

નરકસ્વરૂપમ્ અગ્નિરુવાચ પુષ્પાદ્યૈઃ પૂજનાદ્વિષ્ણોર્ન યાતિ નરકાન્દવે ।૨૦૩.૦૦૧ આયુષોઽન્તે નરઃ પ્રાણૈરનિચ્છન્નપિ મુચ્યતે ॥૨૦૩.૦૦૧ જલમગ્નિર્વિષં શસ્ત્રં ક્ષુદ્વ્યાધિઃ પતનં ગિરેઃ ।૨૦૩.૦૦૨ નિમિત્તં કિઞ્ચિદાસાદ્ય દેહી પ્રાણૈર્વિમુચ્યતે ॥૨૦૩.૦૦૨ અન્યચ્છરીરમાદત્તે યાતનીયં સ્વકર્મભિઃ ।૨૦૩.૦૦૩ ભુઙ્ક્તેઽથ પાપકૃત્દુઃખં સુખં ધર્માય સઙ્ગતઃ ॥૨૦૩.૦૦૩ નીયતે યમદૂતૈસ્તુ યમં પ્રાણિભયઙ્કરૈઃ ।૨૦૩.૦૦૪ કુપથે દક્ષિણદ્વારિ ધર્મિકઃ પશ્ચિમાદિભિઃ ॥૨૦૩.૦૦૪ યમાજ્ઞપ્તૈઃ કિઙ્કરૈસ્તુ પાત્યતે નરકેષુ ચ(૨) ।૨૦૩.૦૦૫ ટિપ્પણી ૧ આસનં મૂર્તિષોઢાઙ્ગમિતિ ખ.. ૨ પાત્યતે નરકેષ્વપિ ઇતિ ખ.. । પાત્યતે નરકે સદા ઇતિ ઙ.. ।પીડ્યતે નરકેઽધુનેતિ ઘ.. , છ.. ચ સ્વર્ગે તુ નીયતે ધર્માદ્વસિષ્ઠાદ્યુક્તિસંશ્રયાત્ ॥૨૦૩.૦૦૫ ગોઘાતી તુ મહાવીચ્યાં વર્ષલક્ષન્તુ પીડ્યતે ।૨૦૩.૦૦૬ આમકુમ્ભે મહાદીપ્તે બ્રહ્મહા ભૂમિહારકઃ ॥૨૦૩.૦૦૬ મહાપ્રલયકં યાવદ્રૌરવે પીડ્યતે શનૈઃ ।૨૦૩.૦૦૭ સ્ત્રીબાલવૃદ્ધહન્તા તુ યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ ॥૨૦૩.૦૦૭ મહારૌરવકે રૌદ્રે ગૃહક્ષેત્રાદિદીપકઃ ।૨૦૩.૦૦૮ દહ્યતે કલ્પમેકં સ ચૌરસ્તામિસ્રકે પતેત્ ॥૨૦૩.૦૦૮ નૈકકલ્પન્તુ શૂલાદ્યૈર્ભિદ્યતે યમકિઙ્કરૈઃ ।૨૦૩.૦૦૯ મહાતામિસ્રકે સર્પજલૌકાદ્યૈશ્ચ પીડ્યતે ॥૨૦૩.૦૦૯ યાવદ્ભૂમિર્માતૃહાદ્યા અસિપત્રવનેઽસિભિઃ(૧) ।૨૦૩.૦૧૦ નૈકકલ્પન્તુ નરકે કરમ્ભવાલુકાસુ ચ ॥૨૦૩.૦૧૦ યેન દગ્ધો જનસ્તત્ર દહ્યતે વાલુકાદિભિઃ ।૨૦૩.૦૧૧ કાકોલે કૃમિવિષ્ઠાશી એકાકી મિષ્ટભોજનઃ ॥૨૦૩.૦૧૧ કુટ્ટલે મૂત્રરક્તાશી પઞ્ચયજ્ઞક્રિયોજ્ઝિતઃ ।૨૦૩.૦૧૨ સુદુર્ગન્ધે રક્તભોજી ભવેચ્ચાભક્ષ્યભક્ષ્યકઃ ॥૨૦૩.૦૧૨ તૈલપાકે તુ તિલવત્પીડ્યતે પરપીડકઃ ।૨૦૩.૦૧૩ તૈલપાકે તુ પચ્યેત શરણાગતઘાતકઃ ॥૨૦૩.૦૧૩ નિરુચ્છાસે દાનનાશી રસવિક્રયકોઽધ્વરે ।૨૦૩.૦૧૪ નામ્ના વજ્રકવાટેન મહાપાતે તદાનૃતી ॥૨૦૩.૦૧૪ મહાજ્વાલે પાપબુદ્ધિઃ ક્રકચેઽગમ્યગામિનઃ ।૨૦૩.૦૧૫ સઙ્કરી ગુડપાકે ચ(૨) પ્રતુદેત્પરમર્મનુત્ ॥૨૦૩.૦૧૫ ટિપ્પણી ૧ અસિપત્રવનેઽગ્નિભિરિતિ ઙ.. ૨ ગુરુપાકે ચેતિ ખ.. , જ.. ચ ક્ષારહ્રદે(૧) પ્રાણિહન્તા ક્ષુરધારે ચ ભૂમિહૃત્ ।૨૦૩.૦૧૬ અમ્બરીષે ગોસ્વર્ણહૃદ્દ્રુમચ્છિદ્વજ્રશસ્ત્રકે ॥૨૦૩.૦૧૬ મધુહર્તા પરીતાપે કાલસૂત્રે પરાર્થહૃત્ ।૨૦૩.૦૧૭ કશ્મલેઽત્યન્તમાંસાશી ઉગ્રગન્ધે હ્યપિણ્ડદઃ ॥૨૦૩.૦૧૭ દુર્ધરે તુ કાચભક્ષી વન્દિગ્રાહરતાશ્ચ યે ।૨૦૩.૦૧૮ મઞ્જુષે નરકે લોહેઽપ્રતિષ્ઠે શ્રુતિનિન્દકઃ ॥૨૦૩.૦૧૮ પૂતિવક્ત્રે કૂટસાક્ષી પરિલુણ્ઠે ધનાપહા ।૨૦૩.૦૧૯ બાલસ્ત્રીવૃદ્ધઘાતી ચ કરાલે બ્રાહ્મણાર્તિકૃત્ ॥૨૦૩.૦૧૯ વિલેપે મદ્યપો વિપ્રો મહાતામ્રે તુ મેદિનઃ(૨)

અગ્નિ કહે છે: પુષ્પ વગેરેથી વિષ્ણુની પૂજા કરનાર મનુષ્ય નરકમાં નથી જતો. જીવનના અંતે પણ, જો મનુષ્ય ઇચ્છા ન રાખે તો પણ, કોઈ કારણથી તેનું શરીર છોડવું પડે છે. પાણી, અગ્નિ, विष, શસ્ત્ર, ભૂખ, રોગ કે પર્વત પરથી પડવું—કોઈ પણ રીતે શરીર છૂટે છે. પછી તે પોતાના કર્મ અનુસાર બીજું શરીર ધારણ કરે છે. જે પાપ કરે છે, તે દુઃખ ભોગવે છે; ધર્મ કરનાર સુખ પામે છે. યમના દૂતોએ તેને યમ પાસે લઈ જાય છે, જે જીવ માટે ભયજનક છે. પાપી દક્ષિણ દ્વારથી, ધર્મી પશ્ચિમ વગેરે દ્વારથી લઈ જાય છે. યમના આજ્ઞાથી દૂતોએ તેને નરકમાં નાખે છે. ધર્મના આધારે, યુક્તિ પ્રમાણે, સ્વર્ગમાં પણ લઈ જાય છે. ગાયનો હત્યારો મહાવીચી નરકમાં લાખ વર્ષ પીડાય છે. બ્રાહ્મણહત્યારો, જમીન ચોરનાર, અમાકુંભ અને મહાદીપ્ત નરકમાં રહે છે. ચોરી કરનાર, સ્ત્રી, બાળક, વૃદ્ધના હત્યારો, મહારૌરવ અને રૌદ્ર નરકમાં દહાય છે. ઘર અને જમીન ચોરનાર એક કલ્પ સુધી તામિસ્ર નરકમાં પડે છે. અનેક કલ્પ સુધી યમના દૂતોએ શૂળ વગેરેથી પીડાય છે. મહાતામિસ્ર નરકમાં સાપ, જોક વગેરેથી પીડાય છે. માતૃહત્યારો અસિપત્રવન નરકમાં અસિથી કાપાય છે. અનેક કલ્પ સુધી કરંભવાળુકા નરકમાં રહે છે. જેને અહીં દાઝવામાં આવ્યો છે, તે ત્યાં વાળુકા વગેરેથી દહાય છે. કાકોલ નરકમાં કીડા અને ગંદગીઓ ખાય છે, એકલો રહે છે. કુટ્ટલ નરકમાં મૂત્ર અને લોહી ખાય છે, પંચયજ્ઞ છોડનાર એવા દુર્ગંધિત નરકમાં રહે છે. તેલપાક નરકમાં બીજાને પીડાવનાર તિલ જેવી પીડા સહે છે. તેલપાકમાં શરણાગતના હત્યારો પણ પચાય છે. દાન નષ્ટ કરનાર, રસ વેચનાર, યજ્ઞમાં ખોટું બોલનાર વજ્રકવાટ નરકમાં પડે છે. મહાજ્વાલા નરકમાં પાપબુદ્ધિ, ગમ્યાગમ્યમાં જનાર, ગુડપાક નરકમાં પરમર્મમાં પીડાય છે. ક્ષારહ્રદ નરકમાં પ્રાણીહત્યારો, ક્ષુરધારા નરકમાં જમીન ચોરનાર, અંબરીષ નરકમાં ગાય, સોનાં, વૃક્ષ ચોરનાર, મધ ચોરનાર, કાલસૂત્ર નરકમાં બીજાનું હક ખાવનાર, કશ્મલ નરકમાં અતિ માંસ ખાવનાર, દુર્ગંધિત નરકમાં પિંડ દેનાર, દુર્ધર નરકમાં કાચ ખાવનાર, મંજુષા નરકમાં વાંધાજનક કામ કરનાર, પૂતિવક્ત્ર નરકમાં ખોટી સાક્ષી આપનાર, પરિલુંઠે નરકમાં ધન ચોરનાર, બાલ, સ્ત્રી, વૃદ્ધના હત્યારો કરાલ નરકમાં, બ્રાહ્મણને દુઃખ આપનાર, વિલેપ નરકમાં દારૂ પીવનાર બ્રાહ્મણ, મહાતામ્ર નરકમાં જમીન ચોરનાર—આ બધા પોતાના પાપ પ્રમાણે ભયંકર નરકોમાં પીડાય છે.

પૃથ્વીદાનાનિ અગ્નિરુવાચ પૃથ્વીદાનં પ્રવક્ષ્યામિ પૃથિવી ત્રિવિધા મતા ।૨૧૩.૦૦૧ શતકોટિર્યોજનાનાં સપ્તદ્વીપા સસાગરા ॥૨૧૩.૦૦૧ જમ્બુદ્વીપાવધિઃ સા ચ ઉત્તમા મેદિનીરિતા ।૨૧૩.૦૦૨ ઉત્તમાં પઞ્ચભિર્ભારૈઃ કાઞ્ચનૈશ્ચ પ્રકલ્પયેત્ ॥૨૧૩.૦૦૨ તદર્ધાન્તરજં કૂર્મં તથા પદ્મં સમાદિશેત્ ।૨૧૩.૦૦૩ ઉત્તમા કથિતા પૃથ્વી દ્વ્યંશેનૈવ તુ મધ્યમા ॥૨૧૩.૦૦૩ કન્યસા ચ ત્રિભાગેન(૧) ત્રિહાન્યા કૂર્મપઙ્કજે ।૨૧૩.૦૦૪ પલાનાન્તુ સહસ્રેણ કલ્પયેત્કલ્પપાદપં ॥૨૧૩.૦૦૪ મૂલદણ્ડં સપત્રઞ્ચ ફલપુષ્પસમન્વિતં ।૨૧૩.૦૦૫ ટિપ્પણી ૧ સ્વલ્પા સા તુ ત્રિભાગેનેતિ ઙ.. , ટ.. ચ પઞ્ચસ્કન્ધન્તુ સઙ્કલ્પ્ય પઞ્ચાનાન્દાપયેત્સુધીઃ ॥૨૧૩.૦૦૫ એતદ્દાતા બ્રહ્મલોકે પિતૃભિર્મોદતે ચિરં ।૨૧૩.૦૦૬ વિષ્ણ્વગ્રે કામધેનુન્તુ પલાનાં પઞ્ચભિઃ શતૈઃ ॥૨૧૩.૦૦૬ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાદ્યા દેવા ધેનૌ વ્યવસ્થિતાઃ ।૨૧૩.૦૦૭ ધેનુદાનં સર્વદાનં સર્વદ બ્રહ્મલોકદં ॥૨૧૩.૦૦૭ વિષ્ણ્વગ્રે કપિલાં દત્ત્વા તારયેત્સકલં કુલં ।૨૧૩.૦૦૮ અલઙ્કૃત્ય સ્ત્રિયં દદ્યાદશ્વમેધફલં લભેત્(૧) ॥૨૧૩.૦૦૮ ભૂમિં દત્ત્વા સર્વભાક્સ્યાત્સર્વશસ્ય પ્રરોહિણીમ્ ।૨૧૩.૦૦૯ ગ્રામં વાથ પુરં વાપિ(૨) ખેટકઞ્ચ દદ્ત્સુખી ॥૨૧૩.૦૦૯ કાર્ત્તિક્યાદૌ(૩) વૃષોત્સર્ગં કુર્વંસ્તારયતે કુલં(૪)

અગ્નિ કહે છે: હવે હું જમીન દાનનું મહાત્મ્ય કહું છું. જમીન ત્રણ પ્રકારની ગણાય છે. જે સાત દ્વીપ અને સાગરો ધરાવતી, શત કરોડ યોજન જેટલી વિશાળ છે, તે ઉત્તમ ભૂમિ કહેવાય છે. જંબુદ્વીપ સુધીની જમીન ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. ઉત્તમ જમીન પાંચ પ્રકારના ભાર અને સોનાથી સુશોભિત કરી દાન આપવી. તેના અડધા ભાગની વચ્ચે કૂર્મ અને કમળનું ચિહ્ન પણ હોવું જોઈએ. આ રીતે ઉત્તમ જમીન કહેવાય છે. તેના અડધા ભાગની જમીન મધ્યમ કહેવાય છે. સૌથી નાની જમીન ત્રણ ભાગની ગણાય છે, જેમાં ત્રણ દિવસ સુધી કૂર્મ અને કમળનું ચિહ્ન રહેવું જોઈએ. એક હજાર પલ જેટલી જમીન પર કલ્પવૃક્ષ બનાવવો, જેમાં મૂળ, ડાળીઓ, પાંદડા, ફળ અને ફૂલો હોય. પાંચ શાખા બનાવી, પાંચ લોકોને દાન આપવું. આવું દાન આપનાર બ્રહ્મલોકમાં અને પિતૃઓ સાથે લાંબા સમય સુધી આનંદ પામે છે. વિષ્ણુની સામે કામધેનુ ગાયનું દાન પાંચસો પલના મૂલ્યની આપવું. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ વગેરે દેવતાઓ ગાયમાં સ્થિત છે. ગાયનું દાન સર્વશ્રેષ્ઠ છે અને હંમેશા બ્રહ્મલોક આપે છે. વિષ્ણુની સામે કપિલા ગાયનું દાન આપવાથી આખું કુળ તારાય છે. સ્ત્રીને શણગાર કરી દાન આપવાથી અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે. જમીન દાન આપનાર સર્વ ભોગોનો ભોગવે છે અને સર્વ પ્રકારની ખેતીમાં વૃદ્ધિ થાય છે. ગામ, શહેર કે ખેતરનું દાન આપનાર સુખી રહે છે. કાર્તિક મહિનાની શરૂઆતમાં વાછરડાનું દાન આપનાર પણ કુળને તારતો થાય છે.

ગાયત્રીનિર્વાણં અગ્નિરુવાચ એવં સન્ધ્યાવિધિં કૃત્વા ગાયત્રીઞ્ચ જપેત્સ્મરેત્ ।૦૧ ગાયઞ્ચ્છિષ્યાન્ યતસ્ત્રાયેત્ભાર્યાં પ્રાણાંસ્તથૈવ ચ(૧) ॥૦૧ તતઃ સ્મૃતેયં ગાયત્રી સાવિત્રીય તતો યતઃ ।૦૨ પ્રકાશનાત્સા સવિતુર્વાગ્રૂપત્વાત્સરસ્વતી ॥૦૨ તજ્જ્યોતિઃ પરમં બ્રહ્મ ભર્ગસ્તેજો યતઃ સ્મૃતં ।૦૩ ભા દીપ્તાવિતિ રૂપં હિ ભ્રસ્જઃ પાકેઽથ તત્સ્મૃતં ॥૦૩ ઓષધ્યાદિકં પચતિ ભ્રાજૃ દીપ્તૌ તથા ભવેત્ ।૦૪ ભર્ગઃ સ્યાદ્ભ્રાજત ઇતિ બહુલં છન્દ ઈરિતં ॥૦૪ વરેણ્યં સર્વતેજોભ્યઃ શ્રેષ્ઠં વૈ પરમં પદં ।૦૫ સ્વર્ગાપવર્ગકામૈર્વા વરણીયં સદૈવ હિ ॥૦૫ વૃણોતેર્વરણાર્થત્વાજ્જાગ્રત્સ્વપ્નાદિવર્જિતં ।૦૬ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમેકં સત્યન્તદ્ધીમહીશ્વરં ॥૦૬ અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્ધ્યયેમહિ વિમુક્તયે ।૦૭ તજ્જ્યોતિર્ભગવાન્ વિષ્ણુર્જગજ્જન્માદિકારણં ॥૦૭ શિવં કેચિત્પઠન્તિ સ્મ શક્તિરૂપં પઠન્તિ ચ ।૦૮ કેચિત્સૂર્યઙ્કેચિદગ્નિં વેદગા અગ્નિહોત્રિણઃ ॥૦૮ ટિપ્પણી ૧ કાયાન્ પ્રાણાંસ્તથૈવ ચેતિ ઞ.. અગ્ન્યાદિરૂપો વિષ્ણુર્હિ વેદાદૌ બ્રહ્મ ગીયતે ।૦૯ તત્પદં પરમં વિષ્ણોર્દેવસ્ય સવિતુઃ સ્મૃતં ॥૦૯ મહદાજ્યં સૂયતે હિ સ્વયં જ્યોતિર્હરિઃ પ્રભુઃ ।૧૦ પર્જન્યો વાયુરાદિત્યઃ શીતોષ્ણાદ્યૈશ્ચ પાચયેત્ ॥૧૦ અગ્નૌ પ્રાસ્તાહુતિઃ સમ્યગાદિત્યમુપતિષ્ઠતે ।૧૧ આદિત્યાજ્જાયતે વૃષ્ટિર્વૃષ્ટેરન્નન્તતઃ પ્રજાઃ ॥૧૧ દધાતેર્વા ધીમહીતિ મનસા ધારયેમહિ ।૧૨ નોઽસ્માકં યશ્ચ ભર્ગશ્ચ સર્વેષાં પ્રાણિનાં ધિયઃ ॥૧૨ ચોદયાત્પ્રેરયેદ્બુદ્ધીર્ભોક્તૄણાં સર્વકર્મસુ ।૧૩ દૃષ્ટાદૃષ્ટવિપાકેષુ વિષ્ણુસૂર્યાગ્નિરૂપવાન્ ॥૧૩ ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વાશ્વભ્રમેવ વા ।૧૪ ઈશાવાસ્યમિદં સર્વં મહદાદિજગદ્ધરિઃ ॥૧૪ સ્વર્ગાદ્યૈઃ ક્રીડતે દેવો યોઽહં સ પુરુષઃ પ્રભુઃ ।૧૫ આદિત્યાન્તર્ગતં યચ્ચ ભર્ગાખ્યં વૈ મુમુક્ષુભિઃ ॥૧૫ જન્મમૃત્યુવિનાશાય દુઃખસ્ય ત્રિવિધસ્ય ચ ।૧૬ ધ્યાનેન પુરુષોઽયઞ્ચ દ્રષ્ટવ્યઃ સૂર્યમણ્ડલે ॥૧૬ તત્ત્વં સદસિ ચિદ્બ્રહ્મ વિષ્ણોર્યત્પરમં પદં ।૧૭ દેવસ્ય સવિતુર્ભર્ગો વરેણ્યં હિ તુરીયકં ॥૧૭ દેહાદિજાગ્રદાબ્રહ્મ અહં બ્રહ્મેતિ ધીમહિ ।૧૮ યોઽસાવાદિત્યપુરુષઃ સોઽસાવહમનન્ત ઓં ॥૧૮ જ્ઞાનાનિ શુભકર્માદીન્ પ્રવર્તયતિ યઃ સદા

અગ્નિ કહે છે: જેમ સંધ્યાવંદન વિધિ કર્યા પછી ગાયત્રીનું જપ અને સ્મરણ કરવું જોઈએ. ગાયત્રીનું ગાન કરવાથી શિષ્યો, પત્ની અને પ્રાણોની રક્ષા થાય છે. તેથી ગાયત્રીને સ્મરણ કરવી જોઈએ; તેને સાવિત્રી પણ કહે છે. પ્રકાશ આપતી હોવાથી તેને સવિતા કહેવાય છે; વાણીરૂપ હોવાથી સરસ્વતી કહેવાય છે. તે જ્યોતિ પરમ બ્રહ્મ છે; ભર્ગ એટલે તેજ. 'ભા' એટલે પ્રકાશ, 'ભ્રસ્જ' એટલે પકાવવું. તે ઔષધિઓ વગેરેને પકાવે છે, 'ભ્રાજ' એટલે તેજ. ભર્ગ એટલે તેજસ્વી, અને છંદ પણ એવું કહે છે. 'વરેણ્ય' એટલે સર્વ તેજોમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ સ્થાન. સ્વર્ગ અને મોક્ષ ઈચ્છનાર માટે હંમેશા પસંદ કરવું જોઈએ. 'વૃણોતિ' એટલે પસંદ કરવું, એટલે જાગૃત, સ્વપ્ન વગેરેથી પર છે. તે સદા શુદ્ધ, બુદ્ધિપૂર્ણ, એકમાત્ર, સત્ય, અને ધીમાન ઈશ્વર છે. હું પરમ બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશનું ધ્યાન મુક્તિ માટે કરું છું. તે જ્યોતિ, ભગવાન વિષ્ણુ, જગતની ઉત્પત્તિ વગેરેનું કારણ છે. કેટલાક તેને શિવ કહે છે, કેટલાક શક્તિરૂપ, કેટલાક સૂર્ય, કેટલાક અગ્નિ, અને વેદમાં અગ્નિહોત્રી પણ કહે છે. અગ્નિ વગેરે રૂપે વિષ્ણુને વેદમાં બ્રહ્મ કહેવાય છે. તે પરમ સ્થાન વિષ્ણુનું છે, દેવ સવિતાનું છે. તે મહાન ઘી આપનાર છે, પોતે જ પ્રકાશરૂપ હરિ છે. વાદળ, પવન, સૂર્ય, ઠંડી-ઉષ્ણતાથી બધું પકાવે છે. અગ્નિમાં અહુતિ આપવાથી તે સૂર્ય સુધી પહોંચે છે. સૂર્યથી વરસાદ થાય છે, વરસાદથી અનાજ, અને અનાજથી પ્રજા થાય છે. 'ધીમહી' એટલે મનથી ધ્યાન કરવું. 'ન:' અને 'ભર્ગ' સર્વ પ્રાણીઓની બુદ્ધિને પ્રેરણા આપે છે. સર્વ કર્મોમાં બુદ્ધિને પ્રેરણા આપે છે. દૃષ્ટ અને અદૃષ્ટ ફળોમાં વિષ્ણુ, સૂર્ય, અગ્નિરૂપે રહે છે. ઈશ્વરની પ્રેરણાથી સ્વર્ગ કે પુનર્જન્મ મળે છે. આખું જગત ઈશ્વરથી વ્યાપ્ત છે. દેવો સ્વર્ગાદિમાં રમે છે; હું એ પુરુષ છું, પ્રભુ છું. સૂર્યમંડળમાં જે ભર્ગ છે, તેને મુક્તિ ઈચ્છનાર ધ્યાન કરે છે. જન્મ-મૃત્યુ અને ત્રણ પ્રકારના દુઃખના નાશ માટે પુરુષે ધ્યાનમાં સૂર્યમંડળમાં એ પરમ તત્વને જોવું જોઈએ. એ સત્ય, ચિત્ત, બ્રહ્મ, વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે. દેવ સવિતાનું ભર્ગ, વરેણ્ય, એ તુરીય અવસ્થા છે. શરીરથી જાગૃતથી બ્રહ્મ સુધી—'હું બ્રહ્મ છું' એવું ધ્યાન કરવું. આ સૂર્યપુરુષ, એ હું છું, અનંત છું, ઓમ. જે હંમેશા જ્ઞાન અને શુભ કર્મોને પ્રેરણા આપે છે.

ગાયત્રીનિર્વાણં અગ્નિરુવાચ લિઙ્ગમૂર્તિં શિવં સ્તુત્વા ગાયત્ર્યા યોગમાપ્તવાન્ ।૨૧૭.૦૦૧ નિર્વાણં(૧) પરમં બ્રહ્મ વસિષ્ઠોઽન્યશ્ચ શઙ્કરાત્(૨) ॥૨૧૭.૦૦૧ નમઃ કનકલિઙ્ગાય(૩) વેદલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ।૨૧૭.૦૦૨ નમઃ પરમલિઙ્ગાય(૪) વ્યોમલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ॥૨૧૭.૦૦૨ નમઃ સહસ્રલિઙ્ગાય વહ્નિલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ।૨૧૭.૦૦૩ નમઃ પુરાણલિઙ્ગાય શ્રુતિલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ॥૨૧૭.૦૦૩ નમઃ પાતાલલિઙ્ગાય બ્રહ્મલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ।૨૧૭.૦૦૪ નમો રહસ્યલિઙ્ગાય સપ્તદ્વીપોર્ધલિઙ્ગિને ॥૨૧૭.૦૦૪ નમઃ સર્વાત્મલિઙ્ગાય સર્વલોકાઙ્ગલિઙ્ગિને ।૨૧૭.૦૦૫ નમસ્ત્વવ્યક્તલિઙ્ગાય બુદ્ધિલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ॥૨૧૭.૦૦૫ નમોઽહઙ્કારકિઙ્ગાય ભૂતલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ।૨૧૭.૦૦૬ નમ ઇન્દ્રિયલિઙ્ગાય નમસ્તન્માત્રલિઙ્ગિને ॥૨૧૭.૦૦૬ નમઃ પુરુષલિઙ્ગાય ભાવલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ।૨૧૭.૦૦૭ ટિપ્પણી ૧ નિર્મલમિતિ ખ.. ૨ વશિષ્તોપ્યેવ શઙ્કરાદિતિ ખ.. , ઘ.. ચ ૩ કમલલિઙ્ગાયેતિ ટ.. ૪ નમઃ પવનલિઙ્ગાયેતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , ટ.. ચ નમો રજોર્ધલિઙ્ગાય સત્ત્વલિઙ્ગાય(૧) વૈ નમઃ(૨) ॥૨૧૭.૦૦૭ નમસ્તે ભવલિઙ્ગાય નમસ્ત્રૈગુણ્યલિઙ્ગિને ।૨૧૭.૦૦૮ નમોઽનાગતલિઙ્ગાય તેજોલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ॥૨૧૭.૦૦૮ નમો વાયૂર્ધ્વલિઙ્ગાય(૩) શ્રુતિલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ।૨૧૭.૦૦૯ નમસ્તેઽથર્વલિઙ્ગાય સામલિઙ્ગાય(૪) વૈ નમઃ ॥૨૧૭.૦૦૯ નમો યજ્ઞાઙ્ગલિઙ્ગાય યજ્ઞલિઙ્ગાય વૈ નમઃ ।૨૧૭.૦૧૦ નમસ્તે તત્ત્વલિઙ્ગાય દેવાનુગતલિઙ્ગિને(૫) ॥૨૧૭.૦૧૦ દિશ નઃ પરમં યોગમપત્યં મત્સમન્તથા ।૨૧૭.૦૧૧ બ્રહ્મ ચૈવાક્ષયં દેવ શમઞ્ચૈવ પરં વિભો(૬) ॥૨૧૭.૦૧૧ અક્ષયન્ત્વઞ્ચ વંશસ્ય ધર્મે ચ મતિમક્ષયાં ।૨૧૭.૦૧૨ અગ્નિરુવાચ વસિષ્ઠેન સ્તુતઃ શમ્ભુસ્તુષ્ટઃ શ્રીપર્વતે પુરા ॥૨૧૭.૦૧૨ વસિષ્ઠાય વરં દત્ત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત

અગ્નિએ કહ્યું: શિવજીની લિંગરૂપ મૂર્તિની ગાયત્રી મંત્રથી સ્તુતિ કરીને, વશિષ્ઠ અને અન્ય મહર્ષિઓએ પરમ બ્રહ્મરૂપ નિર્વાણ અને યોગ પ્રાપ્ત કર્યો હતો. સુવર્ણ જેવા લિંગને નમસ્કાર છે, વેદરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. પરમ લિંગને નમસ્કાર છે, આકાશરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. હજારો લિંગને નમસ્કાર છે, અગ્નિસ્વરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. પ્રાચીન લિંગને નમસ્કાર છે, શ્રુતિરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. પાતાળના લિંગને નમસ્કાર છે, બ્રહ્મરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. રહસ્યમય લિંગને નમસ્કાર છે, સાત દ્વીપોના ધારક લિંગને નમસ્કાર છે. સમસ્ત આત્મા સ્વરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે, સર્વ લોકના અંગરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. અવ્યક્ત લિંગને નમસ્કાર છે, બુદ્ધિરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. અહંકાર સ્વરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે, ભૂતરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. ઇન્દ્રિય સ્વરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે, તન્માત્ર સ્વરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. પુરુષ સ્વરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે, ભાવરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. રજોગુણના ધારક લિંગને નમસ્કાર છે, સત્ત્વગુણના લિંગને નમસ્કાર છે. ભાવરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે, ત્રણ ગુણના ધારક લિંગને નમસ્કાર છે. આગામી લિંગને નમસ્કાર છે, તેજસ્વી લિંગને નમસ્કાર છે. વાયુના ધારક લિંગને નમસ્કાર છે, શ્રુતિરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. અથર્વવેદના લિંગને નમસ્કાર છે, સામવેદના લિંગને નમસ્કાર છે. યજ્ઞના અંગરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે, યજ્ઞરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે. તત્વરૂપ લિંગને નમસ્કાર છે, દેવતાઓના અનુગામી લિંગને નમસ્કાર છે. હે ભગવાન, અમને પરમ યોગ, સંતાન અને સમાનતા આપો. હે દેવ, અમને અક્ષય બ્રહ્મ અને પરમ શાંતિ આપો. અમારા વંશને અવિનાશી રાખો અને ધર્મમાં અમારું મન અડગ રાખો. અગ્નિએ કહ્યું: વશિષ્ઠે શ્રીપર્વત પર શંભુની સ્તુતિ કરી, ત્યારે શિવજી પ્રસન્ન થયા. ત્યાં વશિષ્ઠને વરદાન આપી, પછી શિવજી અંતર્ધાન પામ્યા.