અગ્નિપુરાણમ્

શ્રાદ્ધકલ્પઃ thumb|પાર્વણશ્રાદ્ધ. [https://www.youtube.com/watch?v=Vmk_20EaOS8 પાર્વણ શ્રાદ્ધ વિધિ] અગ્નિરુવાચ કાત્યાયનો મુનીનાહ યથા શ્રાદ્ધં તથા વદે ।૧૧૭.૦૦૧ ગયાદૌ શ્રાદ્ધં કુર્વીત સઙ્ક્રાન્ત્યાદૌ વિશેષતઃ ॥૧૧૭.૦૦૧ કાલે વાપરપક્ષે ચ ચતુર્થ્યા ઊર્ધ્વમેવ વ ।૧૧૭.૦૦૨ સમ્યાદ્ય ચ પદર્ક્ષે ચ(૧) પૂર્વેદ્યુશ્ચ નિમન્ત્રયેત્ ॥૧૧૭.૦૦૨ યતીન્ ગૃહસ્થસાધૂન્ વા સ્નાતકાઞ્છ્રોત્રિયાન્ દ્વિજાન્ ।૧૧૭.૦૦૩ અનવદ્યાન્ કર્મનિષ્ઠાન્ શિષ્ટાનાચારસંયુતાન્(૨) ॥૧૧૭.૦૦૩ ટિપ્પણી ૧ સમ્પાદ્ય પરમર્ક્ષે ચેતિ છ.. ૨ આચારસંસ્કૃતાનિતિ ગ.. , જ.. ચ વર્જયેચ્છિત્રિકુષ્ઠ્યાદીન્ન ગૃહ્ણીયાન્નિમન્ત્રિતાન્ ।૧૧૭.૦૦૪ સ્નાતાઞ્છુચીંસ્તથા દાન્તાન્ પ્રાઙ્મુખાન્ દેવકર્મણિ ॥૧૧૭.૦૦૪ ઉપવેશયેત્ત્રીન્ પિત્ર્યાદીનેકૈકમુભયત્ર વા ।૧૧૭.૦૦૫ એવં માતામહાદેશ્ચ શાકૈરપિ ચ કારયેત્ ॥૧૧૭.૦૦૫ તદહ્નિ બ્રહ્મચારી સ્યાદકોપોઽત્વરિતો મૃદુઃ(૧) ।૧૧૭.૦૦૬ સત્યોઽપ્રમત્તોઽનધ્વન્યો અસ્વાધ્યાયશ્ચ(૨) વાગ્યતઃ ॥૧૧૭.૦૦૬ સર્વાંશ્ચ પઙ્ક્તિમૂર્ધન્યાન્ પૃચ્છેત્પ્રશ્ને તથાસને ।૧૧૭.૦૦૭ દર્ભાનાસ્તીર્ય દ્વિગુણાન્ પિત્રે દેવાદિકઞ્ચરેત્ ॥૧૧૭.૦૦૭ વિશ્વાન્દેવાનાવાહયિષ્યે પૃચ્છેદાવાહયેતિ ચ ।૧૧૭.૦૦૮ વિશ્વેદેવાસ આવાહ્ય વિકીર્યાથ યવાન્ જપેત્ ॥૧૧૭.૦૦૮ વિશ્વે દેવાઃ શૃણુતેમં પિતૄનાવાહયિષ્યે ચ ।૧૧૭.૦૦૯ પૃચ્છેદાવાહયેત્યુક્તે ઉશન્તસ્ત્વા સમાહ્વયેત્ ॥૧૧૭.૦૦૯ તિલાન્ વિકીર્યાથ જપેદાયાન્ત્વિત્યાદિ પિત્રકે ।૧૧૭.૦૧૦ સપિત્રિત્રે નિષિઞ્ચેદ્વા શન્નો દેવીરભિ તૃચા ॥૧૧૭.૦૧૦ યવોઽસીતિ યવાન્ દત્વા પિત્રે સર્વત્ર વૈ તિલાન્ ।૧૧૭.૦૧૧ તિલોઽસિ સોમદેવત્યો ગોસવો દેવનિર્મિતઃ ।૧૧૭.૦૧૧ પ્રત્નમદ્ભિઃ પૃક્તઃ સ્વધયા પિતૄન્ લોકાન્ પ્રીણાહિ નઃ સ્વધા । ઇતિ શ્રીશ્ચ તેતિ દદેત્પુષ્પં પાત્રે હૈમેઽથ રાજતે ॥૧૧૭.૦૧૧ ઔદુમ્વરે વા ખડ્ગે વા પર્ણપાત્રે પ્રદક્ષિણમ્ ।૧૧૭.૦૧૨ દેવાનામપસવ્યં તુ પિતૄણાં સવ્યમાચરેત્ ॥૧૧૭.૦૧૨ ટિપ્પણી ૧ અત્વરિતોઽત્યૃજુરિતિ ઙ.. ૨ સત્યે પ્રપન્નોઽનધ્વન્યો હ્યસ્વાધ્યાયશ્ચેતિ ખ.. , ઘ.. ચ એકૈકસ્ય એકૈકેન સપવિત્રકરેષુ ચ ।૧૧૭.૦૧૩ યા દિવ્યા આપઃ પયસા સમ્બભૂવુર્યા અન્તરિક્ષા ઉતપાર્થિવીર્યાઃ હિરણ્યવર્ણા યજ્ઞિયાસ્તા ન આપઃ શિવાઃ સંશ્યોનાઃ સુહવા ભવન્તુ ૧૧૭.૦૧૩ અવધૈવં પિતામહદેઃ સંસ્રવાત્પ્રથમે ચરેત્(૧) ।૧૧૭.૦૧૪ પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસીતિ ન્યુબ્જં પાત્રં કરોત્યધઃ ॥૧૧૭.૦૧૪ અત્ર ગન્ધપુષ્પધૂપદીપાચ્છાદનદાનકં ।૧૧૭.૦૧૫ ઘૃતાક્તમન્નમુદ્ધૃત્ય પૃચ્છત્યગ્નૌ કરિષ્યે ચ ॥૧૧૭.૦૧૫ કુરુષ્વેત્યભ્યનુજ્ઞાતો જુહુયાત્સાગ્નિકોઽનલે ।૧૧૭.૦૧૬ અનગ્નિકઃ પિતૃહસ્તે(૨) સપવિત્રે તુ મન્ત્રતઃ ॥૧૧૭.૦૧૬ અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહેતિ(૩) પ્રથમાહુતિઃ ।૧૧૭.૦૧૭ સોમાય પિતૃમતેઽથ યમાયાઙ્ગિરસે પરે ॥૧૧૭.૦૧૭ હુતશેષં ચાન્નપાત્રે દત્વા પાત્રં સમાલભેત્ ।૧૧૭.૦૧૮ પૃથિવી તે પાત્રન્દ્યૌઃ પિધાનં બ્રાહ્મણસ્ય મુખે અમૃતે અમૃતં જુહોમિ સ્વાહેતિ જપ્ત્વેદં વિષ્ણુરિત્યન્ને દ્વિજાઙ્ગુષ્ઠન્નિવેશયેત્ ॥૧૧૭.૦૧૮ અપહતેતિ ચ તિલાન્ વિકીર્યાન્નં પ્રદાયયેત્ ।૧૧૭.૦૧૯ જુષધ્વમિતિ ચોક્ત્વાથ ગાયત્ર્યાદિ તતો જપેત્ ॥૧૧૭.૦૧૯ ટિપ્પણી ૧ એકૈકસ્યેત્યાદિઃ, પ્રથમે ચરેદિત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૨ અનગ્નિકો જલે ચૈવેતિ ઙ.. ૩ સ્વધેતિ ક.. દેવતાભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ મહાયોગિભ્ય એવ ચ ।૧૧૭.૦૨૦ નમઃ સ્વધાયૈ સ્વાહયૈ નિત્યમેવ નમો નમઃ(૧) ॥૧૧૭.૦૨૦ તૃપ્તાન્ જ્ઞાત્વાન્નં વિકિરેદપો દદ્યાત્સકૃત્સકૃત્ ।૧૧૭.૦૨૧ ગાયત્રીં પૂર્વવજ્જપ્ત્વા મધુ મધ્વિતિ વૈ જપેત્ ॥૧૧૭.૦૨૧ તૃપ્તાઃ સ્થ ઇતિ સમ્પૃચ્છેત્તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ વૈ વદેત્ ।૧૧૭.૦૨૨ શેષમન્નમનુજ્ઞાપ્ય સર્વમન્નમથૈકતઃ ॥૧૧૭.૦૨૨ ઉદ્ધૃત્યોચ્છિષ્ટપાર્શ્વે તુ કૃત્વા ચૈવાવનેજનં ।૧૧૭.૦૨૩ દદ્યાત્કુશેષુ ત્રીન્ પિણ્ડાનાચાન્તેષુ પરે જગુઃ ॥૧૧૭.૦૨૩ આચાન્તેષૂદકં પુષ્પાણ્યક્ષતાનિ પ્રદાપયેત્ ।૧૧૭.૦૨૪ અક્ષય્યોદકમેવાથ આશિષઃ પ્રાર્થયેન્નરઃ(૨) ॥૧૧૭.૦૨૪ અઘોરાઃ પિતરઃ સન્તુ ગોત્રન્નો વર્ધતાં સદા ।૧૧૭.૦૨૫ દાતારો નોઽભિવર્ધન્તાં વેદાઃ સન્તતિરેવ ચ ॥૧૧૭.૦૨૫ શ્રદ્ધા ચ નો માવ્યગમદ્બહુદેયં ચ નોઽસ્ત્વિતિ ।૧૧૭.૦૨૬ અન્નઞ્ચ નો બહુ ભવેદતિથીંશ્ચ લભેમહિ ॥૧૧૭.૦૨૬ યાચિતારશ્ચ નઃ સન્તુ મા ચ યાચિસ્મ કઞ્ચન ।૧૧૭.૦૨૭ સ્વધાવાચનીયાન્ કુશાનાસ્તીર્ય સપવિત્રકાન્(૩) ॥૧૧૭.૦૨૭ સ્વધાં વાચયિષ્યે પૃચ્છેદનુજ્ઞાતશ્ચ વાચ્યતાં ।૧૧૭.૦૨૮ પિતૃભ્યઃ પિતામહેભ્યઃ પ્રપિતામહમુખ્યકે ॥૧૧૭.૦૨૮ સ્વધોચ્યતામસ્તુ સ્વધા ઉચ્યમાનસ્તથૈવ ચ ।૧૧૭.૦૨૯ અપો નિષિઞ્ચેદુત્તાનં પાત્રં કૃત્વાથ દક્ષિણાં ॥૧૧૭.૦૨૯ ટિપ્પણી ૧ સ્વાહાયૈ નિત્યમેવ ભવન્ત્વિતિ ઇતિ ખ.. , છ.. ચ ૨ પ્રાર્થયેત્તત ઇતિ ઘ.. , જ.. , ઝ.. ચ ૩ અઘોરાઃ પિતર ઇત્યાદિઃ, આસ્તીર્ય સપવિત્રકાનિત્યન્તઃ પાઠઃ ખ.. , છ.. પુસ્તકદ્વયે નાસ્તિ યથાશક્તિ પ્રદદ્યાચ્ચ દૈવે પૈત્રેઽથ વાચયેત્ ।૧૧૭.૦૩૦ વિશ્વે દેવાઃ પ્રીયન્તાઞ્ચ વાજે વિસર્જયેત્ ॥૧૧૭.૦૩૦ આમાવાજસ્યેત્યનુવ્રજ્ય કૃત્વા વિપ્રાન્ પ્રદક્ષિણં ।૧૧૭.૦૩૧ ગૃહે વિશેદમાવાસ્યાં માસિ માસિ ચરેત્તથા ॥૧૧૭.૦૩૧ એકોદ્દિષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધં પૂર્વવદાચરેત્ ।૧૧૭.૦૩૨ એકં પવિત્રમેકાર્ધં એકં પિણ્ડમ્પ્રદાપયેત્ ॥૧૧૭.૦૩૨ નાવાહનાગ્નૌકરણં વિશ્વે દેવા ન ચાત્ર હિ ।૧૧૭.૦૩૩ તૃપ્તિપ્રશ્ને સ્વદિતમિતિ વદેત્સુખદિતં દ્વિજઃ ॥૧૧૭.૦૩૩ ઉપતિષ્ઠતામિત્યક્ષય્યે વિસર્ગે ચાભિરમ્યતાં ।૧૧૭.૦૩૪ અભિરતાઃ સ્મ ઇત્યપરે શેષં પૂર્વવદાચરેત્ ॥૧૧૭.૦૩૪ સપિણ્ડીકરણં વક્ષ્યે અબ્દાન્તે મધ્યતોઽપિ વા ।૧૧૭.૦૩૫ પિતૄણાં ત્રીણિ પાત્રાણિ એકમ્પ્રેતસ્ય પાત્રકં ॥૧૧૭.૦૩૫ સપવિત્રાણિ ચત્વારિ તિલપુષ્પયુતાનિ ચ ।૧૧૭.૦૩૬ ગન્ધોદકેન યુક્તાનિ(૧) પૂરયિત્વાભિષિઞ્ચતિ ॥૧૧૭.૦૩૬ પ્રેતપાત્રં પિતૃપાત્રે યે સમના ઇતિ દ્વયાત્ ।૧૧૭.૦૩૭ પૂર્વવત્પિણ્ડદાનાદિ પ્રેતાનાં પિતૃતા ભવેત્ ॥૧૧૭.૦૩૭ અથાભ્યુદયિકં શ્રાદ્ધં વક્ષ્યે સર્વં તુ પૂર્વવત્ ।૧૧૭.૦૩૮ જપેત્પિતૃમન્ત્રવર્જં પૂર્વાહ્ણે તત્પ્રદક્ષિણં ॥૧૧૭.૦૩૮ ઉપચારા ઋજુકુશાસ્તિલાર્થૈશ્ચ યવૈરિહ(૨) ।૧૧૭.૦૩૯ તૃપ્તિપ્રશ્નસ્તુ સમ્પન્નં સુસમ્પન્નં વદેદ્દ્વિજઃ ॥૧૧૭.૦૩૯ ટિપ્પણી ૧ ગન્ધોદકેન સિક્તાનિ ઇતિ જ.. ૨ અથાભ્યુદયિકમિત્યાદિઃ, યવૈરિહ ઇત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ દધ્યક્ષતવદરાદ્યાઃ(૧) પિણ્ડા નાન્દીમુખાન્ પિતૄન્ ।૧૧૭.૦૪૦ આવાહયિષ્યે પૃચ્છેચ્ચ પ્રીયન્તામિતિ ચાક્ષયે ॥૧૧૭.૦૪૦ નાન્દીમુખાશ્ચ પિતરો વાચયિષ્યેઽથ પૃચ્છતિ ।૧૧૭.૦૪૧ નાન્દીમુખાન્ પિતૃગણાન્ પ્રીયન્તામિત્યથો વદેત્ ॥૧૧૭.૦૪૧ નાન્દીમુખાશ્ચ પિતરસ્તત્પિતા પ્રપિતામહઃ ।૧૧૭.૦૪૨ માતામહઃ પ્રમાતામહો વૃદ્ધપ્રમાતૃકામહઃ ॥૧૧૭.૦૪૨ સ્વધાકારન્ન યુઞ્જીત યુગ્માન્ વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્ ।૧૧૭.૦૪૩ તૃપ્તિં વક્ષ્યે પિતૄણાં ચ ગ્રામ્યૈરોષધિભિસ્તથા ॥૧૧૭.૦૪૩ માસન્તૃપ્તિસ્તથારણ્યૈઃ(૨) કન્દમૂલફલાદિભિઃ ।૧૧૭.૦૪૪ મત્સ્યૈર્માસદ્વયં માર્ગૈસ્ત્રયં વૈ શાકુનેન ચ ॥૧૧૭.૦૪૪ ચતુરો રૌરવેણાથ(૩) પઞ્ચ ષટ્છાગલેન તુ(૪) ।૧૧૭.૦૪૫ કૂર્મેણ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ વારાહેણ નવૈવ તુ ॥૧૧૭.૦૪૫ મેષમાંસેન દશ ચ માહિષૈઃ પાર્ષતૈઃ શિવૈઃ ।૧૧૭.૦૪૬ સંવત્સરન્તુ ગવ્યેન પયસા પાયસેન વા ॥૧૧૭.૦૪૬ વાર્ધીનસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી ।૧૧૭.૦૪૭ ખડ્ગમાંસં કાલશાકં લોહિતચ્છાગલો(૫) મધુ ॥૧૧૭.૦૪૭ મહાશલ્કાશ્ચ વર્ષાસુ મઘાશ્રાદ્ધમથાક્ષયં(૬) ।૧૧૭.૦૪૮ મન્ત્રાધ્યાય્યગ્નિહોત્રી ચ શાખાધ્યાયી ષડઙ્ગવિત્ ॥૧૧૭.૦૪૮ તૃણાચિકેતઃ ત્રિમધુર્ધર્મદ્રોણસ્ય(૭) પાઠકઃ ।૧૧૭.૦૪૯ ત્રિષુપર્ણજ્યેષ્ઠસામજ્ઞાની સ્યુઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ ॥૧૧૭.૦૪૯ ટિપ્પણી ૧ દધ્યક્ષતવદર્યાદ્યા ઇતિ ગ.. , છ.. ચ ૨ તથા વન્યૈરિતિ ખ.. , ઙ.. ચ ૩ વત્સરં રૌરવેણાથેતિ ઘ.. ૪ પઞ્ચકં છાગસ્તેન તુ ઇતિ ઙ.. ૫ લોહિતચ્છાગક ઇતિ ગ.. , ઘ.. , ઙ.. ચ ૬ મઘાશ્રાદ્ધમિહાક્ષયમિતિ ઝ.. ૭ જલદ્રોણસ્યેતિ ઝ.. કમ્યાનાં કલ્પમાખ્યાસ્યે(૧) પ્રતિપત્સુ ધનં બહુ ।૧૧૭.૦૫૦ સ્ત્રિયઃ પરા દ્વિતીયાયાઞ્ચતુર્થ્યાં ધર્મકામદઃ ॥૧૧૭.૦૫૦ પઞ્ચમ્યાં પુત્રકામસ્તુ ષષ્ઠ્યાઞ્ચ શ્રૈષ્ઠ્યભાગપિ(૨) ।૧૧૭.૦૫૧ કૃષિભાગી ચ સપ્તમ્યામષ્ટમ્યામર્થલાભકઃ ॥૧૧૭.૦૫૧ નવમ્યાઞ્ચ એકશફા(૩) દશમ્યાઙ્ગોગણો ભવેત્ ।૧૧૭.૦૫૨ એકદશ્યાં પરીવારો દ્વાદશ્યાન્ધનધાન્યકં ॥૧૧૭.૦૫૨ જ્ઞાતિશ્રેષ્ઠ્યં ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાઞ્ચ શસ્ત્રતઃ(૪) ।૧૧૭.૦૫૩ મૃતાનાં શ્રાદ્ધં સર્વાપ્તમમાવાસ્યાં સમીરિતં(૫) ॥૧૧૭.૦૫૩ સપ્ત વ્યાધા દશારણ્યે(૬) મૃગાઃ કાલઞ્જરે ગિરૌ ।૧૧૭.૦૫૪ ચક્રવાકાઃ શરદ્વીપે હંસાઃ સરસિ માન્સે ॥૧૧૭.૦૫૪ તેઽપિ જાતાઃ(૭) કુરુક્ષેત્રે બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।૧૧૭.૦૫૫ પ્રસ્થિતા દૂરમધ્વાનં યૂયન્તેભ્યોઽવસીદત ॥૧૧૭.૦૫૫ શ્રાદ્ધાદૌ પઠિતે શ્રાદ્ધં પૂર્ણં સ્યાદ્બ્રહ્મલોકદં ।૧૧૭.૦૫૬ શ્રાદ્ધં કુર્યાચ્ચ પુત્રાદિઃ(૮) પિતુર્જીવતિ તત્પિતુઃ ॥૧૧૭.૦૫૬ તત્પિતુસ્તત્પિતુઃ કુર્યાજ્જીવતિ પ્રપિતામહે ।૧૧૭.૦૫૭ પિતુઃ પિતામસ્હસ્યાથ પરસ્ય પ્રપિતામાત્(૯) ॥૧૧૭.૦૫૭ ટિપ્પણી ૧ કાલમાખ્યાસ્યે ઇતિ ઝ.. ચ ૨ શ્રેષ્ઠભાગ્યપિ ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઙ.. , છ.. ચ । જ્યેષ્ઠભાગપિ ઇતિ ઘ.. ૩ નવમ્યાં વૈ શફપતિરિતિ જ.. ૪ ચતુર્દશ્યાઞ્ચ શાસ્ત્રત ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ ૫ મૃતાનાં શ્રાદ્ધં સર્વાપ્તિરમાવાસ્યા સમીરિતા ઇતિ ક.. ૬ દશાર્ણેષુ ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઙ.. , છ.. ચ ૭ તેઽભિજાતા ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ ૮ કુર્યાત્સુપુત્રોઽપિ ઇતિ છ.. ૯ તત્પિતુરિત્યાદિઃ, પ્રપિતામહાદિત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ એવં માત્રાદિકસ્યાપિ તથા માતામહાદિકે ।૧૧૭.૦૫૮ શ્રાદ્ધકલ્પં પઠેદ્યસ્તુ સ લભેત્શ્રાદ્ધકૃત્ફલં(૧) ॥૧૧૭.૦૫૮ તીર્થે યુગાદૌ મન્વાદૌ શ્રાદ્ધં દત્તમથાક્ષયં ।૧૧૭.૦૫૯ અશ્વયુચ્છુક્લનવમી દ્વાદશી કર્તિકે તથા ॥૧૧૭.૦૫૯ તૃતીયા ચૈવ માઘસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ ।૧૧૭.૦૬૦ ફાલ્ગુનસ્યાપ્યમાવાસ્યા પૌષયૈકાદશી તથા ॥૧૧૭.૦૬૦ આષાઢસ્યાપિ દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી ।૧૧૭.૦૬૧ શ્રાવણે ચાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢે ચ પૂર્ણિમા ॥૧૧૭.૦૬૧ કર્તિકી ફાલ્ગુની તદ્વજ્જ્યૈષ્ઠે પઞ્ચદશી સિતા ।૧૧૭.૦૬૨ સ્વાયમ્ભુવાદ્યા મનવસ્તેષામાદ્યાઃ કિલાક્ષયાઃ ॥૧૧૭.૦૬૨ ગયા પ્રયાગો ગઙ્ગા ચ કુરુક્ષેત્રં ચ નર્મદા ।૧૧૭.૦૬૩ શ્રીપર્વતઃ પ્રભાસશ્ચ શાલગ્રામો વરાણસી(૨) ॥૧૧૭.૦૬૩ ગોદાવરી તેષુ શ્રાદ્ધં સ્ત્રીપુરુષોત્તમાદિષુ

અગ્નિ કહે છે: કાત્યાયન મुनિએ જેમ શ્રાદ્ધ કરવું તે કહ્યું છે. ગયા વગેરે સ્થળોએ અને સંક્રાંતિ વગેરે વિશેષ સમયમાં શ્રાદ્ધ કરવું. યોગ્ય સમયે, અપરપક્ષમાં, ચતુર્થી પછી, પદર્ક્ષે, પૂર્વ દિવસે યતિ, ગૃહસ્થ, સ્નાતક, શ્રોત્રીય, કર્મનિષ્ઠ, શિષ્ટ બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવું. ચિત્રી, કુષ્ટી વગેરેને ટાળવા. સ્નાન કરેલા, શુદ્ધ, દાંતવાળા અને પૂર્વ દિશા તરફ બેઠેલા બ્રાહ્મણોને બેસાડવા. પિતૃ, માતામહ વગેરે માટે પણ શાકાદિથી શ્રાદ્ધ કરવું. તે દિવસે બ્રહ્મચારી, શાંત, ધીર, સત્યનિષ્ઠ, અભ્યાસી અને વાણીમાં નિયમિત રહેવું. પંક્તિમાં સૌને પૂછવું. દર્ભ bichavi, પિતૃ અને દેવ માટે પાત્ર ગોઠવવું. વિશ્વદેવોને આવાહન કરવું. યવ અને તિલ વિખેરવા. પિતૃઓ માટે પાત્ર નીચે રાખવું. ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, ચાદર, દાન કરવું. ઘીથી અન્ન ઉઠાવી અગ્નિમાં અર્પણ કરવું. અનાગ્નિકો પિતૃના હાથે મંત્રથી અર્પણ કરે. અગ્નિ, સોમ, યમ, અંગિરા માટે હવન. બાકી અન્ન પિતૃને આપવું. 'પૃથ્વી તારો પાત્ર, દ્યૌસ પિધાન' વગેરે મંત્રથી અન્ન અર્પણ કરવું. 'તૃપ્ત છો?' એમ પૂછવું. બાકી અન્ન પિતૃઓને અનુમતિથી આપવું. ત્રણ પિંડ દર્ભ પર મૂકવા. અંતે પાણી, પુષ્પ, અક્ષત આપવું. 'અક્ષય જળ' માગવું. 'અઘોર પિતૃઓ રહે, ગોત્ર વધે, દાતા વધે, વેદો વધે, શ્રદ્ધા ઘટે નહીં, અન્ન વધે, અતિથિ મળે, યાચક ન મળે' એવી શુભ કામનાઓ કરવી. 'સ્વધા' બોલાવવી. દક્ષિણ દિશામાં પાણી આપવું. શક્તિ પ્રમાણે દાન કરવું. દેવો અને પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય. વિદાય સમયે બ્રાહ્મણોને પ્રદક્ષિણ કરીને ઘરે જવું. અમાવાસ્યાએ માસે માસે શ્રાદ્ધ કરવું. એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ પણ પૂર્વવત્ કરવું. પિતૃઓ માટે ત્રણ પાત્ર, પ્રેત માટે એક પાત્ર, ચાર પાત્રમાં તિલ, પુષ્પ, ગંધ, જળ ભરી પિંડદાન કરવું. શ્રાદ્ધમાં કંદ, મૂળ, ફળ, દૂધ, પાયસ, ઘી, શાકાદિથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે. શ્રાદ્ધકર્તા પુત્ર, પિતૃ, પિતામહ, પ્રપિતામહ માટે શ્રાદ્ધ કરે. માતૃપક્ષ માટે પણ આવું જ કરવું. શ્રાદ્ધકલ્પના પાઠથી શ્રાદ્ધકર્તાને શ્રાદ્ધનું ફળ મળે છે. તીર્થ, યુગ, મન્વંતર, વિશેષ તિથિઓ અને પવિત્ર સ્થળોએ શ્રાદ્ધ અક્ષય ફળદાયક છે.

ભારતવર્ષં અગ્નિરુવાચ ઉત્તરં યત્સમુદ્રસ્ય હિમાદ્રેશ્ચૈવ દક્ષિણં ।૧૧૮.૦૦૧ વર્ષં તદ્ભારતં નામ નવસાહસ્રવિસ્તૃતં ॥૧૧૮.૦૦૧ કર્મભૂમિરિયં સ્વર્ગમપવર્ગં ચ ગચ્છતાં ।૧૧૮.૦૦૨ ટિપ્પણી ૧ યસ્તુ લભેચ્છ્રાદ્ધકૃતં ફલમિતિ ખ.. , છ.. , જ.. ચ ૨ વારાણસી ઇતિ ખ.. , ઙ.. , છ.. , જ.. ચ મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાન્ હેમપર્વતઃ(૧) ॥૧૧૮.૦૦૨ વિન્ધ્યશ્ચ પારિપાત્રશ્ચ સપ્તાત્ર કુલપર્વતાઃ ।૧૧૮.૦૦૩ ઇન્દ્રદ્વીપઃ કસેરુશ્ચ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્ ॥૧૧૮.૦૦૩ નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગાન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ ।૧૧૮.૦૦૪ અયં તુ નવમસ્તેષુ દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ ॥૧૧૮.૦૦૪ યોજનાનાં સહસ્રાણિ દ્વીપોયં દક્ષિણોત્તરાત્ ।૧૧૮.૦૦૫ નવ ભેદા ભારતસ્ય(૨) મધ્યભેદેઽથ પૂર્વતઃ ॥૧૧૮.૦૦૫ કિરાતા યવનાશ્ચાપિ બ્રાહ્મણાદ્યાશ્ચ મધ્યતઃ ।૧૧૮.૦૦૬ વેદસ્મૃતિમુખા નદ્યઃ પારિપાત્રોદ્ભવાસ્તથા ॥૧૧૮.૦૦૬ વિન્ધ્યાચ્ચ નર્મદાદ્યાઃ સ્યુઃ સહ્યાત્તાપી પયોષ્ણિકા ।૧૧૮.૦૦૭ ગોદાવરીભીમરથીકૃષ્ણવેણાદિકાસ્તથા ॥૧૧૮.૦૦૭ મલયાત્કૃતમાલાદ્યાસ્ત્રિસામાદ્યા મહેન્દ્રજાઃ ।૧૧૮.૦૦૮ કુમારાદ્યાઃ શુક્તિમતો(૩) હિમાદ્રેશ્ચન્દ્રભાગકા ॥૧૧૮.૦૦૮ પશ્ચિમે કુરુપાઞ્ચાલમધ્યદેશાદયઃસ્થિતાઃ

અગ્નિ કહે છે: ઉત્તર સમુદ્ર અને દક્ષિણ હિમાલય વચ્ચેનું પ્રદેશ 'ભારત' કહેવાય છે, જે નવ હજાર યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે. અહીં કર્મભૂમિ છે, જ્યાંથી સ્વર્ગ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન, હેમપર્વત, વિંધ્ય, પારિપાત્ર—આ સાત મુખ્ય પર્વતો છે. નવ દ્વીપો છે, જેમાં નવમો દ્વીપ સાગરથી ઘેરાયેલો છે. ભારતના નવ ભાગ છે. મધ્યમાં બ્રાહ્મણ વગેરે અને કિરાત, યવન વગેરે છે. વિવિધ નદીઓ પણ અહીંથી વહે છે.

ભુવનકોષઃ અગ્નિરુવાચ વિસ્તારસ્તુ સ્મૃતો ભૂમેઃ સહસ્રાણિ ચ સપ્તતિઃ ।૧૨૦.૦૦૧ ઉચ્છ્રાયો દશસાહસ્રં પાતાલઞ્ચૈકમેકકં ॥૧૨૦.૦૦૧ અતલં વિતલઞ્ચૈવ નિતલઞ્ચ ગભસ્તિમત્ ।૧૨૦.૦૦૨ મહાખ્યં સુતલઞ્ચાગ્ર્યં પાતાલઞ્ચાપિ સપ્તમં ॥૧૨૦.૦૦૨ કૃષ્ણપીતારુણાઃ શુક્લશર્કરાશૈલકાઞ્ચનાઃ ।૧૨૦.૦૦૩ ભૂમયસ્તેષુ રમ્યેષુ સન્તિ દૈત્યાદયઃ સુખં ॥૧૨૦.૦૦૩ પાતાલાનામધશ્ચાસ્તે શેષો વિષ્ણુશ્ચ તામસઃ ।૧૨૦.૦૦૪ ગુણાનન્ત્યાત્સ ચાનન્તતઃ શિરસા ધારયન્મહીં ॥૧૨૦.૦૦૪ ભુવોઽધો નરકા નૈકે ન પતેત્તત્ર વૈષ્ણવઃ ।૧૨૦.૦૦૫ રવિણા ભાસિતા પૃથ્વી યાવત્તાયન્નભો મતં ॥૧૨૦.૦૦૫ ભૂમેર્યોજનલક્ષન્તુ વિશિષ્ઠરવિમણ્ડલં ।૧૨૦.૦૦૬ રવેર્લક્ષેણ ચન્દ્રશ્ચ લક્ષાન્નાક્ષત્રમિન્દુતઃ ॥૧૨૦.૦૦૬ દ્વિલક્ષાદ્ભાદ્બુધશ્ચાસ્તે બુધાચ્છુક્રો દ્વિલક્ષતઃ ।૧૨૦.૦૦૭ દ્વિલક્ષેણ કુજઃ શુક્રાદ્ભૌમાદ્દ્વિલક્ષતો ગુરુઃ ॥૧૨૦.૦૦૭ ગુરોર્દ્વિલક્ષતઃ સૌરિત્લ્લક્ષાત્સપ્તર્ષયઃ શનેઃ ।૧૨૦.૦૦૮ લક્ષાદ્ધ્રુવો હ્યૃષિભ્યસ્તુ ત્રૈલોક્યઞ્ચોચ્છ્રયેણ ચ ॥૧૨૦.૦૦૮ ધ્રુવાત્કોટ્યા મહર્લોકો યત્ર તે કલ્પવાસિનઃ ।૧૨૦.૦૦૯ જનો દ્વિકોટિતસ્તસ્માદ્યત્રાસન્ સનકાદયઃ ॥૧૨૦.૦૦૯ જનાત્તપશ્ચાષ્તકોટ્યા વૈરાજા યત્ર દેવતાઃ ।૧૨૦.૦૧૦ ષણવત્યા તુ કોટીનાન્તપસઃ સત્યલોકકઃ ॥૧૨૦.૦૧૦ અપુનર્મારકા યત્ર બ્રહ્મલોકો હિ સ સ્મૃતઃ ।૧૨૦.૦૧૧ પાદગમ્યસ્તુ ભૂલ્લોકો ભુવઃ સૂર્યાન્તરઃ સ્મૃતઃ ॥૧૨૦.૦૧૧ સ્વર્ગલોકો ધ્રુવાન્તસ્તુ નિયુતાનિ ચતુર્દશ ।૧૨૦.૦૧૨ એતદણ્ડકટાહેન વૃતો બ્રહ્માણ્ડવિસ્તરઃ ॥૧૨૦.૦૧૨ વારિવહ્ન્યનિલાકાશૈસ્તતો ભૂતાદિના વહિઃ ।૧૨૦.૦૧૩ વૃતં દશગુણૈરણ્ડં ભૂતાદિર્મહતા તથા ॥૧૨૦.૦૧૩ દશોત્તરાણિ શેષાણિ એકૈકસ્માન્મામુને ।૧૨૦.૦૧૪ મહાન્તઞ્ચ સમાવૃત્ય પ્રધાનં સમવસ્થિતં ॥૧૨૦.૦૧૪ અનન્તસ્ય ન તસ્યાન્તઃ સઙ્ખ્યાનં નાપિ વિદ્યતે ।૧૨૦.૦૧૫ હેતુભૂતમશેષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા પરા મુને ॥૧૨૦.૦૧૫ અસઙ્ખ્યાતાનિ શાણ્ડાનિ તત્ર જાતાનિ ચેદૃશાં ।૧૨૦.૦૧૬ દારુણ્યગ્નિર્યથા તૈલં તિલે તદ્વત્પુમાનિતિ ॥૧૨૦.૦૧૬ પ્રધાને ચ સ્થિતો વ્યાપી ચેતનાત્માત્મવેદનઃ ।૧૨૦.૦૧૭ પ્રધાનઞ્ચ પુમાંશ્ચૈવ સર્વભૂતાત્મભૃતયા ॥૧૨૦.૦૧૭ વિષ્ણુશક્ત્યા મહાપ્રાજ્ઞ વૃતૌ સંશ્રયધર્મિણૌ ।૧૨૦.૦૧૮ તયોઃ સૈવ પૃથગ્ભાવે કારણં સંશ્રયસ્ય ચ ॥૧૨૦.૦૧૮ ક્ષોભકારણભૂતશ્ચ સર્ગકાલે મહામુને ।૧૨૦.૦૧૯ યથા શૈત્યં જલે વાતો વિભર્તિ કણિકાગતં ॥૧૨૦.૦૧૯ જગચ્છક્તિસ્તથા વિષ્ણોઃ પ્રધાનપ્રતિપાદિકાં ।૧૨૦.૦૨૦ વિષ્ણુશક્તિં સમાસાદ્ય દેવાદ્યાઃ સમ્ભવન્તિ હિ ॥૧૨૦.૦૨૦ સ ચ વિષ્ણુઃ સ્વયં બ્રહ્મ યતઃ સર્વમિદં જગત્ ।૧૨૦.૦૨૧ યોજનાનાં સહસ્રાણિ ભાસ્કરસ્ય રથો નવ ॥૧૨૦.૦૨૧ ઈશાદણ્ડસ્તથૈવાસ્ય દ્વિગુણો મુનિસત્તમ ।૧૨૦.૦૨૨ સાર્ધકોટિસ્તથા સપ્તનિયુતાન્યધિકાનિ વૈ ॥૧૨૦.૦૨૨ યોજનાનાન્તુ તસ્યાક્ષસ્તત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતં ।૧૨૦.૦૨૩ ત્રિનાભિમતિપઞ્ચારં ષણ્ણેમિ દ્વ્યયનાત્મકં ॥૧૨૦.૦૨૩ સંવત્સરમયં કૃત્સ્નં કાલચક્રં પ્રતિષ્ઠિતં ।૧૨૦.૦૨૪ ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ દ્વિતીયાક્ષો વિવસ્વતઃ ॥૧૨૦.૦૨૪ પઞ્ચાન્યાનિ તુ સાર્ધાનિ સ્યન્દનસ્ય મહામતે ।૧૨૦.૦૨૫ અક્ષપ્રમાણમુભયોઃ પ્રમાણન્તદદ્યુગાર્ધયોઃ ॥૧૨૦.૦૨૫ હ્રસ્વોઽક્ષસ્તદ્યુગાર્ધઞ્ચ ધ્રુવાધારં રથસ્ય વૈ ।૧૨૦.૦૨૬ હયાશ્ચ સપ્ત છન્દાંસિ ગાયત્ર્યાદીનિ સુવ્રત ॥૧૨૦.૦૨૬ ઉદયાસ્તમનં જ્ઞેયં દર્શનાદર્શનં રવેઃ ।૧૨૦.૦૨૭ યાવન્માત્રપ્રદેશે તુ વશિષ્ઠોઽવસ્થિતો ધ્રુવઃ ॥૧૨૦.૦૨૭ સ્વયમાયાતિ તાવત્તુ ભૂમેરાભૂતસમ્પ્લવે ।૧૨૦.૦૨૮ ઊર્ધ્વોત્તરમૃષિભ્યસ્તુ ધ્રુવો યત્ર વ્યવસ્થિતઃ ॥૧૨૦.૦૨૮ એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરં ।૧૨૦.૦૨૯ નિર્ધૂતદોષપઙ્કાનાં યતીનાં સ્થાનમુત્તમં ॥૧૨૦.૦૨૯ તતો ગઙ્ગા પ્રભવતિ સ્મરણાત્પાશનાશની ।૧૨૦.૦૩૦ દિવિ રૂપં હરેર્જ્ઞેયં શિશુમારાકૃતિ પ્રભો ॥૧૨૦.૦૩૦ સ્થિતઃ પુચ્છે ધ્રુવસ્તત્ર ભ્રમન્ ભ્રામયતિ ગ્રહાન્ ।૧૨૦.૦૩૧ સ રથોઽધિષ્ઠિતા દેવૈરાદિત્યૈર્ઋષિભિર્વરૈઃ ॥૧૨૦.૦૩૧ ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ ।૧૨૦.૦૩૨ હિમોષ્ણવારિવર્ષાણાં કારણં ભગવાન્ રવિઃ ॥૧૨૦.૦૩૨ ઋગ્વેદાદિમયો વિષ્ણુઃ સ શુભાશુભકારણં ।૧૨૦.૦૩૩ રથસ્ત્રિચક્રઃ સોમસ્ય કુન્દાભાસ્તસ્ય વાજિનઃ ॥૧૨૦.૦૩૩ વામદક્ષિણતો યુક્તા દશ તેન ચરત્યસૌ ।૧૨૦.૦૩૪ ત્રયસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ત્રયસ્ત્રિંશચ્છતાનિ ચ ॥૧૨૦.૦૩૪ ત્રયસ્ત્રિંશત્તથા દેવાઃ પિબન્તિ ક્ષણદાકરં ।૧૨૦.૦૩૫ એકાં કલાઞ્ચ પિતર એકામારશ્મિસંસ્થિતાઃ ॥૧૨૦.૦૩૫ વાય્વગ્નિદ્રવ્યસમ્ભૂતો રથશ્ચન્દ્રસુતસ્ય ચ ।૧૨૦.૦૩૬ અષ્ટાભિસ્તુરગૈર્યુક્તો બુધસ્તેન ચરત્યપિ ॥૧૨૦.૦૩૬ શુક્રસ્યાપિ રથોઽષ્ટાશ્વો ભૌમસ્યાપિ રથસ્તથા ।૧૨૦.૦૩૭ બૃહસ્પતે રથોઽષ્ટાશ્વઃ શનેરષ્ટાશ્વકો રથઃ ॥૧૨૦.૦૩૭ સ્વર્ભાનોશ્ચ રથોઽષ્ટાશ્વઃ કેતોશ્ચાષ્ટાશ્વકો રથઃ ।૧૨૦.૦૩૮ યદદ્ય વૈષ્ણવઃ કાયસ્તતો વિપ્ર વસુન્ધરા ॥૧૨૦.૦૩૮ પદ્માકરા સમુદ્ભૂતા પર્વતાદ્યાદિસંયુતા ।૧૨૦.૦૩૯ જ્યોતિર્ભુવનનદ્યદ્રિસમુદ્રવનકં હરિઃ ॥૧૨૦.૦૩૯ યદસ્તિ નાસ્તિ તદ્વિષ્ણુર્વિષ્ણુજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતં(૧) ।૧૨૦.૦૪૦ ન વિજ્ઞાનમૃતે કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનં વિષ્ણુઃ પરમ્પદં ॥૧૨૦.૦૪૦ તત્કુર્યાદ્યેન વિષ્ણુઃ સ્યાત્સત્યં જ્ઞાનમનન્તકં ।૧૨૦.૦૪૧ પઠેદ્ભુવનકોષં હિ યઃ સોઽવાપ્તસુખાત્મભાક્ ॥૧૨૦.૦૪૧ જ્યોતિઃશાસ્ત્રાદિવિધ્યાશ્ચ શુભાશુભાધિપો હરિઃ(૨)

અગ્નિ કહે છે: પૃથ્વીનું વિસ્તરણ સત્તર હજાર યોજન છે; ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન અને પાતાળ પણ એટલું જ છે. અતલ, વિતલ, નિતલ, ગભસ્તિમાન, મહાતલ, સુતલ, પાતાળ—આ સાત પાતાળ છે. અહીં દૈત્યાદિ સુખથી વસે છે. પાતાળથી નીચે શેષનાગ છે, જે મહીને પોતાના માથા પર ધારણ કરે છે. પૃથ્વીથી નીચે અનેક નરક છે, પણ વૈષ્ણવ ત્યાં પડતા નથી. સૂર્ય પ્રકાશે પૃથ્વી અને આકાશ પ્રકાશિત થાય છે. પૃથ્વીથી સૂર્ય સુધી એક લાખ યોજન છે, પછી ચંદ્ર, પછી ગ્રહો, પછી ધ્રુવ, પછી મહર્લોક, જનલોક, તપલોક, સત્યલોક—આ રીતે બ્રહ્મલોક સુધી અનેક લોક છે. સમગ્ર બ્રહ્માંડ દશગણથી ઘેરાયેલું છે. પ્રધાન અને પુરુષ બંનેમાં વિષ્ણુશક્તિથી સર્વ સૃષ્ટિ થાય છે. વિષ્ણુજ્ઞાન વિના કશું જ નથી. વર્ષનું આખું ચક્ર કાળચક્ર તરીકે સ્થાપિત છે.

અગ્નિ કહે છે: હવે હું કાળગણના માટે વર્ષના ગણિતની રીત સમજાવું છું. વર્ષ, માસ, તિથિ, નક્ષત્ર, વાર વગેરેના ગુણોત્તરથી કાળની ગણના થાય છે. દરેક તિથિ, નક્ષત્ર, વાર અને નાળની ગણતરી પ્રમાણે શુભ-અશુભ ફળ નિર્ધારિત થાય છે. કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી પૂર્ણ થાય ત્યારે કાગનો સંકેત મળે છે; પર્વદિવસે ચતુષ્પદ સંકેત હોય છે.

અગ્નિ કહે છે: હવે હું યુદ્ધજયાર્નવના જ્યોતિષશાસ્ત્રનો સાર કહું છું. બધા મંત્રોનું મૂળ પંદર અક્ષરવાળી શક્તિ છે, જેનાથી સૃષ્ટિ થાય છે. અ, ઇ, ઉ, એ, ઓ—આ સ્વરો અને પંચવર્ગના અક્ષરો ગ્રહો અને તત્ત્વોને દર્શાવે છે. શરીરમાં શક્તિ, પ્રાણ, મન વગેરેનું સ્થાન છે. જે આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, તે શિવત્વ પામે છે. યુદ્ધમાં વિજય માટે મંત્ર અને વિધિથી આરાધના કરવી.

ઈશ્વર કહે છે: 'ઓમ હ્રીં કર્ણમોટા...' આ મંત્રનો જાપ કરીને ક્રોધ, મોહન, મરણ, ઉચ્છાટન વગેરે માટે ઉપયોગ થાય છે. વિવિધ દેવીઓ અને શક્તિઓના મંડળ, પંચવર્ગ, ગ્રહ, તિથિ, યોગ વગેરેના જ્ઞાનથી યુદ્ધમાં વિજય મળે છે. હનુમાનજીનું ચિત્ર કપડાં પર દર્શન કરતાં જ દુશ્મનોનો નાશ થાય છે.

નાનાબલાનિ ઈશ્વર ઉવાચ(૨) વિષ્કુમ્ભે ઘટિકાસ્તિસ્રઃ શૂલે પઞ્ચ વિવર્જયેત્(૩) ।૧૨૭.૦૦૧ ષટ્ષટ્(૪) ગણ્ડેઽનિગણ્ડે ચ નવ વ્યાદ્યાતવજ્રયોઃ ॥૧૨૭.૦૦૧ પરિઘે ચ વ્યતીપાતે ઉભયોરપિ તદ્દિનમ્ ।૧૨૭.૦૦૨ વૈધૃતે તદ્દિનઞ્ચૈવ યાત્રાયુદ્ધાદિકન્ત્યજેત્ ॥૧૨૭.૦૦૨ ગ્રહૈઃ શુભાશુભં વક્ષ્યે દેવિ મેષાદિરાશિતઃ(૫) ।૧૨૭.૦૦૩ ચન્દ્રશુક્રૌ ચ જન્મસ્થ્યૌ વર્જિતૌ શુભદાયકૌ ॥૧૨૭.૦૦૩ ટિપ્પણી ૨ અગ્નિરુવાચેતિ છ.. ૩ પઞ્ચ ચ વર્જયેદિતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. ચ ૪ ષટ્ચ ગણ્ડેઽતિગણ્ડે ચેતિ ખ.. , ઘ.. , છ.. ચ । સપ્ત ગણ્ડેતિગણ્ડે ચેતિ ગ.. , ઙ.. ચ ૫ મેષાદિરાશિભિરિતિ જ.. દ્વિતીયો મઙ્ગલોઽથાર્કઃ સૌરિશ્ચૈવ તુ સૈંહિકઃ ।૧૨૭.૦૦૪ દ્રવ્યનાશમલાભઞ્ચ આહવે ભઙ્ગમાદિશેત્ ॥૧૨૭.૦૦૪ સોમો બુધો ભૃગુર્જીમો દ્વિતીયસ્થાઃ શુભાવહાઃ ।૧૨૭.૦૦૫ તૃતીયસ્થો યદા ભાનુઃ શનિર્ભૌમો ભૃગુસ્તથા ॥૧૨૭.૦૦૫ બુધશ્ચૈવેન્દૂ રાહુશ્ચ સર્વે તે ફલદા ગ્રહાઃ ।૧૨૭.૦૦૬ બુધશુક્રૌ ચતુર્થૌ તુ શેષાશ્ચૈવ ભયાવહાઃ ॥૧૨૭.૦૦૬ પઞ્ચમસ્થો યદા જીવઃ શુક્રઃ સૌમ્યશ્ચ ચન્દ્રમાઃ ।૧૨૭.૦૦૭ દદેત(૧) ચેપ્સિતં લાભં ષષ્ઠે સ્થાને શુભો રવિઃ ॥૧૨૭.૦૦૭ ચન્દ્રઃ સૌરિર્મઙ્ગલશ્ચ ગ્રહા દેવિ સ્વરાશિતઃ ।૧૨૭.૦૦૮ બુધશ્ચ શુભદઃ ષષ્ઠે ત્યજેત્ષષ્ઠં ગુરું ભૃગું ॥૧૨૭.૦૦૮ સપ્તમોઽર્કઃ શનિર્ભૌમો રાહુર્હાન્યૈ સુખાય ચ ।૧૨૭.૦૦૯ જીવો ભૃગુશ્ચ સૌમ્યશ્ચ જ્ઞશુક્રો ચાષ્ટમૌ શુભૌ ॥૧૨૭.૦૦૯ શેષા ગ્રહાસ્તથા હાન્યૈ જ્ઞભૃગૂ નવમૌ શુભૌ ।૧૨૭.૦૧૦ શેષા હાન્યૈ ચ લાભાય દશમૌ ભૃગુભાસ્કરૌ ॥૧૨૭.૦૧૦ શનિર્ભૌમશ્ચ રાહુશ્ચ ચન્દ્રઃ સૌમ્યઃ શુભાવહઃ ।૧૨૭.૦૧૧ શુભાશ્ચૈકાદશે સર્વે વર્જયેદ્દશમે(૨) ગુરુમ્ ॥૧૨૭.૦૧૧ બુધશુક્રૌ દ્વાદશસ્થૌ શેષાન્ દ્વાદશગાંસ્ત્યજેત્ ।૧૨૭.૦૧૨ અહોરાત્રે દ્વાદશ સ્યૂ રાશયસ્તાન્ વદામ્યહમ્ ॥૧૨૭.૦૧૨ મીનો મેષોઽથ મિથુનઞ્ચતસ્રો નાડયો વૃષઃ ।૧૨૭.૦૧૩ ષટ્કર્કસિંહકન્યાશ્ચ તુલા પઞ્ચ ચ વૃશ્ચિકઃ ॥૧૨૭.૦૧૩ ધનુર્નક્રો ઘટશ્ચૈવ સૂર્યગો રાશિરાદ્યકઃ ।૧૨૭.૦૧૪ ટિપ્પણી ૧ દદાતીતિ ખ.. ૨ વર્જયેદ્દશમિતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. ચ ચરસ્થિરદ્વિઃસ્વભાવા મેષાદ્યાઃ સ્યુર્યથાક્રમમ્ ॥૧૨૭.૦૧૪ કુલીરો મકરશ્ચૈવ તુલામેષાદયશ્ચરાઃ ।૧૨૭.૦૧૫ ચરકાર્યં જયં કામમાચરેચ્ચ શુભશુભમ્ ॥૧૨૭.૦૧૫ સ્થિરો વૃષો હરિઃ કુમ્ભો વૃશ્ચિકઃ સ્થિરકાર્યકે ।૧૨૭.૦૧૬ શીઘ્રઃ સમાગમો નાસ્તિ રોગાર્તો નૈવ મુચ્યતે ॥૧૨૭.૦૧૬ મિથુનં કન્યકા મૌની ધનુશ્ચ દ્વિઃસ્વભાવકઃ ।૧૨૭.૦૧૭ દ્વિઃસ્વભાવાઃ શુભાશ્ચૈતે સર્વકાર્યેષુ નિત્યશઃ ॥૧૨૭.૦૧૭ યાત્રાવાણિજ્યસઙ્ગ્રામે વિવાહે રાજદર્શને ।૧૨૭.૦૧૮ વૃદ્ધિં જયન્તથા લાભં યુદ્ધે જયમવાપ્નુયાત્ ॥૧૨૭.૦૧૮ અશ્વિની વિંશતારાશ્ચ તુરગસ્યાકૃતિર્યથા ।૧૨૭.૦૧૯ યદ્યત્ર કુરુતે વૃષ્ટિમેકરાત્રં પ્રવર્ષતિ ॥૧૨૭.૦૧૯ યમભે તુ યદા વૃષ્ટિઃ પક્ષમેકન્તુ વર્ષતિ

વિભિન્ન શક્તિઓ વિષે— ઈશ્વર કહે છે: વિષકુંભ અને ઘડિકામાં ત્રણ ઘડીઓ, શૂળમાં પાંચ, અને ગંડ તથા અતિગંડમાં છ-છ દિવસ ટાળવા જોઈએ. નવ વ્યાધિ અને વજ્રયોગમાં પણ એ જ રીતે ટાળવું. પરિઘ અને વ્યતીપાતના બંને દિવસ, તથા વૈધૃતિના દિવસે યાત્રા, યુદ્ધ વગેરે કાર્ય કરવું નહીં. ગ્રહોની શુભ-અશુભ સ્થિતિ વિશે હું કહું છું, દેવી. મેષથી આરંભી દરેક રાશિ પ્રમાણે ગ્રહોનું ફળ નિર્ધારિત થાય છે. જન્મસ્થાનમાં ચંદ્ર કે શુક્ર હોય તો એ દિવસ ટાળવો, કારણ કે એ શુભ ફળ આપતા નથી. મંગળ, સૂર્ય અને શનિ, એ ત્રણ ગ્રહો બીજા સ્થાનમાં હોય તો નુકસાન, માલ ગુમાવવું કે યુદ્ધમાં હાર થાય છે. ચંદ્ર, બુધ, ભૃગુ (શુક્ર) અને જીવ (બૃહસ્પતિ) બીજા સ્થાનમાં હોય તો શુભ ફળ આપે છે. તૃતીય સ્થાનમાં સૂર્ય, શનિ, મંગળ, ભૃગુ, બુધ, ચંદ્ર અને રાહુ—all એ ફળદાયક છે. બુધ અને શુક્ર ચોથા સ્થાનમાં હોય તો શુભ, બાકીના ભયજનક છે. પાંચમા સ્થાનમાં જીવ, શુક્ર અને ચંદ્ર હોય તો ઇચ્છિત લાભ મળે છે. છઠ્ઠા સ્થાનમાં સૂર્ય શુભ ફળ આપે છે, પણ ચંદ્ર, શનિ અને મંગળ હોય તો ટાળવું. બુધ પણ છઠ્ઠા સ્થાનમાં શુભ છે, પણ ગુરુ અને ભૃગુને છઠ્ઠા સ્થાનમાં ટાળવા. સાતમા સ્થાનમાં સૂર્ય, શનિ, મંગળ અને રાહુ નુકસાન અને સુખ માટે છે. જીવ, ભૃગુ, ચંદ્ર, બુધ અને શુક્ર આઠમા સ્થાનમાં શુભ છે, બાકીના નુકસાન માટે છે. નવમા સ્થાનમાં બુધ અને ભૃગુ શુભ છે, બાકીના નુકસાન માટે. દસમું સ્થાન—ભૃગુ અને સૂર્ય લાભદાયક છે, શનિ, મંગળ, રાહુ, ચંદ્ર અને બુધ શુભ છે. દસમા સ્થાનમાં ગુરુ ટાળવો. બુધ અને શુક્ર બારમા સ્થાનમાં હોય તો શુભ, બાકીના બારમા સ્થાનમાં ટાળવા. દિવસ-રાત બાર રાશિઓ હોય છે, જે હું કહું છું: મીન, મેષ, મિથુન, ચાર નાડીઓમાં વૃષભ, છઠ્ઠા ક્રમે કર્ક, સિંહ, કન્યા, તુલા, પાંચમા ક્રમે વૃશ્ચિક, ધનુ, મકર, કુંભ અને સૂર્યગામી રાશિ. મેષથી આરંભી રાશિઓમાં ચર, સ્થિર અને દ્વિસ્વભાવ પ્રમાણે છે. કૃમશઃ, કૃષિ, વિજય કે કામના કાર્ય માટે ચર રાશિ શ્રેષ્ઠ છે. સ્થિર કાર્ય માટે વૃષભ, સિંહ, કુંભ અને વૃશ્ચિક શ્રેષ્ઠ છે. મિથુન, કન્યા, ધનુ અને મીન દ્વિસ્વભાવ છે અને સર્વ કાર્યમાં શુભ છે. યાત્રા, વેપાર, યુદ્ધ, લગ્ન કે રાજદર્શન માટે, વૃદ્ધિ, વિજય અને લાભ મળે છે. અશ્વિની અને વિંશતિ તારાઓ ઘોડાની આકૃતિ પ્રમાણે છે; જ્યાં વરસાદ થાય ત્યાં એક રાત્રિ વરસાદ થાય છે; યમભેમાં વરસાદ થાય તો પખવાડિયું વરસે છે.

કોટચક્રમ્ ઈશ્વર ઉવાચ કોટચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ ચતુરસ્રં પુરં લિખેત્ ।૧૨૮.૦૦૧ ચતુરસ્રં પુનર્મધ્યે તન્મધ્યે ચતુરસ્રકમ્ ॥૧૨૮.૦૦૧ નાડીત્રિતયચિહ્નાઢ્યં મેષાદ્યાઃ પૂર્વદિઙ્મુખાઃ ।૧૨૮.૦૦૨ કૃત્તિકા પૂર્વભાગે તુ અશ્લેષાગ્નેયગોચરે ॥૧૨૮.૦૦૨ ભરણી દક્ષિણે દેયા વિશાખાં નૈર્ઋતે ન્યસેત્ ।૧૨૮.૦૦૩ અનુરાધાં પશ્ચિમે ચ શ્રવણં વાયુગોચરે ॥૧૨૮.૦૦૩ ધન્બિષ્ઠાઞ્ચોત્તરે ન્યસ્ય ઐશાન્યાં રેવતીં તથા ।૧૨૮.૦૦૪ વાહ્યનાડ્યાં સ્થિતાન્યેવ અષ્ટૌ હ્યૃક્ષાણિ યત્નતઃ ॥૧૨૮.૦૦૪ રોહિણીપુષ્યફલ્ગુણ્યઃ સ્વાતી જ્યેષ્ઠા ક્રમેણ તુ ।૧૨૮.૦૦૫ અભિજિચ્છતતારા તુ અશ્વિની મધ્યનાડિકા ॥૧૨૮.૦૦૫ કોટમધ્યે તુ યા નાડી કથયામિ પ્રયત્નતઃ ।૧૨૮.૦૦૬ મૃગશ્ચાભ્યન્તરે પૂર્વં તસ્યાગ્નેયે પુનર્વસુઃ ॥૧૨૮.૦૦૬ ઉત્તરાફલ્ગુની યામ્યે ચિત્રા નૈર્ઋતસંસ્થિતા ।૧૨૮.૦૦૭ મૂલન્તુ પશ્ચિમે ન્યસ્યોત્તરાષાઢાન્તુ વાયવે ॥૧૨૮.૦૦૭ પૂર્વભાદ્રપદા સૌમ્યે રેવતી ઈશગોચરે ।૧૨૮.૦૦૮ કોટસ્યાભ્યન્તરે નાડી હ્યૃક્ષાષ્ટકસમન્વિતા ॥૧૨૮.૦૦૮ આર્દ્રા હસ્તા તથાષાઢા ચતુષ્કઞ્ચોત્તરાત્રિકમ્ ।૧૨૮.૦૦૯ મધ્યે સ્તમ્ભચતુષ્કન્તુ દદ્યાત્કોટસ્ય કોટરે ॥૧૨૮.૦૦૯ એવં દુર્ગસ્ય વિન્યાસં વાહ્યે સ્થાનં દિશાધિપાત્ ।૧૨૮.૦૧૦ આગન્તુકો યદા યોદ્ધા ઋક્ષવાન્ સ્યાત્ફલાન્વિતઃ ॥૧૨૮.૦૧૦ કોટમધ્યે ગ્રહાઃ સૌમ્યા યદા ઋક્ષાન્વિતાઃ પુનઃ ।૧૨૮.૦૧૧ જયં મધ્યસ્થિતાનાન્તુ ભઙ્ગમાગામિનો વિદુઃ ॥૧૨૮.૦૧૧ પ્રવેશભે પ્રવેષ્ટવ્યં નિર્ગમભે ચ નિર્ગમેત્ ।૧૨૮.૦૧૨ ભૃગુઃ સૌમ્યસ્તથા ભૌમ ઋક્ષાન્તં સકલં યદા ॥૧૨૮.૦૧૨ તદા ભઙ્ગં વિજાનીયાજ્જયમાગન્તુકસ્ય ચ ।૧૨૮.૦૧૩ પ્રવેશર્ક્ષચતુષ્કે તુ સઙ્ગ્રામઞ્ચારભેદ્યદા ॥૧૨૮.૦૧૩ તદા સિદ્ધ્યતિ તદ્દુર્ગં ન કુર્યાત્તત્ર વિસ્મયમ્

કોટચક્ર વિષે— ઈશ્વર કહે છે: હવે હું કોટચક્ર સમજાવું છું. પહેલા ચોરસ કોટ (કિલ્લો) દોરવો, પછી એના મધ્યમાં ફરી ચોરસ દોરવો, અને એના પણ મધ્યમાં નાનકડું ચોરસ દોરવું. ત્રણ નાડીઓના ચિહ્નો સાથે, મેષથી આરંભી રાશિઓ પૂર્વ દિશા તરફ મુકાવવી. કૃત્તિકા પૂર્વ ભાગમાં, અશ્લેષા અગ્નિ દિશામાં, ભરણી દક્ષિણમાં, વિશાખા નૈઋત્યમાં, અનુરાધા પશ્ચિમમાં, શ્રવણ વાયુ દિશામાં, ધનિષ્ઠા ઉત્તર દિશામાં, ઐશાન્યમાં રેવતી રાખવી. બાહ્ય નાડીઓમાં આઠ નક્ષત્રો રાખવા: રોહિત, પુષ્ય, ફલગુણી, સ્વાતી, જ્યેષ્ઠા, ક્રમશઃ. અભિજિત અને અશ્વિની મધ્ય નાડીમાં. કોટના મધ્યમાં જે નાડી છે, એમાં મૃગ, અગ્નિ દિશામાં પુનર્વસુ, યમ દિશામાં ઉત્તર ફલગુણી, નૈઋત્યમાં ચિત્રા, પશ્ચિમમાં મૂળ, વાયુ દિશામાં ઉત્તરાષાઢા, સૌમ્ય દિશામાં પૂર્વભાદ્રપદ, ઈશાન દિશામાં રેવતી રાખવી. કોટના અંદર નાડીમાં આઠ નક્ષત્રો: આર્દ્રા, હસ્ત, ષાઢા, અને ત્રણ ઉત્તર નક્ષત્રો. મધ્યમાં ચાર સ્તંભો કોટના ખૂણામાં દોરવા. આ રીતે કિલ્લાનું આયોજન કરવું. બાહ્ય સ્થાન દિશાના અધિપતિ પ્રમાણે રાખવું. જો કોઈ યોદ્ધા આવે અને એના પાસે યોગ્ય નક્ષત્ર હોય તો ફળ મળે છે. કોટના મધ્યમાં શુભ ગ્રહો અને યોગ્ય નક્ષત્ર હોય તો વિજય મળે છે; મધ્યમાં જે હોય એ વિજય આપે છે, બાકીના ભંગ તરફ દોરી જાય છે. પ્રવેશના સમયે યોગ્ય નક્ષત્ર હોય તો પ્રવેશ કરવો; નિર્ગમન સમયે યોગ્ય નક્ષત્ર હોય તો બહાર નીકળવું. ભૃગુ, ચંદ્ર અને મંગળ નક્ષત્રના અંતમાં હોય તો ભંગ થાય છે, અને આગંતુકને વિજય મળે છે. પ્રવેશના ચાર નક્ષત્રોમાં યુદ્ધ આરંભવું, તો એ કિલ્લો જીતાય છે; એમાં કોઈ આશ્ચર્ય કરવું નહીં.

સેવાચક્રમ્ સેવાચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ લાભાલાભાનુસૂચકં(૨) ।૧૩૨.૦૦૧ પિતા માતા તથા ભ્રાતા દમ્પતી ચ વિશેષતઃ ॥૧૩૨.૦૦૧ ટિપ્પણી ૨ લાભાલાભાર્થસૂચકમિતિ ઝ.. , ઞ.. ચ તસ્મિંશ્ચક્રે તુ વિજ્ઞેયં યો યસ્માલ્લભતે ફલં ।૧૩૨.૦૦૨ ષડૂર્ધ્વાઃ સ્થાપયેદ્રેખા ભિન્નાશ્ચાષ્તૌ તુ તિર્યગાઃ ॥૧૩૨.૦૦૨ કોષ્ઠકાઃ પઞ્ચત્રિંશચ્ચ તેષુ વર્ણાન્ સમાલિખેત્ ।૧૩૨.૦૦૩ સ્વરાન્ પઞ્ચ સમુદ્ધૃત્ય સ્પર્શાન્ પશ્ચાત્સમાલિખેત્ ॥૧૩૨.૦૦૩ કકારાદિહકારાન્તાન્ હીનાઙ્ગાંસ્ત્રીન્વિવર્જયેત્ ।૧૩૨.૦૦૪ સિદ્ધઃ સાધ્યઃ સુસિદ્ધશ્ચ અરિર્મૃત્યુશ્ચ નામતઃ ॥૧૩૨.૦૦૪ અરિર્મૃત્યુઅશ્ચ દ્વાવેતૌ વર્જયેત્સર્વકર્મસુ ।૧૩૨.૦૦૫ એષાં મધ્યે યદા નામ લક્ષયેત્તુ પ્રયત્નતઃ ॥૧૩૨.૦૦૫ આત્મપક્ષે(૧) સ્થિતાઃ સત્ત્વાઃ સર્વે તે શુભદાયકાઃ ।૧૩૨.૦૦૬ દ્વિતીયઃ પોષકાશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચાર્થદાયકઃ ॥૧૩૨.૦૦૬ આત્મનાશશ્ચતુર્થસ્તુ(૨) પઞ્ચમો મૃત્યુદાયકઃ ।૧૩૨.૦૦૭ સ્થાનમેવાર્થલાભાય મિત્રભૃત્યાદિવાન્ધવાઃ ॥૧૩૨.૦૦૭ સિદ્ધઃ સાધ્યઃ સુસિદ્ધશ્ચ સર્વે તે ફલદાયકાઃ ।૧૩૨.૦૦૮ અરિર્ભૃત્યશ્ચ દ્વાવેતૌ વર્જયેત્સર્વકર્મસુ(૩) ॥૧૩૨.૦૦૮ અકારાન્તં યથા પ્રોક્તં અ+ઇ+ઉ+એ+ઓ વિદુસ્તથા ।૧૩૨.૦૦૯ પુનશ્ચૈવાંશકાન્ વક્ષ્યે વર્ગાષ્ટકસુસંસ્કૃતાન્ ॥૧૩૨.૦૦૯ દેવા અકારવર્ગે દૈત્યાઃ કવર્ગમાશ્રિતાઃ ।૧૩૨.૦૧૦ નાગાશ્ચૈવ ચવર્ગાઃ સ્યુર્ગન્ધવાશ્ચ ટવર્ગજાઃ ॥૧૩૨.૦૧૦ ટિપ્પણી ૧ સ્વાર્થપક્ષે ઇતિ ખ.. , ઘ.. , જ.. , ઞ.. ચ । સ્વાત્મપક્ષે ઇતિ ઝ.. ૨ સ્વાર્થનાશશ્ચતુર્થસ્તુ ઇતિ ખ.. , ઘ.. , ઙ.. , જ.. , ઞ.. ચ ૩ અરિર્મૃત્યુરિત્યાદિઃ, સર્વકર્મસુ ઇત્યન્તઃ પાઠઃ છ.. પુસ્તકે નાસ્તિ તવર્ગે ઋષયઃ પ્રોક્તાઃ પવર્ગે રાક્ષસાઃ સ્મૃતાઃ ।૧૩૨.૦૧૧ પિશાચાશ્ચ યવર્ગે ચ શવર્ગે માનુષાઃ સ્મૃતાઃ ॥૧૩૨.૦૧૧ દેવેભ્યો બલિનો દૈત્યા દૈત્યેભ્યઃ પન્નગાસ્તથા(૧) ।૧૩૨.૦૧૨ પન્નગેભ્યશ્ચ ગન્ધર્વા ગન્ધર્વાદૃષયો વરાઃ ॥૧૩૨.૦૧૨ ઋષિભ્યો રાક્ષસાઃ શૂરા રાક્ષસેભ્યઃ પિશાચકાઃ ।૧૩૨.૦૧૩ પિશાચેભ્યો માનુષાઃ સ્યુર્દુર્બલં વર્જયેદ્બલી ॥૧૩૨.૦૧૩ પુનર્મિત્રવિભાગન્તુ તારાચક્રં ક્રમાચ્છૃણુ ।૧૩૨.૦૧૪ નામાદ્યક્ષરમૃક્ષન્તુ સ્ફુટં કૃત્વા તુ પર્વતઃ ॥૧૩૨.૦૧૪ ઋક્ષે તુ સંસ્થિતાસ્તારા નવત્રિકા યથાક્રમાત્ ।૧૩૨.૦૧૫ જન્મ સમ્પદ્વિપત્ક્ષેમં નામર્ક્ષાત્તારકા ઇમાઃ ॥૧૩૨.૦૧૫ પ્રત્યરા ધનદા ષષ્ઠી નૈધનામૈત્રકે પરે ।૧૩૨.૦૧૬ પરમૈત્રાન્તિમા તારા જન્મતારા ત્વશોભના ॥૧૩૨.૦૧૬ સમ્પત્તારા મહાશ્રેષ્ઠા વિપત્તારા તુ નિષ્ફલા ।૧૩૨.૦૧૭ ક્ષેમતારા સર્વકાર્યે પ્રત્પરા અર્થનાશિની(૨) ॥૧૩૨.૦૧૭ ધનદા રાજ્યલાભાદિ નૈધના કાર્યનાશિની ।૧૩૨.૦૧૮ મૈત્રતારા ચ મિત્રાય પરમિત્રા હિતાવહા(૩) ॥૧૩૨.૦૧૮ તારાચક્રમ્ । માત્રા વૈ સ્વરસઞ્જ્ઞા સ્યાન્નામમધ્યે ક્ષિપેત્પ્રિયે ।૧૩૨.૦૧૯ વિંશત્યા ચ હરેદ્ભાગં યચ્છેષં તત્ફલં ભવેત્ ॥૧૩૨.૦૧૯ ઉભયોર્ત્રાસમધ્યે તુ લક્ષયેચ્ચ ધનં હ્યૃણં ।૧૩૨.૦૨૦ હીનમાત્રા હ્યૃણં જ્ઞેયન્ધનં માત્રાધિકં પુનઃ ॥૧૩૨.૦૨૦ ટિપ્પણી ૧ પન્નગાસ્તત્ર ઇતિ ક.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ । પન્નગાઃ સ્મૃતા ઇતિ ઝ.. ૨ પ્રત્યરા ચાત્મનાશિની ઇતિ છ.. ૩ હિતાય ચેતિ ઙ.. ધનેન મિત્રતા નૄણાં ઋણેનૈવ હ્યુદાસતા ।૧૩૨.૦૨૧ સેવાચક્રમિદં પ્રોક્તં લાભાલાભાદિદર્શકં ॥૧૩૨.૦૨૧ મેષમિથુનયોઃ પ્રીતિર્મૈત્રી મિથુનસિંહયોઃ ।૧૩૨.૦૨૨ તુલાસિંહૌ મહામૈત્રી એવં ધનુર્ઘટે પુનઃ ॥૧૩૨.૦૨૨ મિત્રસેવાં ન કુર્વીત મિત્રૌ મીનવૃષૌ મતૌ ।૧૩૨.૦૨૩ વૃષકર્કટયોર્મૈત્રી કુલીરઘટયોસ્તથા ॥૧૩૨.૦૨૩ કન્યાવૃશ્ચિકયોરેવન્તથા મકરકીટયોઃ ।૧૩૨.૦૨૪ મીનમકરયોર્મૈત્રી તૃતીયૈકાદશે સ્થિતા ॥૧૩૨.૦૨૪ તુલામેષૌ મહામૈત્રી વિદ્વિષ્ટો વૃષવૃશ્ચિકૌ ।૧૩૨.૦૨૫ મિથુનધનુષોઃ પ્રીતિઃ કર્કટમકરયોસ્તથા ॥૧૩૨.૦૨૫ મૃગકુમ્ભકયોઃ પ્રીતિઃ કનામીનૌ તથૈવ ચ

સેવા ચક્ર વિષે— હવે હું સેવા ચક્ર સમજાવું છું, જે લાભ-હાનિ દર્શાવે છે. પિતા, માતા, ભાઈ અને dampati ખાસ કરીને, એ ચક્રમાં જે જે સ્થાન પર આવે છે, એ પ્રમાણે ફળ મળે છે. છ લાઈનો ઊભી દોરવી, આઠ આડવી દોરવી. કુલ પঁત્રીસ કોષ્ટક બને. એમાં અક્ષરો લખવા, પહેલા પાંચ સ્વર, પછી સ્પર્શ (વ્યંજન) લખવા. કથીન અંગવાળા ત્રણ અક્ષરો ટાળવા. સિદ્ધ, સાધ્ય, સુસિદ્ધ, અરી, મૃત્યુ—આ નામો છે. અરી અને મૃત્યુ, એ બંને સર્વ કાર્યમાં ટાળવા. જે સ્થાન પર નામ આવે, એ ધ્યાનથી જોવું. પોતાના પક્ષે જે આવે, એ બધા શુભ ફળ આપે છે. બીજું પોષક, ત્રીજું અર્થદાયક, ચોથું આત્મનાશક, પાંચમું મૃત્યુદાયક. એ સ્થાન મિત્રો, ભૃત્ય વગેરે માટે લાભદાયક છે. સિદ્ધ, સાધ્ય, સુસિદ્ધ—બધા ફળદાયક છે. અરી અને ભૃત્ય—બેને સર્વ કાર્યમાં ટાળવા. અક્ષરનો અંત 'અ' હોય તો, 'અ', 'ઇ', 'ઉ', 'એ', 'ઓ' એમ સમજવું. હવે હું વર્ગના ભાગ પણ કહું છું—આઠ વર્ગો, સારી રીતે રચેલા. દેવો 'અ' વર્ગમાં, દૈત્ય 'ક' વર્ગમાં, નાગ 'ચ' વર્ગમાં, ગંધર્વ 'ટ' વર્ગમાં, ઋષિ 'ટ' વર્ગમાં, રાક્ષસ 'પ' વર્ગમાં, પિશાચ 'ય' વર્ગમાં, માનવ 'શ' વર્ગમાં. દેવોથી દૈત્ય વધારે, દૈત્યોથી નાગ, નાગોથી ગંધર્વ, ગંધર્વથી ઋષિ, ઋષિથી રાક્ષસ, રાક્ષસથી પિશાચ, પિશાચથી માનવ—દુર્બળને ટાળવો, બળવાન પસંદ કરવો. હવે મિત્ર-વિભાજન માટે તારાચક્રનું વર્ણન સાંભળો. નામનું પ્રથમ અક્ષર અને નક્ષત્ર સ્પષ્ટ કરીને, પરવત (પર્વ) પ્રમાણે રાખો. નક્ષત્રમાં નવ તારા ક્રમશઃ આવે છે. જન્મ, સંપત્તિ, વિપત્તિ, ક્ષેમ—નામના નક્ષત્રથી તારા જાણી શકાય છે. પ્રત્યર (વિપક્ષી), ધનદાયિ, છઠ્ઠી, નૈધન, મૈત્રીક અને પરમૈત્રીક—આ રીતે તારા આવે છે. જન્મતારા અશુભ, સંપત્તારામાં મહાશ્રેષ્ઠ, વિપત્તારામાં નિષ્ફળ, ક્ષેમતારા સર્વ કાર્યમાં, પ્રત્યર તારા અર્થનાશક, ધનદા રાજલાભ વગેરે માટે, નૈધન કાર્યનાશક, મૈત્રીક તારા મિત્ર માટે, પરમૈત્રીક હિતકારી. માત્રા એટલે સ્વરનું નામ, એ નામના મધ્યમાં મૂકો. વીસથી ભાગ કાઢો, જે બચે એ ફળ મળે. બંને વચ્ચે જોવું—ધન કે ઋણ. ઓછું હોય તો ઋણ, વધારે હોય તો ધન. ધનથી મિત્રતા, ઋણથી ઉદાસીનતા થાય છે. આ સેવા ચક્ર છે, જે લાભ-હાનિ દર્શાવે છે. મેષ-મિથુન વચ્ચે પ્રીતિ, મૈત્રી; મિથુન-સિંહ વચ્ચે પણ. તુલા-સિંહમાં મહામૈત્રી, ધનુ-કુંભમાં પણ. મિત્ર સેવા ન કરવી, મિત્ર મીન-વૃષભમાં માનવામાં આવે છે. વૃષભ-કર્કમાં મૈત્રી, કર્ક-કુંભમાં પણ. કન્યા-વૃશ્ચિક, મકર-કીટમાં પણ. મીન-મકર વચ્ચે મૈત્રી, ત્રીજા-અગિયારમા સ્થાનમાં. તુલા-મેષમાં મહામૈત્રી, વૃષભ-વૃશ્ચિક વિગ્રહ. મિથુન-ધનુમાં પ્રીતિ, કર્ક-મકર પણ. મૃગ-કુંભમાં પ્રીતિ, કન્યા-મીન પણ.

ત્રૈલોક્યવિજયવિદ્યા ઈશ્વર ઉવાચ ત્રૈલોક્યવિજયાં વક્ષ્યે સર્વયન્ત્રવિમર્દનીં(૧) ।૧૩૪.૦૦૧ ઓં હૂં ક્ષૂં હ્રૂં ઓં નમો ભગવતિ દંષ્ટ્રિણિ ભીમવક્ત્રે મહોગ્રરૂપે હિલિ હિલિ રક્તનેત્રે કિલિ કિલિ મહાનિસ્વને કુલુ ઓં વિદ્યુજ્જિહ્વે કુલુ ઓં નિર્માંસે કટ કટ ગોનસાભરણે ચિલિ ચિલિ શવમાલાધારિણિ દ્રાવય ઓં મહારૌદ્રિ સાર્દ્રચર્મકૃતાચ્છદે(૨) વિજૃમ્ભ ઓં નૃત્ય અસિલતાધારિણિ ભૃકુટીકૃતાપાઙ્ગે વિષમનેત્રકૃતાનને વસામેદોવિલિપ્તગાત્રે કહ ૨ ઓં હસ ૨ ક્રુદ્ધ ૨ ઓં નીલજીમૂતવર્ણે ઓં હ્રાં હ્રીં હ્રૂં રૌદ્રરૂપે હૂં હ્રીં ક્લીં ઓં હ્રીં હૂં ઓં આકર્ષ ઓં ધૂન ૨ ઓં હે હઃ ખઃ વજ્રિણિ હૂં ક્ષૂં ક્ષાં ક્રોધરૂપિણિ પ્રજ્વલ ૨ ઓં ભીમભીષણે ભિન્દ ઓં મહાકાયે ચ્છિન્દ ઓં કરાલિનિ કિટિ ૨ મહાભૂતમાતઃ સર્વદુષ્ટનિવારિણિ જયે ઓં વિજયે ઓં ત્રૈલોક્યવિજયે હૂં ફટ્સ્વાહા ટિપ્પણી ૧ સર્વમન્ત્રવિમર્દનીમિતિ ખ.. ૨ સાર્દ્રચર્મકૃતામ્બરે ઇતિ ઝ.. નીલવર્ણાં પ્રેતસંસ્થાં વિંશહસ્તાં યજેજ્જયે ॥૧૩૪.૦૦૧ ન્યાસં કૃત્વા તુ પઞ્ચાઙ્ગં રક્તપુષ્પાણિ હોમયેત્ ।૧૩૪.૦૦૨ સઙ્ગ્રામે સૈન્યભઙ્ગઃ સ્યાત્ત્રૈલોક્યવિજયાપઠાત્ ॥૧૩૪.૦૦૨ ઓં બહુરૂપાય સ્તમ્ભય સ્તમ્ભય ઓં મોહય ઓં સર્વશત્રૂન્ દ્રાવય ઓં બ્રહ્માણમાકર્ષય વિષ્ણુમાકર્ષય ઓં માહેશ્વરમાકર્ષય ઓં ઇન્દ્રં ટાલય ઓં પર્વતાન્ ચાલય ઓં સપ્તસાગરાન્ શોષય ઓં છિન્દ છિન્દ બહુરૂપાય નમઃ ભુજઙ્ગં નામ મૃન્મૂર્તિસંસ્થં વિદ્યાદરિં તતઃ

ત્રિલોક વિજય વિદ્યા— ઈશ્વર કહે છે: હવે હું ત્રિલોક વિજય વિદ્યા કહું છું, જે સર્વ યંત્રોનો નાશ કરે છે. 'ૐ હૂં ક્ષૂં હ્રૂં ૐ નમો ભગવતી દંષ્ટ્રિણી ભીમમુખી મહાઘોર રૂપે હિલિ હિલિ લાલ આંખોવાળી કિલિ કિલિ મહાનાદવાળી કુલુ ૐ વીજુળી જેવી જીભવાળી કુલુ ૐ માંસ વિનાની કટાક્ષવાળી કટા કટા ગૌના નખનો આભૂષણ પહેરનાર ચિલિ ચિલિ શવમાળા ધારણ કરનાર, દોડાવ ૐ મહારૌદ્રી, ભીંજાયેલા ચામડાના વસ્ત્રવાળી, વિજૃંભ, ૐ નૃત્ય કર, અસિ લતા ધારણ કરનાર, ભૃકુટિ કરેલી આંખવાળી, વાંકા નેત્રવાળી, ભયાનક મોઢાવાળી, ચરબી-મેદથી લિપ્ત શરીરવાળી, કહ ૨ ૐ હસ ૨ ક્રુદ્ધ ૨ ૐ નીલ મેઘ જેવી કાળી, ૐ હ્રાં હ્રીં હ્રૂં રૌદ્ર રૂપે, હૂં હ્રીં ક્લીં ૐ હ્રીં હૂં ૐ આકર્ષણ કર, ૐ ધૂન ૨ ૐ હે હઃ ખઃ વજ્રધારી, હૂં ક્ષૂં ક્ષાં ક્રોધ રૂપિણી, પ્રજ્વલ ૨ ૐ ભીમ ભયાનક, ભેદ, ૐ મહાકાય, છિદ્ર, ૐ કરાળી, કિટિ ૨, મહાભૂત માતા, સર્વ દુષ્ટોનો નાશ કરનાર, વિજય આપ ૐ વિજય આપ ૐ ત્રિલોક વિજય હૂં ફટ્ સ્વાહા.' 'નીલવર્ણી, પ્રેત પર બેસેલી, વીસ હાથવાળી વિજય માટે પૂજવી. પાંચ અંગનો ન્યાસ કરીને લાલ ફૂલોની હોળી કરવી. યુદ્ધમાં ત્રિલોક વિજયનું પાઠ કરવાથી શત્રુ સેના તૂટી જાય છે.' 'ૐ બહુરૂપાવાળી, સ્થિર કર, સ્થિર કર, ૐ મોહિત કર, ૐ સર્વ શત્રુઓને દોડાવ, ૐ બ્રહ્માને આકર્ષ, વિષ્ણુને આકર્ષ, ૐ મહેશને આકર્ષ, ૐ ઇન્દ્રને અટકાવ, ૐ પર્વતોને હલાવ, ૐ સાત સમુદ્રોને સુકવી દો, ૐ છિદ્ર છિદ્ર બહુરૂપાવાળી નમ:' 'ભુજંગ નામનું માટીના મૂર્તિમાં સ્થાપિત કરવું.'

મહામારીવિદ્યા ઈશ્વર ઉવાચ મહામારીં પ્રવક્ષ્યામિ વિદ્યાં શત્રુવિમર્દિનીં ।૧૩૭.૦૦૧ ઓં હ્રીં મહામારિ રક્તાક્ષિ કૃષ્ણવર્ણે યમસ્યાજ્ઞાકરિણિ સર્વભૂતસંહારકારિણિ અમુકં હન ૨ ઓં દહ ૨ પચ ૨ ઓં છિન્દ ૨ ઓં મારય ૨ ઓં ઉત્સાદય ૨ ઓં સર્વસત્ત્વવશઙ્કરિ સર્વકામિકે હું ફટ્સ્વાહેતિ ઓં મારિ હૃદયાય નમઃ । ઓં મહામારિ શિરસે સ્વાહા । ઓં કાલરાત્રિ શિખાયૈ વૌષટ્ । ઓં કૃષ્ણવર્ણે ખઃ કવચાય હુમ્ । ઓં તારકાક્ષિ વિદ્યુજ્જિહ્વે સર્વસત્ત્વભયઙ્કરિ રક્ષ ૨ સર્વકાર્યેષુ હ્રં ત્રિનેત્રાય ચષટ્ । ઓં મહામારિ સર્વભૂતદમાનિ મહાકાલિ અસ્ત્રાય હું ફટ્ એષ ન્યાસી મહાદેવિ કર્તવ્યઃ સાધકેન તુ ॥૧૩૭.૦૦૧ શવાદિવસ્ત્રમાદાય ચતુરસ્રન્ત્રિહસ્તકં ।૧૩૭.૦૦૨ કૃષ્ણવર્ણાં ત્રિવક્ત્રાઞ્ચ ચતુર્બાહું સમાલિખેત્ ॥૧૩૭.૦૦૨ પટે વિચિત્રવર્ણૈશ્ચ ધનુઃ શૂલઞ્ચ કર્તૃકાં ।૧૩૭.૦૦૩ ખટ્વાઙ્ગન્ધારયન્તીં ચ કૃષ્ણાભં પૂર્વમાનનં ॥૧૩૭.૦૦૩ તસ્ય દૃષ્ટિનિપાતેન ભક્ષયેદગ્રતો નરં ।૧૩૭.૦૦૪ દ્વિતીયં યામ્યભાગે તુ રક્તજિહ્વં ભયાનકં ॥૧૩૭.૦૦૪ લેલિહાનં કરાલં ચ દંષ્ટ્રોત્કટભયાનકં ।૧૩૭.૦૦૫ તસ્ય દૃષ્ટિનિપાતેન ભક્ષ્યમાણં હયાદિકં ॥૧૩૭.૦૦૫ તૃતીયં ચ સુખં દેવ્યાઃ શ્વેતવર્ણં ગજાદિનુત્ ।૧૩૭.૦૦૬ ગન્ધપુષ્પાદિમધ્વાજ્યૈઃ પશ્ચિમાભિમુખં યજેત્ ॥૧૩૭.૦૦૬ મન્ત્રસ્મૃતેરક્ષિરોગશિરોરોગાદિ નશ્યતિ ।૧૩૭.૦૦૭ વશ્યાઃ સ્યુર્યક્ષરક્ષાશ્ચ નાશમાયાન્તિ શત્રવઃ ॥૧૩૭.૦૦૭ સમિધો નિમ્બવૃક્ષસ્ય હ્યજારક્તવિમિશ્રિતાઃ ।૧૩૭.૦૦૮ મારયેત્ક્રોધસંયુક્તો હોમાદેવ ન સંશયઃ ॥૧૩૭.૦૦૮ પરસૈન્યમુખો ભૂત્વા સપ્તાહં જુહુયાદ્યદિ ।૧૩૭.૦૦૯ વ્યાધિભિર્ગૃહ્યતે સૈન્યમ્ભઙ્ગો ભવતિ વૈરિણઃ ॥૧૩૭.૦૦૯ સમિધોઽષ્ટસહસ્રન્તુ યસ્ય નામ્ના તુ હોમયેત્ ।૧૩૭.૦૧૦ અચિરાન્મ્રિયતે સોપિ બ્રહ્મણા યદિ રક્ષિતઃ ॥૧૩૭.૦૧૦ ઉન્મત્તસમિધો રક્તવિષયુક્તસહસ્રકં ।૧૩૭.૦૧૧ દિનત્રયં સસૈન્યશ્ચ નાશમાયાતિ વૈ રિપુઃ ॥૧૩૭.૦૧૧ રાજિકાલવર્ણૈર્હોમાદ્ભઙ્ગોઽરેઃ સ્યાદ્દિનત્રયાત્ ।૧૩૭.૦૧૨ ખરરક્તસમાયુક્તહોમાદુચ્ચાટયેદ્રિપું ॥૧૩૭.૦૧૨ કાકરક્તસમાયોગાદ્ધોમાદુત્સાદનં હ્યરેઃ ।૧૩૭.૦૧૩ બધાય કુરુતે સર્વં યત્કિઞ્ચિન્મનસેપ્સિતં ॥૧૩૭.૦૧૩ અથ સઙ્ગ્રામસમયે ગજારૂઢસ્તુ સાધકઃ ।૧૩૭.૦૧૪ કુમારીદ્વયસંયુક્તો મન્ત્રસન્નદ્ધવિગ્રહઃ ॥૧૩૭.૦૧૪ દૂરશઙ્ખાદિવાદ્યનિ વિદ્યયા હ્યાભિમન્ત્રયેત્ ।૧૩૭.૦૧૫ મહામાયાપટં ગૃહ્ય ઉચ્છેત્તવ્યં રણાજિરે ॥૧૩૭.૦૧૫ પરસૈન્યમુખો ભૂત્વા દર્શયેત્તં મહાપટં ।૧૩૭.૦૧૬ કુમારીર્ભોજયેત્તત્ર પશ્ચાત્પિણ્ડીઞ્ચ ભ્રામયેત્ ॥૧૩૭.૦૧૬ સાધકશ્ચિન્તયેત્સૈન્યમ્પાષાણમિવ નિશ્ચલં ।૧૩૭.૦૧૭ નિરુત્સાહં વિભગ્નઞ્ચ મુહ્યમાનઞ્ચ ભાવયેત્ ॥૧૩૭.૦૧૭ એષ સ્તમ્ભો મયા પ્રોક્તો ન દેયો યસ્ય કસ્ય ચિત્ ।૧૩૭.૦૧૮ ત્રૈલોક્યવિજયા માયા દુર્ગૈવં ભૈરવી તથા ॥૧૩૭.૦૧૮ કુબ્જિકા ભૈરવો રુદ્રો નારસિંહપટાદિના

ભગવાને કહ્યું: હવે હું મહામારી નામની એવી વિદ્યા કહું છું, જે દુશ્મનોને નષ્ટ કરે છે. આ વિદ્યા મહાદેવીની ઉપાસનામાં ઉપયોગી છે. જે સાધક આ વિદ્યા અનુસાર નિયમપૂર્વક ઉપાસના કરે છે, તે દુશ્મનો પર વિજય મેળવે છે. વિધિ પ્રમાણે શમશાનના કપડાં લઈને, ચાર હાથ લાંબા અને ચોરસ કપડાં પર કાળી, ત્રણ મુખવાળી, ચાર હાથવાળી દેવીનું ચિત્ર દોરવું. વિવિધ રંગોથી ધનુષ્ય, શૂળ, કટારી, ખટ્વાંગ વગેરે હથિયારો સાથે, પૂર્વ દિશામાં કાળાં રંગથી મુખ દોરવું. તેના દૃષ્ટિથી સામે બેઠેલો માણસ ભક્ષ્ય બને છે. દક્ષિણ દિશામાં લાલ જીભવાળી, ભયાનક, દાંતવાળી અને ભયજનક રૂપ દોરવું, જેના દૃષ્ટિથી ઘોડા વગેરે ભક્ષ્ય બને છે. ત્રીજી દિશામાં સફેદ રંગથી, હાથી વગેરે દ્વારા પૂજાયેલી દેવીનું સુખદ રૂપ દોરવું અને પશ્ચિમ દિશામાં સુગંધિત ફૂલો, મધ અને ઘીથી પૂજા કરવી. મંત્રના સ્મરણથી આંખ, માથાના રોગ વગેરે દૂર થાય છે. યક્ષ, રાક્ષસ વગેરે વશમાં થાય છે અને દુશ્મનો નાશ પામે છે. નીમની લાકડીઓમાં બકરીનું લોહી મિક્સ કરીને, ક્રોધપૂર્વક હોમ કરવાથી દુશ્મનનો નાશ નિશ્ચિત છે. જો કોઈ સાત દિવસ સુધી દુશ્મનના નામે આ વિધિ કરે તો દુશ્મનનું સૈન્ય રોગોથી પીડાય છે અને તૂટે છે. જેના નામે આઠ હજાર લાકડીઓથી હોમ કરે, તો બ્રહ્મા પણ રક્ષા કરે તો પણ તે દુશ્મન ટૂંક સમયમાં મરી જાય છે. ઉન્મત્ત લાકડીઓ અને લોહીથી ત્રણ દિવસ સુધી હોમ કરવાથી દુશ્મન અને તેનું સૈન્ય નાશ પામે છે. રાઈ, ઘોડા અથવા કાગડાના લોહીથી હોમ કરવાથી દુશ્મન દૂર થાય છે. આ વિધિથી મનમાં ઈચ્છેલું બધું સિદ્ધ થાય છે. યુદ્ધ સમયે સાધક હાથી પર બેસી, બે કન્યાઓ સાથે, મંત્રથી સજ્જ થઈ, દૂરના શંખ વગેરે વગાડે છે. મહામાયાનો પટ લઈને યુદ્ધમાં દુશ્મન સામે બતાવે છે. ત્યાં કન્યાઓને ભોજન કરાવે છે અને પછી પિંડ ફેરવે છે. સાધક દુશ્મનના સૈન્યને પથ્થર જેવું સ્થિર, નિરસ, તૂટી ગયેલું અને મૂર્છિત માને છે. આ સ્તંભન વિધિ છે, જે દરેકને આપવી નહિ. આ માયા ત્રિલોક વિજયી છે, દુર્ગા, ભૈરવી, કુબ્જિકા, ભૈરવ, રુદ્ર, નરસિંહપટ વગેરેથી પણ જાણીતી છે.

ષટ્કર્માણિ ઈશ્વર ઉવાચ ષટ્કર્માણિ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વમન્ત્રેષુ તચ્છૃણુ ।૧૩૮.૦૦૧ આદૌ સાધ્યં લિખેત્પૂર્વં ચાન્તે મન્ત્રસમન્વિતં ॥૧૩૮.૦૦૧ પલ્લવઃ સ તુ વિજ્ઞેયો મહોચ્ચાટકરઃ પરઃ ।૧૩૮.૦૦૨ આદૌ મન્ત્રઃ તતઃ સાધ્યો મધ્યે સાધ્યઃ પુનર્મનુઃ ॥૧૩૮.૦૦૨ યોગાખ્યઃ સમ્પ્રદાયોઽયઙ્કુલોત્સાદેષુ યોજયેત્ ।૧૩૮.૦૦૩ આદૌ મન્ત્રપદન્દદ્યાન્મધ્યે સાધ્યં નિયોજયેત્ ॥૧૩૮.૦૦૩ પુનશ્ચાન્તે લિખેન્મન્ત્રં સાધ્યં મન્ત્રપદં પુનઃ ।૧૩૮.૦૦૪ રોધકઃ સમ્પ્રદાયસ્તુ સ્તમ્ભનાદિષુ યોજયેત્ ॥૧૩૮.૦૦૪ અધોર્ધ્વં યામ્યવામે તુ(૧) મધ્યે સાધ્યન્તુ યોજયેત્ ।૧૩૮.૦૦૫ સમ્પુટઃ સતુ વિજ્ઞેયો વશ્યાકર્ષેષુ યોજયેત્ ॥૧૩૮.૦૦૫ મન્ત્રાક્ષરં યદા સાધ્યં પ્રથિતઞ્ચાક્ષરાક્ષરં ।૧૩૮.૦૦૬ પ્રથમઃ સમ્પ્રદાયઃ સ્યાદાકૃષ્ટિવશકારકઃ ॥૧૩૮.૦૦૬ મન્ત્રાક્ષરદ્વયં લિખ્ય એકં સાધ્યક્ષરં પુનઃ ।૧૩૮.૦૦૭ વિદર્ભઃ સતુ વિજ્ઞેયો વશ્યાકાકર્ષેષુ યોજયેત્ ॥૧૩૮.૦૦૭ આકર્ષણાદ્યત્કર્મ વસન્તે ચૈવ કારયેત્ ।૧૩૮.૦૦૮ તાપજ્વરે તથા વશ્યે સ્વાહા ચાકર્ષણે શુભં ॥૧૩૮.૦૦૮ નમસ્કારપદઞ્ચૈવ શાન્તિવૃદ્ધૌ પ્રયોજયેત્ ।૧૩૮.૦૦૯ પૌષ્ટિકેષુ વષટ્કારમાકર્ષે વશકર્મણિ ॥૧૩૮.૦૦૯ વિદ્વેષોચ્ચાટને મૃત્યૌ ફટ્સ્યાત્ખણ્ડીકૃતૌ શુભે ।૧૩૮.૦૧૦ લાભાદૌ મન્ત્રદીક્ષાદૌ વષટ્કારસ્તુ સિદ્ધિદઃ ॥૧૩૮.૦૧૦ યમોઽસિ યમારાજોઽસિ કાલરૂપોઽસિ ધર્મરાટ્ ।૧૩૮.૦૧૧ મયાદત્તમિમં શત્રુમચિરેણ નિપાતય ॥૧૩૮.૦૧૧ નિપાતયામિ યત્નેન નિવૃત્તો ભવ સાધક ।૧૩૮.૦૧૨ સંહૃષ્ટમનસા(૨) બ્રૂયાદ્દેશિકોઽરિપ્રસૂદનઃ ॥૧૩૮.૦૧૨ પદ્મે શુક્લે યમં પ્રાર્ચ્ય હોમાદેતત્પ્રસિદ્ધ્યતિ ।૧૩૮.૦૧૩ આત્માનમ્ભૈરવં ધ્યાત્વા તતો મધ્યે કુલેશ્વરીં ॥૧૩૮.૦૧૩ રાત્રૌ વાર્તાં વિજાનાતિ આત્મનશ્ચ પરસ્ય ચ ।૧૩૮.૦૧૪ ટિપ્પણી ૧ અધ ઊર્ધ્વં યામ્યવામે ઇતિ ખ.. ૨ સંરમ્ભમન્સેતિ છ.. દુર્ગે દુર્ગે રક્ષણીતિ દુર્ગાં પ્રાર્ચ્યારિહા ભવેત્ ॥૧૩૮.૦૧૪ જપ્ત્વા હસક્ષમલવરયુમ્ભૈરવીં ઘાતયેદરિમ્

ભગવાને કહ્યું: હવે હું છ પ્રકારની વિધિઓ સમજાવું છું, જે બધા મંત્રોમાં લાગુ પડે છે, ધ્યાનથી સાંભળ. શરૂઆતમાં સાધ્ય વસ્તુ લખવી, પછી અંતે મંત્ર સાથે જોડવી. આ પદ્ધતિ pallava કહેવાય છે, જે મોટા ઉચ્છાટન માટે ઉપયોગી છે. પહેલાં મંત્ર, પછી સાધ્ય, પછી ફરી મંત્ર લખવું. આ પદ્ધતિ યોગ નામે જાણીતી છે, જે કુલ ઉચ્છાટન વગેરેમાં ઉપયોગી છે. rodhaka પદ્ધતિ સ્તંભન વગેરેમાં વાપરવી. નીચે-ઉપર અને દક્ષિણ-વામમાં મધ્યમાં સાધ્ય રાખવું. આ પદ્ધતિ sampuṭa કહેવાય છે, જે વશીકરણ અને આકર્ષણમાં ઉપયોગી છે. જ્યારે મંત્રાક્ષર અને સાધ્ય બંને સ્પષ્ટ લખવામાં આવે, ત્યારે આ પદ્ધતિ આકર્ષણ અને વશીકરણ માટે શ્રેષ્ઠ છે. બે મંત્રાક્ષર અને એક સાધ્યાક્ષર લખવું, તેને vidarbha કહેવાય છે, જે વશીકરણ અને આકર્ષણમાં ઉપયોગી છે. આકર્ષણ વગેરે કાર્યો વસંત ઋતુમાં કરવું. તાપ, જ્વર, વશીકરણમાં 'સ્વાહા', આકર્ષણમાં 'શુભ' શબ્દ વાપરવો. શાંતિ અને વૃદ્ધિ માટે 'નમસ્કાર' શબ્દ વાપરવો. પૌષ્ટિક વિધિમાં 'વષટ', આકર્ષણ અને વશીકરણમાં પણ વાપરવો. વિદ્વેષ, ઉચ્છાટન અને મૃત્યુમાં 'ફટ્', ખંડન માટે 'શુભ' શબ્દ વાપરવો. લાભ અને મંત્રદીક્ષા માટે 'વષટ' સિદ્ધિદાયક છે. 'યમ', 'યમરાજ', 'કાળરૂપ', 'ધર્મરાજ', એમ કહો અને દુશ્મનને ટૂંક સમયમાં નષ્ટ કરવા કહો. ગુરુએ આનંદથી દુશ્મનને નાશ કરવા માટે આ મંત્ર બોલવો. કમળ અને સફેદ પદાર્થો સાથે યમની પૂજા અને હોમથી કાર્ય સિદ્ધ થાય છે. પોતાને ભૈરવરૂપે અને મધ્યમાં કુલેશ્વરીનું ધ્યાન કરીને, રાત્રે પોતાનું અને પરનું ભેદ જાણી શકાય છે. દુર્ગા, દુર્ગા, રક્ષા, એમ દુર્ગાની પૂજા કરીને દુશ્મનનો નાશ થાય છે. 'હસ', 'ક્ષમ', 'લ', 'વ', 'ર', 'યું', 'ભૈરવી' મંત્રનો જાપ કરીને દુશ્મનનો વિનાશ થાય છે.

ભગવાને કહ્યું: હવે હું વશીકરણ અને અન્ય યોગોની રીતો કહું છું. આ બધું આઠ-આઠ અક્ષરનાં જોડીમાં લખવું. ભૃંગરાજ, સહદેવી, મયૂરની પાંખ, પુત્રંજિવ, અધઃપુષ્પા, રુદંતિકા, કુમારી, રુદ્રજટા, વિષ્ણુક્રાંતા, શીતલ, અર્કક, લજ્જાલુ, મોહલતા, કાળાં ધૂસ્તુરા, ગોરક્ષ, કર્કટ, મેષશૃંગી, સ્નુહી—આ બધાં વશીકરણ અને અન્ય કાર્યો માટે ઉપયોગી છે.

મન્ત્રૌષધાદિઃ ઈશ્વર ઉવાચ મન્ત્રૌષધાનિ ચક્રાણિ વક્ષ્યે સર્વપ્રદાનિ ચ ।૧૪૨.૦૦૧ ચૌરનામ્નો વર્ણગુણો દ્વિઘ્નો માત્રાશ્ચતુર્ગુણાઃ ॥૧૪૨.૦૦૧ નામ્ના હૃતે ભવેચ્છેષઃ ચૌરોઽથ જાતકં વદે ।૧૪૨.૦૦૨ પ્રશ્ને યે વિષમા વર્ણાસ્તે ગર્ભે પુત્રજન્મદાઃ ॥૧૪૨.૦૦૨ નામવર્ણૈઃ સમૈઃ કાણો વામેઽક્ષ્ણિ વિષમૈઃ પુનઃ ।૧૪૨.૦૦૩ દક્ષિણાક્ષિ ભવેત્કાણં સ્ત્રીપુન્નામાક્ષરસ્ય ચ ॥૧૪૨.૦૦૩ માત્રાવર્ણાશ્ચતુર્નિઘ્ના વર્ણપિણ્ડે ગુણે કૃતે ।૧૪૨.૦૦૪ સમે સ્ત્રી વિષમે ના સ્યાદ્વિશેષે ચમૃતિઃ સ્ત્રિયાઃ ॥૧૪૨.૦૦૪ પ્રથમં રૂપશૂન્યેઽથ પ્રથમં મ્રિયતે પુમાન્ ।૧૪૨.૦૦૫ પ્રશ્નં સૂક્ષ્માક્ષરૈર્ગૃહ્ય દ્રવ્યૈર્ભાગેઽખિલે મતમ્ ॥૧૪૨.૦૦૫ શનિચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ તસ્ય દૃષ્ટિં પરિત્યજેત્ ।૧૪૨.૦૦૬ રાશિસ્થઃ સપ્તમે દૃષ્ટિશ્ચતુર્દશશતેર્ધિકા ॥૧૪૨.૦૦૬ એકદ્વ્યષ્ટદ્વાદશમઃ પાદદૃષ્ટિશ્ચ તં ત્યજેત્ ।૧૪૨.૦૦૭ દિનાધિપઃ પ્રહરભાક્શેષા યામાર્ધભાગિનઃ ॥૧૪૨.૦૦૭ શનિભાગન્ત્યજેદ્યુદ્ધે દિનરાહું વદામિ તે ।૧૪૨.૦૦૮ રવૌ પૂર્વેઽનિલે મન્દે ગુરૌ યામ્યેઽનલે ભૃગૌ ॥૧૪૨.૦૦૮ અગ્નૌ કુજે ભવેત્સોમ્યે સ્થિતે રાહુર્બુધે સદા ।૧૪૨.૦૦૯ ફણિરાહુસ્તુ પ્રહરમૈશે વહ્નૌ ચ રાક્ષસે ॥૧૪૨.૦૦૯ વાયૌ સંવેષ્ટયિત્વા ચ શત્રું હન્તીશસન્મુખં ।૧૪૨.૦૧૦ તિથિરાહું પ્રવક્ષ્યામિ પૂર્ણિમાગ્નેયગોચરે ॥૧૪૨.૦૧૦ અમાવાસ્યા વાયવે ચ રાહુઃ સમ્મુખશત્રુહા ।૧૪૨.૦૧૧ કાદ્યા જાન્તાઃ સમ્મુખે સ્યુઃ સાદ્યા દાન્તાશ્ચ દક્ષિણે ॥૧૪૨.૦૧૧ અક્લે ત્યજેત્કુજગણાન્ ધાદ્યા માન્તાશ્ચ પૂર્વતઃ ।૧૪૨.૦૧૨ યાદ્યા હાન્તા ઉત્તરે સ્યુસ્તિથિદૃષ્ટિં વિવર્જયેત્ ॥૧૪૨.૦૧૨ પૂર્વાશ્ચ દક્ષિણાસ્તિસ્રો રેખા વૈ મૂલભેદકે ।૧૪૨.૦૧૩ સૂર્યરાશ્યાદિ સંલિખ્ય દૃષ્ટૌ હાનિર્જયોઽન્યથા ॥૧૪૨.૦૧૩ વિષ્ટિરાહું પ્રવક્ષ્યામિ અષ્ટૌ રેખાસ્તુ પાતયેત્ ।૧૪૨.૦૧૪ શિવાદ્યમં યમાદ્વાયું વાયોરિન્દ્રં તતોઽમ્બુપં ॥૧૪૨.૦૧૪ નૈર્ઋતાચ્ચ નયેચ્ચન્દ્રં ચન્દ્રાદગ્નિં તતો જલે ।૧૪૨.૦૧૫ જલાદીશે ચરેદ્રાહુર્વિષ્ટ્યા સહ મહાબલઃ ॥૧૪૨.૦૧૫ ઐશાન્યાં ચ તૃતીયાદૌ સપ્તમ્યાદૌ ચ યામ્યકે ।૧૪૨.૦૧૬ એવં કૃષ્ણે સિતે પક્ષે વાયૌ રાહુશ્ચ હન્ત્યરીન્ ॥૧૪૨.૦૧૬ ઇન્દ્રાદીન્ ભૈરવાદીંશ્ચ બ્રહ્માણ્યાદીન્ ગ્રહાદિકાન્ ।૧૪૨.૦૧૭ અષ્ટાષ્ટકઞ્ચ પૂર્વાદૌ યામ્યાદૌ વાતયોગિનીં ॥૧૪૨.૦૧૭ યાન્દિશં વહતે વાયુસ્તત્રસ્થો ઘાતયેદરીન્ ।૧૪૨.૦૧૮ દૃઢીકરણમાખ્યાસ્યે કણ્ઠે બાહ્વાદિધારિતા ॥૧૪૨.૦૧૮ પુષ્યોદ્ધૃતા કાણ્ડલક્ષ્યં વારયેત્શરપુઙ્ખિકા ।૧૪૨.૦૧૯ તથા ઽપરાજિતા પાઠા દ્વાભ્યાં ખડ્ગં નિવારયેત્ ॥૧૪૨.૦૧૯ ઓં નમો ભગવતિ વજ્રશૃઙ્ખલે હન ૨ ઓં ભક્ષ ૨ ઓં ખાદ ઓં અરે રક્તં પિબ કપાલેન રક્તાક્ષિ રક્તપટે ભસ્માઙ્ગિ ભસ્મલિપ્તશરીરે વજ્રાયુધે વજ્રાકારનિચિતે પૂર્વાં દિશં બન્ધ ૨ ઓં દક્ષિણાં દિશમ્બન્ધ ૨ ઓં પશ્ચિમાં દિશમ્બન્ધ ૨ ઉત્તરાં દિશમ્બન્ધ ૨ નાગાન્ બન્ધ ૨ નાગપત્નીર્બન્ધ ૨ ઓં અસુરાન્ બન્ધ ૨ ઓં યક્ષરાક્ષસપિશાચાન્ બન્ધ ૨ ઓં પ્રેતભૂતગન્ધર્વાદયો યે કેચિદુપદ્રવાસ્તેભ્યો રક્ષ ૨ ઓં ઊર્ધવં રક્ષ ૨ અધા રક્ષ ૨ ઓં ક્ષુરિક બન્ધ ૨ ઓં જ્વલ મહાબલે ઘટિ ૨ ઓં મોટિ ૨ સટાવલિવજ્જાગ્નિવજ્રપ્રાકારે હું ફઠ્રીં હ્રૂં શ્રીં ફઠ્રીં હઃ ફૂં ફેં ફઃ સર્વગ્રહેભ્યઃ સર્વવ્યાધિભ્યઃ સર્વદુષ્ટોપદ્રવેભ્યો હ્રીં અશેષેભ્યો રક્ષ ૨ ગ્રહજ્વરાદિભૂતેષુ સર્વકર્મસુ યોજયેત્

ભગવાને કહ્યું: હવે હું એવી મંત્રો, ઔષધિઓ અને ચિત્રો વિશે કહું છું, જે સર્વ પ્રકારની મનોકામનાઓ પૂરી કરે છે. ચોર નામના મંત્રમાં, તેના અક્ષરોનો ગુણ અને માત્રા બમણી અને ચાર ગણ લેવી. નામનો એક અક્ષર દૂર થાય તો, બાકી રહેલો ભાગ ચોર તરીકે ગણાય છે અને જન્મકથાને કહે છે. પ્રશ્નમાં જે અક્ષરો અસમાન હોય, તે પુત્રના જન્મ માટે ગર્ભમાં સૂચક છે. નામના અક્ષરો સમાન હોય તો ડાબી આંખે કાણાપણું આવે છે, અને અસમાન હોય તો જમણી આંખે કાણાપણું થાય છે. સ્ત્રી અને પુરૂષ નામના અક્ષરોના ગુણ ચાર ગણ ગણાય છે. સમાન ગુણ હોય તો સ્ત્રી જન્મે છે, અસમાન હોય તો નથી. ખાસ સ્થિતિમાં સ્ત્રીનું મૃત્યુ થાય છે. પ્રથમ રૂપ વિનાનું હોય તો, પહેલો પુરૂષ મરે છે. પ્રશ્નમાં સૂક્ષ્મ અક્ષરો અને દ્રવ્યના ભાગથી સર્વ જાણવું. હવે હું શનિચક્રની દૃષ્ટિ સમજાવું છું, જેમાં તેની દૃષ્ટિ છોડવી. રાશિમાં સાતમા સ્થાને દૃષ્ટિ હોય તો, ચૌદસો કરતાં વધુ ગણાય છે. એક, બે, આઠ અને બારમા પાદમાં દૃષ્ટિ હોય તો, તેને પણ છોડવી. દિવસનો અધિપતિ પ્રહરનો ભાગીદારી કરે છે, બાકી યામના અર્ધભાગી થાય છે. યુદ્ધમાં શનિ ભાગે હોય તો, દિવસના રાહુને પણ છોડવો. રવિ પૂર્વે, વાયુમાં, મંદે ગુરુમાં, યમ્યે અગ્નિમાં, ભૃગુમાં, ચંદ્રમાં, રાહુ બુધમાં સ્થિર હોય છે. ફણિરાહુ પ્રહરમાં, મેષમાં અગ્નિ અને રાક્ષસમાં, વાયુમાં શત્રુને ઘેરીને મારે છે. તિથિમાં રાહુ પૂર્ણિમા અગ્નિમાં, અમાવાસ્યા વાયુમાં, રાહુ સામે શત્રુને મારે છે. કાદ્ય જાતો સામે, સાધ્ય દક્ષિણમાં, અકલેજ કુંજગણને છોડવો, ધાદ્ય માન્તા પૂર્વમાં, યાદ્ય હાંતાં ઉત્તર તરફ, તિથિ દૃષ્ટિ ટાળવી. પૂર્વ અને દક્ષિણ ત્રણ રેખા મૂળભેદક છે. સૂર્યરાશિ વગેરે લખી દૃષ્ટિમાં હાની થાય છે, વિજય અન્યથા. વિશ્ટિ રાહુની વાત કહું, આઠ રેખા દોરવી. શિવાદ્ય યમ, યમાદ વાયુ, વાયુથી ઇન્દ્ર, પછી અંબુપ, નૈઋતથી ચંદ્ર, ચંદ્રથી અગ્નિ, પછી જળ. જળથી ઈશાન દિશામાં રાહુ વિશ્ટિ સાથે મહાબળવાન બને છે. ઈશાન દિશામાં તૃતીયાદિ, સપ્તમી યમ્યક દિશામાં. કૃષ્ણ અને શુક્લ પક્ષે વાયુમાં રાહુ શત્રુને મારે છે. ઇન્દ્રાદિ, ભૈરવાદિ, બ્રહ્માણ્યાદિ ગ્રહાદિક, અષ્ટક અષ્ટક પૂર્વથી, યમ્યાદિ વાતયોગિની. જે દિશામાં વાયુ વહે છે, ત્યાં રહીને શત્રુને મારે છે. દૃઢીકરણ કહું, ગળે, બાહુમાં ધારણ કરવું. પુષ્ય ઉખેડી કાંડા પર નિશાન, તીક્ષ્ણ બાણ અટકાવવો. 'અપરાજિતા' પાઠથી, બે વાર ખડગ અટકાવવો. 'ૐ નમો ભગવતી વજ્રશૃંખલે હન હન, ૐ ભક્ષ, ૐ ખાદ, ૐ અરે રક્તં પિબ કપાલેના, રક્તાક્ષિ, રક્તપટે, ભસ્માંગી, ભસ્મલિપ્તશરીરે, વજ્રાયુધે, વજ્રાકારનિચિતે, પૂર્વ દિશા બંધ, દક્ષિણ દિશા બંધ, પશ્ચિમ દિશા બંધ, ઉત્તર દિશા બંધ, નાગો બંધ, નાગપત્નીઓ બંધ, અસુરો બંધ, યક્ષ, રાક્ષસ, પિશાચો બંધ, પ્રેત, ભૂત, ગંધર્વાદિ ઉપદ્રવોમાંથી રક્ષા, ઉપરથી રક્ષા, નીચે રક્ષા, કુરિકા બંધ, જ્વલ મહાબલ, ઘાટી, મોટે, સટાવલીવજ્રાગ્નિવજ્રપ્રાકારે, હૂં ફટ્રીં હ્રૂં શ્રીં ફટ્રીં હઃ ફૂં ફેં ફઃ સર્વગ્રહો, સર્વરોગો, સર્વદુષ્ટ ઉપદ્રવોમાંથી હ્રીં, સર્વથી રક્ષા.' ગ્રહજ્વરાદિ ભૂતોમાં સર્વ કર્મમાં ઉપયોગ કરવો.

માલિનીનાનામન્ત્રાઃ ઈશ્વર ઉવાચ નાનામન્ત્રાન્ પ્રવક્ષ્યામિ ષોઢાન્યાસપુરઃસરમ્ ।૧૪૫.૦૦૧ ન્યાસસ્ત્રિધા તુ ષોઢા સ્યુઃ શાક્તશામ્ભવયામલાઃ ॥૧૪૫.૦૦૧ શામ્ભવે શબ્દરાશિઃ ષટ્ષોડશગ્રન્થિરૂપવાન્ ।૧૪૫.૦૦૨ ત્રિવિદ્યા તદ્ગ્રહો ન્યાસસ્ત્રિતત્ત્વાત્માભિધાનકઃ ॥૧૪૫.૦૦૨ ચતુર્થો વનમાલાયાઃ શ્લોકદ્વાદશરૂપવાન્ ।૧૪૫.૦૦૩ પઞ્ચમો રત્નપઞ્ચાત્મા નવાત્મા ષષ્ઠ ઈરિતઃ ॥૧૪૫.૦૦૩ શાક્તે પક્ષે ચ માલિન્યાસ્ત્રિવિદ્યાત્મા દ્વિતીયકઃ ।૧૪૫.૦૦૪ અધોર્યષ્ટકરૂપોઽન્યો દ્વાદશાઙ્ગશ્ચતુર્થકઃ ।૧૪૫.૦૦૪ પઞ્ચમસ્તુ ષડઙ્ગઃ સ્યાચ્છક્તિશ્ચાન્યાસ્ત્રચણ્ડિકા ।૧૪૫.૦૦૫ ક્રીં હ્રૌં ક્લીં શ્રીં ક્રૂં ફટ્ત્રયં સ્યાત્તુર્યાખ્યં સર્વસાધકં ॥૧૪૫.૦૦૫ માલિન્યા નાદિકાન્તં સ્યાત્નાદિની ચ શિખા સ્મૃતા ।૧૪૫.૦૦૬ અગ્રસેની શિરસિ સ્યાત્શિરોમાલાનિવૃત્તિઃ શઃ ॥૧૪૫.૦૦૬ ટ શાન્તિશ્ચ શિરો ભૂયાચ્ચામુણ્ડા ચ ત્રિનેત્રગા ।૧૪૫.૦૦૭ ઢ પ્રિયદૃષ્ટિર્દ્વિનેત્રે ચ નાસાગા ગુહ્યશક્તિની ॥૧૪૫.૦૦૭ ન નારાયણી દ્વિકર્ણે ચ દક્ષકર્ણે ત મોહનૌ ।૧૪૫.૦૦૮ જ પ્રજ્ઞા વામકર્નસ્થા વક્ત્રે ચ વજ્રિણી સ્મૃતા ॥૧૪૫.૦૦૮ ક કરાલી દક્ષદંષ્ટ્રા વામાંસા ખ કપાલિની ।૧૪૫.૦૦૯ ગ શિવા ઊર્ધ્વદંષ્ટ્રા સ્યાદ્ ઘ ઘોરા વામદંષ્ટ્રિકા ॥૧૪૫.૦૦૯ ઉ શિખા દન્તવિન્યાસા ઈ માયા જિહ્વયા સ્મૃતા ।૧૪૫.૦૧૦ અ સ્યાન્નાગેશ્વરી વાચિ વ કણ્ઠે શિખિવાહિની ॥૧૪૫.૦૧૦ ભ ભીષણી દક્ષસ્કન્ધે વાયુવેગા મ વામકે ।૧૪૫.૦૧૧ ડનામા દક્ષબાહૌ તુ ઢ વામે ચ વિનાયકા ॥૧૪૫.૦૧૧ પ પૂર્ણિમા દ્વિહસ્તે તુ ઓકારાદ્યઙ્ગુલીયકે ।૧૪૫.૦૧૨ અં દર્શની વામાઙ્ગુલ્ય અઃ સ્યાત્સઞ્જીવની કરે ॥૧૪૫.૦૧૨ ટ કપાલિની કપાલં શૂલદણ્ડે ત દીપની ।૧૪૫.૦૧૩ ત્રિશૂલે જ જયન્તી સ્યાદ્વૃદ્ધિર્યઃ સાધની સ્મૃતા ॥૧૪૫.૦૧૩ જીવે શ પરમાખ્યા સ્યાદ્ હઃ પ્રાણે ચામ્બિકા સ્મૃતા ।૧૪૫.૦૧૪ દક્ષસ્તને છ શરીરા ન વામે પૂતના સ્તને ॥૧૪૫.૦૧૪ અ સ્તનક્ષીરા આ મોટો લમ્બોદર્યુદરે ચ થ ।૧૪૫.૦૧૫ નાભૌ સંહારિકા ક્ષ સ્યાન્મહાકાલી નિતમ્બમ્ ॥૧૪૫.૦૧૫ ગુહ્યે સ કુસુમમાલા ષ શુક્રે શુક્રદેવિકા ।૧૪૫.૦૧૬ ઉરુદ્વયે ત તારાસ્યાદજ્ઞાના દક્ષજાનુનિ ॥૧૪૫.૦૧૬ વામે સ્યાદૌ ક્રિયાશક્તિરો ગાયત્રી ચ જઙ્ઘગા ।૧૪૫.૦૧૭ ઓ સાવિત્રી વામજઙ્ઘા દક્ષે દો દોહની પદે ॥૧૪૫.૦૧૭ ફ ફેત્કારી વામપાદે નવાત્મા માલિની મનુઃ ।૧૪૫.૦૧૮ અ શ્રીકણ્ઠઃ શિખાયાં સ્યાદાવક્ત્રે સ્યાદનન્તકઃ ॥૧૪૫.૦૧૮ ઇ સૂક્ષ્મો દક્ષનેત્રે સ્યાદી ત્રિમૂર્તિસ્તુ વામકે ।૧૪૫.૦૧૯ ઉ દક્ષકર્ણેઽમરૌશ ઊ કર્ણેર્ઘાંશકોઽપરે ॥૧૪૫.૦૧૯ ઋ ભાવભૂતિર્નાસાગ્રે વામનાસા તિથીશ ઋ ।૧૪૫.૦૨૦ ળ સ્થાણુર્દક્ષગણ્ડે સ્યાદ્વામગણ્ડે હરશ્ચ ૡ ॥૧૪૫.૦૨૦ કટીશો દન્તપઙ્ક્તાવે ભૂતીશશ્ચોર્ધ્વદન્ત ઐ ।૧૪૫.૦૨૧ સદ્યોજાત ઓ અધરે ઊર્ધ્વૌષ્ઠેઽનુગ્રહીશ ઔ ॥૧૪૫.૦૨૧ અં ક્રૂરો ઘાટકાયાં સ્યાદઃ મહાસેનજિહ્વયા ।૧૪૫.૦૨૨ ક ક્રોધીશો દક્ષસ્કન્ધે ખશ્ચણ્ડીશશ્ચ બાહુષુ ॥૧૪૫.૦૨૨ પઞ્ચાન્તકઃ કૂર્પરે ગો ઘ શિખી દક્ષકઙ્કણે ।૧૪૫.૦૨૩ ઙ એકપાદશ્ચાઙ્ગુલ્યો તામસ્કન્ધે ચ કૂર્મકઃ ॥૧૪૫.૦૨૩ છ એકનેત્રો બાહૌ સ્યાચ્ચતુર્વક્ત્રો જ કૂર્પરે ।૧૪૫.૦૨૪ ઝ રાજસઃ કઙ્કણગઃ ઞઃ સર્વકામદોઽઙ્ગુલી ॥૧૪૫.૦૨૪ ટ સોમેશો નિતમ્બે સ્યાદ્દક્ષ ઊરુર્ઠ લાઙ્ગલી ।૧૪૫.૦૨૫ ડ દારુકો દક્ષજાનૌ જઙ્ઘા ઢોઽર્ધજલેશ્વરઃ ॥૧૪૫.૦૨૫ ણ ઉમાકાન્તકોઽઙ્ગુલ્યસ્ત આષાઢો નિતમ્બકે ।૧૪૫.૦૨૬ થ દણ્ડી વામ ઊરૌ સ્યાદ્દ ભિદો વામજાનુનિ ॥૧૪૫.૦૨૬ ધ મીનો વામજઙ્ઘાયાન્ન મેષશ્ચરણાઙ્ગુલી ।૧૪૫.૦૨૭ પ લોહિતો દક્ષકુક્ષૌ ફ શિખી વામકુક્ષિગઃ ॥૧૪૫.૦૨૭ બ ગલણ્ડઃ પૃષ્ઠવંશે ભો નાભૌ ચ દ્વિરણ્ડકઃ ।૧૪૫.૦૨૮ મ મહાકાલો હૃદયે ય વાણીશસ્ત્વવિસ્મૃતઃ ॥૧૪૫.૦૨૮ ર રક્તે સ્યાદ્ભુજઙ્ગેશો લ પિનાકી ચ માંસકે ।૧૪૫.૦૨૯ વ ખડ્ગીશઃ સ્વાત્મનિ સ્યાદ્બકશ્ચાસ્થિનિ શઃ સ્મૃતઃ ॥૧૪૫.૦૨૯ ષ શ્વેતશ્ચૈવ મજ્જાયાં સ ભૃગુઃ શુક્રધાતુકે ।૧૪૫.૦૩૦ પ્રાણે હ નકુલીશઃ સ્યાત્ક્ષ સંવર્તશ્ચ કોષગઃ ॥૧૪૫.૦૩૦ રુદ્રશક્તીઃ પ્રપૂજ્ય હ્રીં બીજેનાખિલમાપ્નુયાત્

ભગવાને કહ્યું: હવે હું વિવિધ મંત્રો સમજાવું છું, જે છ પ્રકારના નિયમિત સ્થાન પર સ્થાપિત થાય છે. સ્થાનત્રયમાં છ પ્રકારના નિયમ છે, જે શાક્ત, શાંભવ અને યામલ કહેવાય છે. શાંભવ પદ્ધતિમાં, છ-છદશ ગ્રંથિરૂપ અક્ષરસમૂહ હોય છે. તે ત્રિવિદ્યા છે, અને તેનું ગ્રહણ સ્થાનત્રયમાં ત્રિતત્વરૂપ કહેવાય છે. ચોથું વનમાળા છે, જે બાર શ્લોકરૂપ છે. પાંચમું રત્નપંચાત્મા છે, અને નવાત્મા છઠ્ઠું કહેવાય છે. શાક્ત પદ્ધતિમાં, માલિની ત્રિવિદ્યા બીજા ક્રમમાં આવે છે. નીચે અષ્ટકરૂપ એક અને બાર અંગવાળું ચોથું છે. પાંચમું છ અંગવાળું છે, શક્તિ અને બીજી ચંડિકા છે. 'ક્રીં હ્રૌં ક્લીં શ્રીં ક્રૂં ફટ' ત્રણ વાર, તુર્ય નામનું સર્વસાધક છે. માલિની નાડિકાંતે છે અને નાદિની શિખા કહેવાય છે. અગ્રસેની શિરે છે, શિરોમાળા નિવૃત્તિ 'શ' છે. 'ઠ' શાંતિ છે, શિરે વધુ છે, ચામુંડા ત્રિનેત્રમાં છે. 'ઢ' પ્રિયદૃષ્ટિ દ્વિનેત્રમાં, નાસાગ્રે ગુપ્તશક્તિ છે. 'ન' નારાયણી દ્વિકર્ણે, દક્ષિણ કર્ણે 'ત' મોહન છે. 'જ' પ્રજ્ઞા વામકર્ણે, વક્ત્રે વજ્રિણી છે. 'ક' કરાળી દક્ષ દંશ્ટ્રા, વામ માંસા, 'ખ' કપાલિની. 'ગ' શિવા ઊર્ધ્વદંશ્ટ્રા, 'ઘ' ઘોરા વામદંશ્ટ્રિકા. 'ઉ' શિખા દંતવિન્યાસ, 'ઈ' માયા જીભે. 'અ' નાગેશ્વરી વાચમાં, 'વ' કંઠે શિખિવાહિની. 'ભ' ભીષણી દક્ષિણ સ્કંધે, 'મ' વામે વાયુવેગા. 'ઢ' નામા દક્ષ બાહુ, 'ઢ' વામે વિનાયક. 'પ' પૂર્ણિમા બંને હાથે, 'ઓ' અંગુળીમાં. 'અં' દર્શની વામ અંગુળી, 'અઃ' સંજીવની હાથે. 'ઠ' કપાલિની કપાલ પર, શૂલદંડે 'ત' દીપની. ત્રિશૂલે 'જ' જયંતી, વૃદ્ધિ સાધની. જીવમાં 'શ' પરમ, પ્રાણમાં અંબિકા. દક્ષ સ્તને 'છ' શરીર, વામે પૂતના સ્તન. 'અ' સ્તનક્ષીર, 'આ' મોટો, લંબોદરી ઉદરમાં 'થ'. નાભિમાં સંહારિકા 'ક્ષ', મહાકાળી નિતંબે. ગુપ્તે 'સ' કસુમમાળા, 'ષ' શુક્રે શુક્રદેવી. બંને ઉરૂમાં 'ત' તારા, અજ્ઞાન દક્ષ જાંઘે. વામે ક્રિયાશક્તિ, 'ર' ગાયત્રી જાંઘે. 'ઓ' સાવિત્રી વામ જાંઘે, દક્ષે 'દો' દોહની પગે. 'ફ' ફેટકારી વામ પગે, નવાત્મા માલિની મંત્ર. 'અ' શ્રીકંઠ શિખામાં, વક્ત્રે અનંતક. 'ઇ' સૂક્ષ્મ દક્ષનેત્રે, 'ઈ' ત્રિમૂર્તિ વામે. 'ઉ' દક્ષ કર્ણે, 'ઊ' કર્ણે ઘાંશક બીજા. 'ઋ' ભાવભૂતિ નાસાગ્રે, વામ નાસા તિથીશ. 'ળ' સ્થાણુ દક્ષ ગંડે, વામ ગંડે હર. કટીશ દંતપંક્તિ, ભૂતીઈશ ઊર્ધ્વદંત, 'ઐ'. સદ્યોજાત 'ઓ' અધરે, ઊર્ધ્વોષ્ઠે અનુગ્રહીશ 'ઔ'. 'અં' ક્રૂર ઘાટકાય, 'અઃ' મહાસેન જીભે. 'ક' ક્રોધીશ દક્ષ સ્કંધે, 'ખ' ચંડીઈશ બાહુમાં. પાંચાંતક કૂર્પરે, 'ગ' શિખી દક્ષ કંકણમાં. 'ઙ' એકપાદ અંગુળીએ, તામસ સ્કંધે કૂર્મક. 'છ' એકનેત્ર બાહુ, ચતુર્વક્ત્ર 'જ' કૂર્પરે. 'ઝ' રાજસ કંકણમાં, 'ઞ' સર્વકામદ અંગુળી. 'ઠ' સોમેશ નિતંબે, દક્ષ ઉરૂ 'ઠ' લાંગલી. 'ડ' દારુક દક્ષ જાંઘે, જાંઘે 'ઢ' અર્ધજલેશ્વર. 'ણ' ઉમાકાંતક અંગુળી, 'ત' ષાઢ નિતંબે. 'થ' દંડી વામ ઉરૂ, 'દ' ભિદો વામ જાંઘે. 'ધ' મીન વામ જાંઘે, 'ન' મેષ પગની અંગુળી. 'પ' લોહિત દક્ષ કુક્ષિ, 'ફ' શિખી વામ કુક્ષિમાં. 'બ' ગલંડ પૃષ્ઠમાં, 'ભ' નાભિ દ્વિરણ્ડક. 'મ' મહાકાળ હૃદયે, 'ય' વાણીશ અવિસ્મૃત. 'ર' રક્તે ભુજંગેશ, 'લ' પિનાકી માંસમાં. 'વ' ખડગીશ આત્મામાં, 'શ' બકા અસ્થિમાં. 'ષ' શ્વેત મજ્જામાં, 'સ' ભૃગુ શુક્રધાતુમાં. પ્રાણમાં 'હ' નકુલીશ, 'ક્ષ' સંવર્ત કોષમાં. રુદ્રશક્તિઓનું પૂજન કરીને હ્રીં બીજથી સર્વ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

અષ્ટાષ્ટકદેવ્યઃ ઈશ્વર ઉવાચ ત્રિખણ્ડીં સમ્પ્રવક્ષામિ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરીં ।૧૪૬.૦૦૧ ઓં નમો ભગવતે રુદ્રાય નમઃ । નમશ્ચામુણ્ડે નમશ્ચાકાશમાતૄણાં સર્વકામાર્થસાધનીનામજરામરીણાં સર્વત્રાપ્રતિહતગતીનાં સ્વરૂપરૂપપરિવર્તિનીનાં સર્વસત્ત્વવશીકરણોત્સાદનીન્મૂલનસમસ્તકર્મપ્રવૃત્તાનાં સર્વમાતૃગુહ્યં હૃદયં પરમસિદ્ધં પરકર્મચ્છેદનં પરમસિદ્ધિકરમ્માતૄણાં વચનં શુભં બ્રહ્મખણ્ડપદે રુદ્રૈરેકવિંશાધિકં શતં ॥૧૪૬.૦૦૧ તદ્યથા, ઓં નમશ્ચામુણ્ડે બ્રહ્માણિ અઘોરે અમોઘે વરદે વિચ્ચે સ્વાહા । ઓં નમઃચામુણ્ડે માહેશ્વરિ અઘોરે અમોઘે વરદે વિચ્ચે સ્વાહા । ઓં નમશ્ચામુણ્ડે કૌમારિ અઘોરે અમોઘે વરદે વિચ્ચે સ્વાહા ।ોં નમશ્ચામુણ્ડે વૈષ્ણવિ અઘોરે અમોઘે વરદે વિચ્ચે સ્વાહા । ઓં નમશ્ચામુણ્ડે વારાહિ અઘોરે અમોઘે વરદે વિચ્ચે સ્વાહા । ઓં નમશ્ચામુણ્ડે ઇન્દ્રાણિ અઘોરે અમોઘે વરદે વિચ્ચે સ્વાહા । ઓં નમશ્ચામુણ્ડે ચણ્ડિ અગોરે અમોઘે વરદે વિચ્ચે સ્વાહા । ઓં નમશ્ચામુણ્ડે ઈશાનિ અઘોરે અમોઘે વરદે વિચ્ચે સ્વાહા(૧) યથાક્ષરપદાનાં હિ વિષ્ણુખણ્ડન્દ્વિતીયકં ।૧૪૬.૦૦૨ ઓં નમશ્ચામુણ્ડે ઊર્ધ્વકેશિ જ્વલિતશિખરે(૨) વિદ્યુજ્જિહ્વે તારકાક્ષિ પિણ્ગલભ્રુવે વિકૃતદંષ્ટ્રે ક્રુદ્ધે ઓં માંસશોણિતસુરાસવપ્રિયે હસ ૨ ઓં નૃત્ય ૨ ઓં વિજૃમ્ભય ૨ ઓં માયત્રૈલોક્યરૂપસહસ્રપરિવર્તિનીનાં ઓં બન્ધ ૨ ઓં કુટ્ટ ૨ ચિરિ ૨ હિરિ ૨ ભિરિ ૨ ત્રાસનિ ૨ ભ્રામણિ ૨ ઓં દ્રાવિણિ ૨ ક્ષોભણિ ૨ ટિપ્પણી ૧ ઓં નમશ્ચામુણ્ડે માહેશ્વરીત્યાદિઃ, વિચ્ચે સ્વાહેત્યન્તઃ પાઠઃ છ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૨ જ્વલિતશિખ ઇતિ ખ.. , ઙ.. , ઘ.. , ઞ.. ચ મારિણિ ૨ સંજીવનિ ૨ હેરિ ૨ ગેરિ ૨ ઘેરિ ૨ ઓં મુરિ ૨ ઓં નમો માતૃગણાય નમો નમો વિચ્ચે એકત્રિંશત્પદં શમ્ભોઃ શતમન્ત્રૈકસપ્તતિઃ ॥૧૪૬.૦૦૨ હે ઘૌં પઞ્ચપ્રણવાદ્યન્તાં ત્રિખણ્ડીઞ્ચ જપેદ્યજેત્ ।૧૪૬.૦૦૩ હે ઘૌં શ્રીકુબ્જિકાહૃદયં પદસન્ધૌ તુ યોજયેત્ ॥૧૪૬.૦૦૩ અકુન્તાદિત્રિમધ્યસ્થં કુલાદેશ્ચ ત્રિમધ્યગં ।૧૪૬.૦૦૪ મધ્યમાદિ ત્રિમધ્યસ્થં પિણ્ડં પાદે ત્રિમધ્યગં ॥૧૪૬.૦૦૪ ત્રયાર્ધમાત્રાસંયુક્તં પ્રણવાદ્યં શિખાશિવાં ।૧૪૬.૦૦૫ ઓં ક્ષ્રૌં શિખાભૈરવાય નમઃ । સ્ખીં સ્ખૌં સ્ખેં સવીજત્ર્યક્ષરઃ હ્રાં હ્રીં હ્રૈં નિર્વીજન્ત્ર્યર્ણં દ્વાત્રિંશદ્વર્ણકમ્પરં ॥૧૪૬.૦૦૫ ક્ષાદયશ્ચ કકારાન્તા અકુલા ચ કુલક્રમાત્ ।૧૪૬.૦૦૬ શશિની ભાનુની ચૈવ પાવની શિવ ઇત્યતઃ ॥૧૪૬.૦૦૬ ગાન્ધરી ણશ્ચ પિણ્ડાક્ષી ચપલા ગજજિહ્વિકા ।૧૪૬.૦૦૭ મ મૃષા ભયસારા સ્યાન્મધ્યમા ફોઽજરાય ચ ॥૧૪૬.૦૦૭ કુમારો કાલરાત્રી ન સઙ્કટા દ ધ કાલિકા ।૧૪૬.૦૦૮ ફ શિવા ભવઘોરા ણ ટ વીભત્સા ત વિદ્યુતા ॥૧૪૬.૦૦૮ ઠ વિશ્વમ્ભરા શંશિન્યા ઢ જ્વાલામાલયા તથા ।૧૪૬.૦૦૯ કરાલી દુર્જયા રઙ્ગી વામા જ્યેષ્ઠા ચ રૌદ્ર્યપિ ॥૧૪૬.૦૦૯ ખ કાલી ક કુલાલમ્વી અનુલોમા દ પિણ્ડિની ।૧૪૬.૦૧૦ આ વેદિની ઇ રૂપી વૈ શાન્તિર્મૂર્તિઃ કલાકુલા ॥૧૪૬.૦૧૦ ઋ ખડ્ગિની ઉ બલિતા ળ કુલા ૡ તથા યદિ ।૧૪૬.૦૧૧ સુભગા વેદનાદિન્યા કરાલી અં ચ મધ્યમા ॥૧૪૬.૦૧૧ અઃ અપેતરયા પીઠે પૂજ્યાશ્ચ કક્તયઃ ક્રમાત્ ।૧૪૬.૦૧૨ સ્ખાં સ્ખીં સ્ખૌં મહાભૈરવાય નમઃ ।૧૪૬.૦૧૨ અક્ષોદ્યા હ્યૃક્ષકર્ણી ચ રાક્ષસી ક્ષપણક્ષયા ॥૧૪૬.૦૧૨ પિઙ્ગાક્ષી ચાક્ષયા ક્ષેમા બ્રહ્માણ્યષ્ટકસંસ્થિતાઃ ।૧૪૬.૦૧૩ ઇલા લીલાવતી નીલા લઙ્ગા લઙ્કેશ્વરી તથા ॥૧૪૬.૦૧૩ લાલસા વિમલા માલા(૧) માહેશ્વર્ય.અષ્ટકે સ્થિતાઃ ।૧૪૬.૦૧૪ હુતાશના વિશાલાક્ષી હ્રૂઙ્કારી વડવામુખી ॥૧૪૬.૦૧૪ હાહારવા તથા ક્રૂરા ક્રોધા બાલા ખરાનના ।૧૪૬.૦૧૫ કૌમાર્યા દેહસમ્ભૂતાઃ પૂજિતાઃ સર્વસિદ્ધિદાઃ ॥૧૪૬.૦૧૫ સ્સર્વજ્ઞા તરલા તારા ઋગ્વેદા ચ હયાનના ।૧૪૬.૦૧૬ સારાસારસ્વયઙ્ગ્રાહા શાશ્વતી(૨) વૈષ્ણવીકુલે ॥૧૪૬.૦૧૬ તાલુજિહ્વા ચ રક્તાક્ષી વિદ્યુજ્જિહ્વા કરઙ્કિણી ।૧૪૬.૦૧૭ મેઘનાદા પ્રચણ્ડોગ્રા કાલકર્ણી કલિપ્રિયા ॥૧૪૬.૦૧૭ વારાહીકુલસમ્ભૂતાઃ પૂજનીયા જયાર્થિના ।૧૪૬.૦૧૮ ચમ્પા ચમ્પાવતી ચૈવ પ્રચમ્પા જ્વલિતાનના ॥૧૪૬.૦૧૮ પિશાચી પિચુવક્ત્રા ચ લોલુપા ઐન્દ્રીસમ્ભવાઃ ।૧૪૬.૦૧૯ પાવની યાચની ચૈવ વામની દમની તથા ॥૧૪૬.૦૧૯ બિન્દુવેલા વૃહત્કુક્ષી વિદ્યુતા વિશ્વરૂપિણી ।૧૪૬.૦૨૦ ચામુણ્ડાકુલસમ્ભૂતા મણ્ડલે પૂજિતા જયે ॥૧૪૬.૦૨૦ યમજિહ્વા જયન્તી ચ દુર્જયા ચ યમાન્તિકા(૩) ।૧૪૬.૦૨૧ ટિપ્પણી ૧ લોલા ઇતિ જ.. ૨ સાત્ત્વિકી ઇતિ જ.. ૩ જયન્તિકેતિ ખ.. વિડાલી રેવતી ચૈવ જયા ચ વિજયા તથા ॥૧૪૬.૦૨૧ મહાલક્ષ્મીકુલે જાતા અષ્ટાષ્ટકમુદાહૃતમ્

ભગવાને કહ્યું: હવે હું ત્રિખંડ રૂપે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરી દેવીઓનું વર્ણન કરું છું. 'ૐ નમો ભગવતે રુદ્રાય નમઃ। નમશ્ચામુંડે નમઃ। નમશ્ચાકાશમાતૃઓ સર્વ કામના અને અર્થ સિદ્ધિ આપનારી, અજર, અમર, સર્વત્ર અવરોધ વિના ગતિ આપનારી, સ્વરૂપ અને રૂપ પરિવર્તન કરનારી, સર્વ જીવોને વશમાં કરનારી, સર્વ કર્મના મૂળને નાશ કરતી, સર્વ માતૃઓનું ગુપ્ત હૃદય, પરમ સિદ્ધિ આપનારી, પરકર્મને કાપનારી, માતૃઓનું શુભ વચન.' બ્રહ્મખંડમાં રુદ્રના એકવીસથી વધુ શત મંત્ર છે. જેમ, 'ૐ નમશ્ચામુંડે બ્રહ્માણી અઘોરે અમોઘે વરદે વિચ્ચે સ્વાહા।' એ રીતે મહેશ્વરી, કૌમારી, વૈષ્ણવી, વારાહી, ઇન્દ્રાણી, ચંડિ, ઈશાની માટે પણ. દરેક માટે 'અઘોરે અમોઘે વરદે વિચ્ચે સ્વાહા' સાથે. પછી, વિષ્ણુખંડમાં, 'ૐ નમશ્ચામુંડે ઊર્ધ્વકેશી જ્વલિતશીખરે, વિદ્યુજ્જિહ્વે, તારકાક્ષિ, પિંગલભ્રુ, વિકૃતદંશ્ટ્રે, ક્રોધે, માાંસ, રક્ત, સુરાસવપ્રિયે, હસ, નૃત્ય, વિજૃંભય, માયા, ત્રૈલોક્યરૂપ સહસ્ર પરિવર્તિની, બંધ, કૂટ, ચિરી, હિરી, ભિરી, ત્રાસની, ભ્રામણી, દ્રાવિણી, ક્ષોભણી.' 'મારીણી, સંજીવની, હેરી, ગેરી, ઘેરી, મુરી, નમો માતૃગણાય નમો, નમો, વિચ્ચે.' શિવખંડમાં એકત્રીસ પદ, શત મંત્ર અને સત્તર છે. 'હે ઘૌં' સાથે પાંચ પ્રણવથી ત્રિખંડ જપ અને યજ્ઞ કરવો. 'હે ઘૌં' શ્રીકુબ્જિકા હૃદય પદ સંધિમાં જોડવું. 'અકુંત'થી 'ત્રિમધ્ય' સુધી, 'કુલાદિ'થી 'ત્રિમધ્ય' સુધી, મધ્યમાદિ 'ત્રિમધ્ય' સુધી, પિંડ પાદે 'ત્રિમધ્ય' સુધી. ત્રણ અર્ધ માત્રા સાથે પ્રણવથી શિખા શિવા સુધી. 'ૐ ક્ષ્રૌં શિખાભૈરવાય નમઃ।' 'સ્ક્હીં સ્ક્હૌં સ્ક્હેં' સહિત ત્ર્યક્ષર બીજ. 'હ્રાં હ્રીં હ્રૈં' નિર્વીજ, બાવીસ અક્ષર સુધી. 'ક્ષાદય' કકાર અંત, અકુલા, કુલક્રમથી. 'શશિની, ભાનુની, પાવની, શિવ' વગેરે. 'ગાંધારી, ણશ, પિંડાક્ષી, ચપલા, ગજજિહ્વિકા.' 'મૃષા, ભયસાર, મધ્યમા, ફો, અજરા.' 'કુમારો, કાલરાત્રિ, સંકટા, દ, ધ, કાલિકા.' 'ફ, શિવા, ભવઘોરા, ણ, ઠ, વીભત્સા, ત, વિદ્યુતા.' 'ઠ, વિશ્વંભરા, શંશિની, ઢ, જ્વાલામાળા.' 'કરાળી, દુર્જયા, રંગી, વામા, જ્યેષ્ઠા, રૌદ્રી.' 'ખ, કાલી, કુલાલમ્વી, અનુલોમા, દ, પિંડિની.' 'આ, વેદિની, ઇ, રૂપિ, શાંતિ, મૂર્તિ, કલાકુલા.' 'ઋ, ખડ્ગિની, ઉ, બલિતા, ળ, કુલા, ળી, યદી.' 'સુભગા, વેદનાદિ, કરાળી, અં, મધ્યમા.' 'અઃ, અપેતરયા, પીઠે પૂજ્ય, કક્તય ક્રમથી.' 'સ્ક્હાં સ્ક્હીં સ્ક્હૌં મહાભૈરવાય નમઃ.' 'અક્ષોદ્યા, ઋક્ષકર્ણી, રાક્ષસી, ક્ષપણક્ષયા.' 'પિંગાક્ષી, અક્ષયા, ક્ષેમા, બ્રહ્માણ્ય અષ્ટક સ્થિત.' 'ઇલા, લીલાવતી, નીલા, લંગા, લંકેશ્વરી.' 'લાલસા, વિમલા, માળા, મહેશ્વરી અષ્ટક સ્થિત.' 'હુતાશના, વિશાલાક્ષી, હ્રૂંકારિ, વડવામુખી.' 'હાહારવા, ક્રૂરા, ક્રોધા, બાલા, ખરાનના.' 'કૌમારી દેહથી ઉત્પન્ન, પૂજ્ય, સર્વ સિદ્ધિદાયિ.' 'સર્વજ્ઞા, તરલા, તારા, ઋગ્વેદા, હયાનના.' 'સારાસાર, સ્વયંગ્રાહા, શાશ્વતી, વૈષ્ણવિકુળ.' 'તાલુજિહ્વા, રક્તાક્ષી, વિદ્યુજ્જિહ્વા, કરંકિણી.' 'મેઘનાદા, પ્રચંડ, ઉગ્ર, કાલકર્ણી, કલિપ્રિયા.' 'વારાહિ કુળ ઉત્પન્ન, પૂજ્ય, વિજય ઇચ્છુકે.' 'ચંપા, ચંપાવતી, પ્રચંપા, જ્વલિતાનના.' 'પિશાચી, પિચુવક્ત્રા, લોલુપા, ઇન્દ્રિ ઉત્પન્ન.' 'પાવની, યાચની, વામની, દમની.' 'બિંદુવેલા, વૃહત્કુક્ષી, વિદ્યુતા, વિશ્વરૂપિણી.' 'ચામુંડા કુળ ઉત્પન્ન, મંડળમાં પૂજ્ય વિજય માટે.' 'યમજિહ્વા, જયંતી, દુર્જયા, યમાંતિકા.' 'વિડાલી, રેવતી, જય, વિજય.' 'મહાલક્ષ્મી કુળ ઉત્પન્ન, આ રીતે અષ્ટ-અષ્ટક કહેવાય છે.'

ત્વરિતાપૂજાદિઃ ઈશ્વર ઉવાચ । ઓં ગુહ્યકુબ્જિકે હું ફટ્મમ સર્વોપદ્રવાન્ યન્ત્રમન્ત્રતન્ત્રચૂર્ણપ્રયોગાદિકં યેન કૃતં કારિતં કુરુતે કરિષ્યતિ કારયિષ્યતિ તાન્ સર્વાન્ હન ૨ દંષ્ટ્રાકરાલિનિ હ્રૈં હ્રીં હું ગુહ્યકુબ્જિકાયૈ દ્વાહા । હ્રૌં ઓં ખે(૧) વોં ગુહ્યકુબ્જિકાયૈ નમઃ હ્રીં સર્વજનક્ષોભણી જનાનુકર્ષિણી તતઃ ।૧૪૭.૦૦૧ ઓં ખેં ખ્યાં(૨), સર્વજનવશઙ્કરી તથા સ્યાજ્જનમોહિની ॥૧૪૭.૦૦૧ ઓં ખ્યૌં(૩) સર્વજનસ્તમ્ભની ઐં ખં ખ્રાં ક્ષોભણી તથા ।૧૪૭.૦૦૨ ટિપ્પણી ૧ ક્રીં ખ ખ યે ખ્રૌં ઇતિ છ.. ૨ ઓં ખ ખ્યાં ઇતિ છ.. । ઓં સ્ફૂં ઇતિ ગ.. ૩ ઓં ખ ખ્રૌં ઇતિ છ.. । ઓં સ્ફૈં ઇતિ ઝ.. ઐં ત્રિતત્ત્વં વીજં શ્રેષ્ઠઙ્કુલં પઞ્ચાક્ષરી તથા ॥૧૪૭.૦૦૨ ફં શ્રીં ક્ષીં શ્રીં હ્રીં ક્ષેં વચ્છે ક્ષે ક્ષે હ્રૂં ફઠ્રીં નમઃ । ઓં હ્રાં ક્ષે વચ્છે ક્ષે ક્ષો હ્રીં ફટ્નવેયં ત્વરિતા પુનર્જ્ઞેયાર્ચિતા જયે હ્રીં સિંહાયેત્યાસનં સ્યાથ્રીં ક્ષે હૃદયમીરિતં ।૧૪૭.૦૦૩ વચ્છેઽથ શિરસે સ્વાહા ત્વરિતાયાઃ શિવઃ સ્મૃતઃ ॥૧૪૭.૦૦૩ ક્ષેં હ્રીં શિખાયૈ વૌષટ્સ્યાદ્ભવેત્ક્ષેં કવચાય હું ।૧૪૭.૦૦૪ હ્રૂં નેત્રત્રયાય વૌષઠ્રીમન્તઞ્ચ ફડન્તકં ॥૧૪૭.૦૦૪ હ્રીં કારી(૧) ખેચરી ચણ્ડા છેદની ક્ષોભણી ક્રિયા ।૧૪૭.૦૦૫ ક્ષેમકારી ચ હ્રીં કારી ફટ્કારી નવશક્તયઃ ॥૧૪૭.૦૦૫ અથ દૂરીઃ પ્રવક્ષ્યામિ પૂજ્યા ઇન્દ્રાદિગાશ્ચ તાઃ ।૧૪૭.૦૦૬ હ્રીં નલે બહુતુણ્ડે(૨) ચ ખગે હ્રીં(૩) ખેચરે જ્વલાનિ જ્વલ ખ ખે છ છે શવવિભીષણે(૪) ચ છે ચણ્ડે છેદનિ કરાલિ ખ ખે છે ક્ષે ખરહાઙ્ગી હ્રીમ્ । ક્ષે વક્ષે કપિલે હ ક્ષે હ્રૂં ક્રૂન્તેજોવતિ રૌદ્રિ માતઃ હ્રીં ફે વે ફે ફે વક્રે વરી ફે । પુટિ પુટિ ઘોરે હ્રૂં ફટ્(૫) બ્રહ્મવેતાલિ મધ્યે ગુહ્યાઙ્ગાનિ ચ તત્ત્વાનિ ત્વરિતાયાઃ પુનર્વદે ॥૧૪૭.૦૦૬ હ્રૌં હ્રૂં હઃ(૬) હૃદયે પ્રોક્તં હોં હશ્ચ શિરઃ સ્મૃતં ।૧૪૭.૦૦૭ ફાં જ્વલ જ્વલેતિ ચ શિખા વર્મ ઇલે હ્રં હું હું ॥૧૪૭.૦૦૭ ટિપ્પણી ૧ ક્રીં કારો ઇતિ છ.. ૨ હ્રીં નલે વજ્રતુણ્ડે ઇતિ જ.. ૩ ખગે ક્રીમિતિ છ.. ૪ શરવિભીષણે ઇતિ જ.. ૫ ક્રૂં ફટિતિ છ.. ૬ ક્રીં હ્રૂં હ ઇતિ છ.. ક્રોં ક્ષૂં શ્રીં નેત્રમિત્યુક્તં ક્ષૌં અસ્ત્રં વૈ તતશ્ચ ફઠું ખે વચ્છે ક્ષેઃ હ્રીં ક્ષેં હું ફટ્વા હું શિરશ્ચૈવ મધ્યે સ્યાત્પૂર્વાદૌ ખે સદાશિવે ।૧૪૭.૦૦૮ વ ઈશઃ છે મનોન્માની મક્ષે તાર્ક્ષો હ્રીં ચ માધવઃ ॥૧૪૭.૦૦૮ ક્ષેં બ્રહ્મા હું તથાદિત્યો દારુણં ફટ્સ્મૃતાઃ સદા

ભગવાને કહ્યું: ગુપ્ત કુબ્જિકા, હૂં ફટ, જે કોઈ યંત્ર, મંત્ર, તંત્ર, ચूर्ण વગેરે વડે ઉપદ્રવ કરે છે, તેમને જે કર્યુ, કરાવે છે, કે કરાવશે, તે બધા નાશ કર. દંશ્ટ્રા કરાળી, હ્રૈં, હ્રીં, હૂં, ગુપ્ત કુબ્જિકાયે દ્વાહા. હ્રૌં, ૐ ખે, વોં, ગુપ્ત કુબ્જિકાયે નમઃ. હ્રીં સર્વજન ક્ષોભિણી, જનાનુકર્ષિણી. ૐ ખેં ખ્યાં, સર્વજન વશંકરી, જનમોહિની. ૐ ખ્યૌં, સર્વજન સ્તંભિણી, ઐં ખં ખ્રાં ક્ષોભિણી. ઐં ત્રિતત્વ બીજ શ્રેષ્ઠ, કુલમાં પંચાક્ષરી. ફં શ્રીં ક્ષીં શ્રીં હ્રીં ક્ષેં વચ્છે ક્ષે ક્ષે હ્રૂં ફટ્રીં નમઃ. ૐ હ્રાં ક્ષે વચ્છે ક્ષે ક્ષો હ્રીં ફટનવેયં, ત્વરિતા પુનઃ જ્ઞેય, આરાધ્ય વિજય માટે. હ્રીં સિંહાયે આસન, હ્રીં ક્ષે હૃદય, વચ્છે શિરે સ્વાહા, ત્વરિતાનું શિવરૂપ. ક્ષેં હ્રીં શિખા માટે વૌષટ, ક્ષેં કવચ માટે હૂં, હ્રૂં ત્રિનેત્ર માટે વૌષટ, હ્રીં અંતે ફટ. હ્રીંકારી, ખેચરી, ચંડા, ચેદની, ક્ષોભિણી, ક્રિયા, ક્ષેમકારી, હ્રીંકારી, ફટકારી, નવ શક્તિ. હવે દૂરીઓ કહું, પૂજ્ય, ઇન્દ્રાદિ. હ્રીં નલ, બહુતુંડ, ખગે, હ્રીં ખેચરી, જ્વલ, ખ, ખે, ચે, શવવિભીષણ, ચે, ચંડે, ચેદની, કરાળી, ખ, ખે, ચે, ક્ષે, ખરહાંગી, હ્રીં. ક્ષે વક્ષે કપિલે, હા ક્ષે હ્રૂં ક્રૂં તેજવતી, રૌદ્રી માતા, હ્રીં, ફે, વે, ફે, ફે, વક્રે, વરી, ફે. પુટી પુટી ઘોરે, હ્રૂં ફટ, બ્રહ્મવેટાલી મધ્યે. ગુપ્ત અંગો અને તત્વો ત્વરિતાના ફરી કહું. હ્રૌં, હ્રૂં, હઃ હૃદયે, હોં હઃ શિરે. ફાં જ્વલ જ્વલ શિખા, વર્મ, ઇલે, હ્રં, હૂં, હૂં. ક્રોં, ક્ષૂં, શ્રીં નેત્ર, ક્ષૌં અસ્ત્ર, પછી ફટ, હૂં, ખે, વચ્છે, ક્ષે, હ્રીં, ક્ષેં, હૂં, ફટ. હૂં શિર મધ્યે, પૂર્વે ખે સદાશિવ. વા ઈશ, ચે મનોનમાની, મક્ષે તાર્ખ્ષ, હ્રીં માધવ. ક્ષેં બ્રહ્મા, હૂં, તદાદિત્ય, દારુણ ફટ, સર્વે સમયે.

મન્વન્તરાણિ અગ્નિરુવાચ મન્વન્તરાણિ વક્ષ્યામિ આદ્યાઃ સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ ।૧૫૦.૦૦૧ અગ્નીધ્રાદ્યાસ્તસ્ય સુતા યમો નામ તદા સુરાઃ ॥૧૫૦.૦૦૧ ઔર્વાદ્યાશ્ચ સપ્તર્ષય ઇન્દ્રશ્ચૈવ શતક્રતુઃ ।૧૫૦.૦૦૨ પારાવતાઃ સતુષિતા દેવાઃ સ્વારોચિષેઽન્તરે ॥૧૫૦.૦૦૨ વિપશ્ચિત્તત્ર દેવેન્દ્ર ઊર્જસ્તમ્ભાદયો દ્વિજાઃ ।૧૫૦.૦૦૩ ચૈત્રકિમ્પુરુષાઃ પુત્રાસ્તૃતીયશ્ચોત્તોતમો મનુઃ ॥૧૫૦.૦૦૩ સુશાન્તિરિન્દ્રો દેવાશ્ચ સુધામાદ્યા વશિષ્ઠજાઃ ।૧૫૦.૦૦૪ સપ્તર્ષયોઽજાદ્યાઃ પુત્રાશ્ચતુર્થસ્તામસી મનુઃ ॥૧૫૦.૦૦૪ સ્વરૂપાદ્યાઃ સુરગણાઃ શિખિરિન્દ્રઃ સુરેશ્વરઃ ।૧૫૦.૦૦૫ જ્યોતિર્ધામાદયો વિપ્રા નવ ખ્યાતિમુખાઃ સુતાઃ ॥૧૫૦.૦૦૫ રૈવતે વિતથશ્ચેન્દ્રો અમિતાભાસ્તથા સુરાઃ ।૧૫૦.૦૦૬ હિરણ્યરોમાદ્યા મુનયો(૧) બલબન્ધાદયઃ સુતાઃ ॥૧૫૦.૦૦૬ મનોજવશ્ચાક્ષુષેઽથ ઇન્દ્રઃ સ્વાત્યાદયઃ સુરાઃ ।૧૫૦.૦૦૭ સુમેધાદ્યા મહર્ષયઃ પુરુપ્રભૃતયઃ સુતાઃ ॥૧૫૦.૦૦૭ વિવસ્વતઃ સુતો વિપ્રઃ શ્રાદ્ધદેવો મનુસ્તતઃ ।૧૫૦.૦૦૮ આદિત્યવસુરુદ્રાદ્યા દેવા ઇન્દ્રઃ પુરન્દરઃ ॥૧૫૦.૦૦૮ વશિષ્ઠઃ કાશ્યપોઽથાત્રિર્જમદગ્નિઃ સગોતમઃ ।૧૫૦.૦૦૯ વિશ્વામિત્રભરદ્વાજૌ મુનયઃ સપ્ત સામ્પ્રતં ॥૧૫૦.૦૦૯ ઇક્ષ્વાકુપ્રમુખાઃ પુત્રા અંશેન હરિરાભવત્ ।૧૫૦.૦૧૦ સ્વાયમ્ભુવે માનસોઽભૂદજિતસ્તદનન્તરે ॥૧૫૦.૦૧૦ સત્યો હરિર્દેવદરો વૈકુણ્ઠો વામનઃ ક્રમાત્ ।૧૫૦.૦૧૧ છાયાજઃ સૂર્યપુત્રસ્તુ ભવિતા ચાષ્ટમો મનુઃ ॥૧૫૦.૦૧૧ પૂર્વસ્ય ચ સવર્ણોઽસૌ સાવર્ણિર્ભવિતાષ્ટમઃ ।૧૫૦.૦૧૨ સુતપાદ્યા દેવગણા દીપ્તિમદ્દ્રૌણિકાદયઃ ॥૧૫૦.૦૧૨ મુનયો બલિરિન્દ્રશ્ચ વિરજપ્રમુખાઃ સુતાઃ ।૧૫૦.૦૧૩ નવમો દક્ષસાવર્ણિઃ પારાદ્યાશ્ચ તદા સુરાઃ(૨) ॥૧૫૦.૦૧૩ ઇન્દ્રશ્ચૈવાદ્ભુતસ્તેષાં સવનાદ્યા દ્વિજોત્તમાઃ ।૧૫૦.૦૧૪ ધૃતકેત્વાદયઃ પુત્રા બ્રહ્મસાવર્ણિરિત્યતઃ ॥૧૫૦.૦૧૪ સુખાદયો દેવગણાસ્તેષાં શાન્તિઃ શતક્રતુઃ ।૧૫૦.૦૧૫ ટિપ્પણી ૧ હિરણ્યરોમાદ્યા ઋષય ઇતિ ઞ.. ૨ તથા સુરા ઇતિ છ.. હવિષ્યાદ્યાશ્ચ મુનયઃ સુક્ષેત્રાદ્યાશ્ચ તત્સુતાઃ ॥૧૫૦.૦૧૫ ધર્મસાવર્ણિકશ્ચાથ વિહઙ્ગાદ્યાસ્તદા સુરાઃ ।૧૫૦.૦૧૬ ગણેશશ્ચેન્દ્રો નશ્ચરાદ્યા મુનયઃ પુત્રકામયોઃ ॥૧૫૦.૦૧૬ સર્વત્રગાદ્યા રુદ્રાખ્યઃ સાવર્ણિભવિતા મનુઃ ।૧૫૦.૦૧૭ ઋતધામા સુરેન્દ્રશ્ચ હરિતાદ્યાશ્ચ દેવતાઃ ॥૧૫૦.૦૧૭ તપસ્યાદ્યાઃ સપ્તર્ષયઃ સુતા વૈ દેવવન્મુખાઃ ।૧૫૦.૦૧૮ મનુસ્ત્રયોદશો રૌચ્યઃ સુત્રામાણાદયઃ સુરાઃ ॥૧૫૦.૦૧૮ ઇન્દ્રો દિવસ્પતિસ્તેષાં દાનવાદિવિમર્દનઃ ।૧૫૦.૦૧૯ નિર્મોહાદ્યાઃ સપ્તર્ષયશ્ચિત્રસેનાદયઃ સુતાઃ ॥૧૫૦.૦૧૯ મનુશ્ચતુર્દશો ભૌત્યઃ શુચિરિન્દ્રો ભવિષ્યતિ ।૧૫૦.૦૨૦ ચાક્ષુષાદ્યાઃ સુરગણા અગ્નિબાહ્ણાદયો દ્વિજાઃ ॥૧૫૦.૦૨૦ ચતુર્દશસ્ય ભૌત્યસ્ય પુત્રા ઊરુમુખા મનોઃ ।૧૫૦.૦૨૧ પ્રવર્તયન્તિ વેદાંશ્ચ ભુવિ સપ્તર્ષયો દિવઃ ॥૧૫૦.૦૨૧ દેવા યજ્ઞભુજસ્તે તુ ભૂઃ પુત્રૈઃ પરિપાલ્યતે ।૧૫૦.૦૨૨ બ્રહ્મણો દિવસે બ્રહ્મન્મનવસ્તુ ચતુર્દશ ॥૧૫૦.૦૨૨ મન્વાદ્યાશ્ચ હરિર્વેદં દ્વાપરાન્તે વિભેદ સઃ ।૧૫૦.૦૨૩ આદ્યો વેદશ્ચતુષ્પાદઃ શતસાહસ્રસમ્મિતઃ ॥૧૫૦.૦૨૩ એકશ્ચાસીદ્યજુર્વેદસ્તં ચતુર્ધા વ્યકલ્પયત્ ।૧૫૦.૦૨૪ આધ્વર્યવં યજુર્ભિસ્તુ ઋગ્ભિર્હોત્રં તથા મુનિઃ ॥૧૫૦.૦૨૪ ઔદ્ગાત્રં સામભિઓશ્ચક્રે બ્રહ્મત્વઞ્ચાપ્યથર્વભિઃ ।૧૫૦.૦૨૫ પ્રથમં વ્યાસશિષ્યસ્તુ પૈલો હ્યૃગ્વેદપારગઃ ॥૧૫૦.૦૨૫ ઇન્દ્રઃ પ્રમતયે પ્રાદાદ્વાસ્કલાય ચ સંહિતાં ।૧૫૦.૦૨૬ બૌધ્યાદિભ્યો દદૌ સોપિ ચતુર્ધા નિજસંહિતાં ॥૧૫૦.૦૨૬ યજુર્વેદતરોઃ શાખાઃ સપ્તવિંશન્મહામતિઃ ।૧૫૦.૦૨૭ વૈશમ્પાયનનામાસૌ વ્યાસશિષ્યશ્ચકાર વૈ ॥૧૫૦.૦૨૭ કાણ્વા વાજસનેયાદ્યા યાજ્ઞવલ્ક્યાદિભિઃ સ્મૃતાઃ ।૧૫૦.૦૨૮ સામવેદતરોઃ શાખા વ્યાસશિષ્યઃ સજૈમિનિઃ ॥૧૫૦.૦૨૮ સુમન્તુશ્ચ સુકર્મા ચ એકૈકાં સંહિતાં તતઃ ।૧૫૦.૦૨૯ ગૃહ્ણતે ચ સુકર્માખ્યઃ સહસ્રં સંહિતાં ગુરુઃ ॥૧૫૦.૦૨૯ સુમન્તુશ્ચાથર્વતરું વ્યાસશિષ્યો વિભેદ તં ।૧૫૦.૦૩૦ શિષ્યાનધ્યાપયામાસ પૈપ્યલાદાન્ સહસ્રશઃ ॥૧૫૦.૦૩૦ પુરાણસંહિતાં ચક્રે સુતો વ્યાસપ્રસાદતઃ

અગ્નિ કહે છે: હવે હું મન્વંતરોનું વર્ણન કરું છું. સૌપ્રથમ મનુ સ્વાયંભુવ હતા. તેમના પુત્રો અગ્નીધ્ર વગેરે હતા અને દેવતાઓમાં યમ નામે પ્રસિદ્ધ થયા. ઋષિ ઓર્વ અને અન્ય છ જણ, તથા ઇન્દ્ર શતક્રતુ હતા. સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં પારાવત અને તુષિત નામના દેવો હતા. દેવેન્દ્ર વિપશ્ચિત હતા અને ઋષિ ઊર્જસ્તંભ વગેરે હતા. ચૈત્ર અને કિમ્પુરુષ નામના પુત્રો હતા અને ત્રીજું મન્વંતર ઉત્તમ મનુનું હતું. સુશાંત નામે ઇન્દ્ર હતા અને દેવોમાં સુધામા વગેરે વશિષ્ઠના પુત્રો હતા. ચોથું મન્વંતર તામસ મનુનું હતું, જેમાં અજ અને અન્ય પુત્રો, તથા સાત ઋષિ હતા. દેવોમાં સ્વરૂપ વગેરે અને ઇન્દ્ર શિખી હતા. બ્રાહ્મણોમાં જ્યોતિર્ધામ વગેરે, નવ પુત્રો પ્રસિદ્ધ હતા. રૈવત મન્વંતરમાં વિતથ ઇન્દ્ર હતા અને અમિતાભ નામે દેવો હતા. ઋષિ હિરણ્યરોમ વગેરે અને પુત્રોમાં બલબંધ વગેરે હતા. છઠ્ઠું મન્વંતર ચાક્ષુષ મનુનું હતું, જેમાં મનોજવ ઇન્દ્ર હતા અને દેવોમાં સ્વાતિ વગેરે હતા. મહર્ષિ સુમેધ વગેરે અને પુત્રોમાં પુરુ વગેરે હતા. સાતમું મન્વંતર વૈવસ્વત મનુનું છે, જે શ્રાદ્ધદેવ મનુ તરીકે ઓળખાય છે. દેવોમાં આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર વગેરે અને ઇન્દ્ર પુરંદર છે. સાત ઋષિ: વશિષ્ઠ, કશ્યપ, અત્રિ, જમદગ્નિ, ગૌતમ, વિશ્વામિત્ર અને ભરદ્વાજ છે. પુત્રોમાં ઇક્ષ્વાકુ વગેરે છે અને ભગવાન હરિ અંશરૂપે અવતર્યા છે. સ્વાયંભુવ મનુ પછી માનસપુત્ર અજિત મનુ થયા. પછી ક્રમશઃ સત્ય, હરિ, દેવદર, વૈકુંઠ, વામન મનુ થયા. છાયા પાસેથી જન્મેલા સૂર્યપુત્ર અષ્ટમો મનુ બનશે. પૂર્વના મનુનો પુત્ર સાવર્ણિ મનુ અષ્ટમો બનશે. દેવોમાં સુતપ વગેરે અને ઋષિ દીપ્તિમાન દ્રૌણિક વગેરે હશે. બલિ ઇન્દ્ર બનશે અને પુત્રોમાં વિરજ વગેરે હશે. નવમો મનુ દક્ષસાવર્ણિ હશે અને દેવોમાં પારા વગેરે હશે. ઇન્દ્ર અદ્ભુત હશે અને ઋષિ સવનાદિ હશે. પુત્રોમાં ધૃતકેતુ વગેરે અને મનુ બ્રહ્મસાવર્ણિ હશે. દેવોમાં સુખ વગેરે અને ઇન્દ્ર શતક્રતુ હશે. ઋષિ હવિષ્ય વગેરે અને પુત્રોમાં સુક્ષેત્ર વગેરે હશે. ધર્મસાવર્ણિ મનુના સમયમાં વિહંગ વગેરે દેવો અને ગણેશ ઇન્દ્ર હશે. ઋષિ નશ્ચર વગેરે પુત્રો હશે. સર્વત્રગ નામે રુદ્ર અને મનુ સાવર્ણિ હશે. દેવોમાં ઋતધામા ઇન્દ્ર અને હરિત વગેરે હશે. સાત ઋષિ તપસ્યાદિ અને પુત્રોમાં દેવવન વગેરે હશે. ત્રયોદશમો મનુ રૌચ્ય હશે અને દેવોમાં સુત્રામણ વગેરે હશે. ઇન્દ્ર દિવસ્પતિ હશે, જે દાનવો વગેરેને હરાવશે. સાત ઋષિ નિર્મોહ વગેરે અને પુત્રોમાં ચિત્રસેન વગેરે હશે. ચૌદમો મનુ ભૌત્ય હશે અને ઇન્દ્ર શુચિ હશે. દેવોમાં ચાક્ષુષ વગેરે અને ઋષિ અગ્નિબાહુ વગેરે હશે. ભૌત્ય મનુના પુત્રોમાં ઊરુમુખ વગેરે હશે. સાત ઋષિ અને તેમના પુત્રો પૃથ્વી પર વેદોનું પ્રચાર કરશે. દેવો યજ્ઞભુક હશે અને પૃથ્વી પુત્રો દ્વારા સંભાળાશે. બ્રહ્માના એક દિવસે ચૌદ મનુ થાય છે. દરેક મન્વંતર અંતે ભગવાન હરિ વેદનું વિભજન કરે છે. પ્રથમ વેદ ચાર ભાગમાં વિભાજિત થયો, જેમાં એક યજુરવેદ હતો, જે પછી ચાર ભાગમાં વિભાજિત થયો. યજ્ઞ માટે યજુર, હોત્ર માટે ઋગ્વેદ, ઉદગાત્ર માટે સામવેદ અને બ્રહ્મા માટે અથર્વવેદ નક્કી થયા. પ્રથમ વ્યાસના શિષ્ય પૈલ ઋગ્વેદના પારંગત હતા. તેમણે ઇન્દ્ર માટે, પ્રમતિ અને વાસ્કલને સંહિતા આપી. તેમણે પણ પોતાની સંહિતા ચાર ભાગે વિભાજી. યજુરવેદની સત્તાવીસ શાખાઓ વ્યાસના શિષ્ય વૈશંપાયન દ્વારા રચાઈ. કાણ્વ, વાજસનેય વગેરે યાજ્ઞવલ્ક્ય દ્વારા જાણીતા છે. સામવેદની શાખા વ્યાસના શિષ્ય જૈમિનીએ રચી. સુમંતુ અને સુકર્મા નામે શિષ્યોએ સંહિતા ગ્રહણ કરી. સુકર્માએ હજાર સંહિતા ગ્રહણ કરી. સુમંતુએ અથર્વવેદનું વિભજન કર્યું અને પૈપ્યલાદ શિષ્યોને હજારોને શીખવાડ્યું. વ્યાસના આશીર્વાદથી પુત્રે પુરાણ સંહિતા રચી.

અથ સપ્તપઞ્ચાશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ શાવાશૌચાદિઃ પુષ્કર ઉવાચ પ્રેતશુદ્ધિં પ્રવક્ષ્યામિ સૂતિકાશુધ્હિમેવ ચ ।૧૫૭.૦૦૧ દશાહં શાવમાશૌચં સપિણ્દેષુ વિધીયતે ॥૧૫૭.૦૦૧ જનને ચ તથા શુદ્ધિર્બ્રાહ્મણાનાં ભૃગૂત્તમ ।૧૫૭.૦૦૨ દ્વાદશાહેન રાજન્યઃ પક્ષાદ્વૈશ્યોઽથ માસતઃ ॥૧૫૭.૦૦૨ શૂદ્રોઽનુલોમતો દાસે સ્વામિતુલ્યન્ત્વશૌચકં ।૧૫૭.૦૦૩ ષટ્ભિસ્ત્રિભિરથૈકેન ક્ષત્રવિટ્શૂદ્રયોનિષુ ॥૧૫૭.૦૦૩ બ્રાહ્મણઃ શુદ્ધિમાપ્નોતિ ક્ષત્રિયસ્તુ તથૈવ ચ ।૧૫૭.૦૦૪ વિટ્શૂદ્રયોનેઃ શુદ્ધિઃ સ્યાત્ક્રમાત્પરશુરામક ॥૧૫૭.૦૦૪ ષડ્રાત્રેણ ત્રિરાત્રેણ ષડ્ભિઃ શૂદ્રે તથા વિશઃ ।૧૫૭.૦૦૫ આદન્તજનનાત્સદ્ય આચૂડાન્નૈશિકી શ્રુતિઃ(૧) ॥૧૫૭.૦૦૫ ત્રિરાત્રમાવ્રતાદેશાદ્દશરાત્રમતઃ પરં ।૧૫૭.૦૦૬ ઊનત્રૈવાર્ષિકે શૂદ્રે પઞ્ચાહાચ્છુદ્ધિરિષ્યતે ॥૧૫૭.૦૦૬ દ્વાદશાહેને શુદ્ધિઃ સ્યાદતીતે વત્સરત્રયે ।૧૫૭.૦૦૭ ગતૈઃ સંવત્સરૈઃ ષડ્ભિઃ શુદ્ધિર્માસેન કીર્તિતા ॥૧૫૭.૦૦૭ સ્ત્રીણામકૃતચૂડાનાં વિશુદ્ધિર્નૈશિકી સ્મૃતા ।૧૫૭.૦૦૮ તથા ચ કૃતચુડાનાં ત્ર્યહાચ્છુદ્ધ્યન્તિ બાન્ધવાઃ ॥૧૫૭.૦૦૮ વિવાહિતાસુ નાશૌચં પિતૃપક્ષે વિધીયતે ।૧૫૭.૦૦૯ પિતુર્ગૃહે પ્રસૂતાનાં વિશુદ્ધિર્નૈશિકી સ્મૃતા ॥૧૫૭.૦૦૯ સૂતિકા દશરાત્રેણ શુદ્ધિમાપ્નોતિ નાન્યથા ।૧૫૭.૦૧૦ વિવાહિતા હિ ચેત્કન્યા મ્રિયતે પિતૃવેશ્મનિ ॥૧૫૭.૦૧૦ તસ્યાસ્ત્રિરાત્રાચ્છુદ્ધ્યન્તિ બાન્ધવા નાત્ર સંશયઃ ।૧૫૭.૦૧૧ સમાનં લબ્ધશૌચન્તુ પ્રથમેન સમાપયેત્ ॥૧૫૭.૦૧૧ અસમાનં દ્વિતીયેન ધર્મરાજવચો યથા ।૧૫૭.૦૧૨ દેશાન્તરસ્થઃ શ્રુત્વા તુ કુલ્યાણાં મરણોદ્ભવૌ ॥૧૫૭.૦૧૨ યચ્છેષં દશરાત્રસ્ય તાવદેવશુચિર્ભવેત્ ।૧૫૭.૦૧૩ અતીતે દશરાત્રે તુ ત્રિરાત્રમશુચિર્ભવેત્ ॥૧૫૭.૦૧૩ તથા સંવત્સરેઽતીતે સ્નાત એવ વિશુદ્ધ્યતિ ।૧૫૭.૦૧૪ માતામહે તથાતીતે આચાર્યે ચ તથા મૃતે ॥૧૫૭.૦૧૪ રાત્રિભિર્માસતુલ્યાભિર્ગર્ભસ્રાવે વિશોધનં ।૧૫૭.૦૧૫ સપિણ્ડે બ્રાહ્મણે વર્ણાઃ સર્વ એવાવિશેષતઃ ॥૧૫૭.૦૧૫ ટિપ્પણી ૧ આચડાન્નૈશિકી તથેતિ ટ.. દશરાત્રેણ શુદ્ધ્યન્તિ દ્વાદશાહેન ભૂમિપઃ ।૧૫૭.૦૧૬ વૈશ્યાઃ પઞ્ચદશાહેન શૂદ્રા માસેન ભાર્ગવ ॥૧૫૭.૦૧૬ ઉચ્છિષ્ટસન્નિધાવેકં તથા પિણ્ડં નિવેદયેત્ ।૧૫૭.૦૧૭ કીર્તયેચ્ચ તથા તસ્ય નમગોત્રે સમાહિતઃ ॥૧૫૭.૦૧૭ ભુક્તવત્સુ દ્વિજેન્દ્રેષુ પૂજિતેષુ ધનેન ચ(૧) ।૧૫૭.૦૧૮ વિસૃષ્ટાક્ષતતોયેષુ ગોત્રનામાનુકીર્તનૈઃ ॥૧૫૭.૦૧૮ ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારં તત્ખાતન્તાવદન્તરં ।૧૫૭.૦૧૯ વિતસ્તિદીર્ઘં કર્તવ્યં વિકર્ષૂણાં તથા ત્રયં ॥૧૫૭.૦૧૯ વિકર્ષૂણાં સમીપે ચ જ્વાલયેજ્જ્વલનત્રયં ।૧૫૭.૦૨૦ સોમાય વહ્નયે રામ યમાય ચ સમાસતઃ ॥૧૫૭.૦૨૦ જુહુયાદાહુતીઃ સમ્યક્સર્વત્રૈવ ચતુસ્ત્રયઃ ।૧૫૭.૦૨૧ પિણ્ડનિર્વપણં કુર્યાત્પ્રાગ્વદેવ પૃથક્પૃથક્ ॥૧૫૭.૦૨૧ અન્નેન દધ્ના મધુના તથા માંસેન પૂરયેત્ ।૧૫૭.૦૨૨ મધ્યે ચેદધિમાસઃ સ્યાત્કુર્યાદભ્યધિકન્તુ તત્ ॥૧૫૭.૦૨૨ અથવા દ્વાદશાહેન સર્વમેતત્સમાપયેત્ ।૧૫૭.૦૨૩ સંવત્સરસ્ય મધ્યે ચ યદિ સ્યાદધિમાસકઃ ॥૧૫૭.૦૨૩ તદા દ્વાદશકે શ્રાદ્ધે કાર્યં તદધિકં ભવેત્ ।૧૫૭.૦૨૪ સંવત્સરે સમાપ્તે તુ શ્રાદ્ધં શ્રાદ્ધવદાચરેત્ ॥૧૫૭.૦૨૪ પ્રેતાય તત ઊર્ધવં ચ તસ્યૈવ પુરુષત્રયે ।૧૫૭.૦૨૫ પિણ્ડાન્ વિનિર્વપેત્તદ્વચ્ચતુરસ્તુ સમાહિતઃ ॥૧૫૭.૦૨૫ સમ્પૂજ્ય દત્વા પૃથિવી સમાના ઇતિ ચાપ્યથ ।૧૫૭.૦૨૬ ટિપ્પણી ૧ ધનેષુ ચેતિ ક.. , ખ.. , ઘ.. , ઙ.. , છ.. , જ.. , ઞ.. ચ યોજયેત્પ્રેતપિણ્ડં તુ પિણ્ડેષ્વન્યેષુ ભાર્ગવ ॥૧૫૭.૦૨૬ પ્રેતપાત્રં ચ પાત્રેષુ તથૈવ વિનિયોજયેત્ ।૧૫૭.૦૨૭ પૃથક્પૃથક્પ્રકર્તવ્યં કર્મૈતત્કર્મપાત્રકે ॥૧૫૭.૦૨૭ મન્ત્રવર્જમિદં કર્મ શૂદ્રસ્ય તુ વિધીયતે ।૧૫૭.૦૨૮ સપિણ્ડીકરણં સ્ત્રીણાં કાર્યમેવં તદા ભવેત્(૧) ॥૧૫૭.૦૨૮ શ્રાદ્ધં કુર્યાચ્ચ પ્રત્યબ્દં પ્રેતે કુમ્ભાન્નમબ્દકં ।૧૫૭.૦૨૯ ગઙ્ગાયાઃ સિકતા ધારા યથા વર્ષતિ વાસવે ॥૧૫૭.૦૨૯ શક્યા ગણયિતું લોકે નત્વતીતાઃ પિતામહાઃ ।૧૫૭.૦૩૦ કાલે સતતગે સ્થૈર્યં નાસ્તિ તસ્માત્ક્રિયાં ચરેત્ ॥૧૫૭.૦૩૦ દેવત્વે યાતનાસ્થાને પ્રેતઃ શ્રાદ્ધં કૃતં લભેત્ ।૧૫૭.૦૩૧ નોપકુર્યાન્નરઃ શોચન્ પ્રેતસ્યાત્મન એવ વા ॥૧૫૭.૦૩૧ ભૃગ્વગ્નિપાશકામ્ભોભિર્મૃતાનામાત્મઘાતિનાં ।૧૫૭.૦૩૨ પતિતાનાં ચ નાશૌચં વિદ્યુચ્છસ્ત્રહતાશ્ચ યે ॥૧૫૭.૦૩૨ યતિબ્રતિબ્રહ્મચારિનૃપકારુકદીક્ષિતાઃ ।૧૫૭.૦૩૩ રાજાજ્ઞાકારિણો(૨) યે ચ સ્નાયાદ્વૈ પ્રેતગામ્યપિ ॥૧૫૭.૦૩૩ મૈથુને કટધૂમે ચ સદ્યઃ સ્નાનં વિધીયતે ।૧૫૭.૦૩૪ દ્વિજં ન નિર્હરેત્(૩) પ્રેતં શૂદ્રેણ તુ કથઞ્ચન ॥૧૫૭.૦૩૪ ન ચ શૂદ્રં દ્વિજેનાપિ તયોર્દોષો હિ જાયતે(૪) ।૧૫૭.૦૩૫ અનાથવિપ્રપ્રેતસ્ય વહનાત્સ્વરગલોકભાક્ ॥૧૫૭.૦૩૫ ટિપ્પણી ૧ કાર્યમેવ તથા ભવેદિતિ છ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ । કાર્યમેતત્તથા ભવેદિતિ ઝ.. ૨ રાજાજ્ઞાકારકા ઇતિ ટ.. ૩ ન નિર્દહેદિતિ ખ.. ૪ તયોર્દોષોઽભિજાયતે ઇતિ ઙ.. સઙ્ગ્રામે જયમાપ્નોતિ પ્રેતેઽનાથે ચ કાષ્ઠદઃ ।૧૫૭.૦૩૬ સઙ્કલ્પ્ય બાન્ધવં પ્રેતમપસવ્યેન તાં ચિતિં ॥૧૫૭.૦૩૬ પરિક્રમ્ય તતઃ સ્નાનં કુર્યુઃ સર્વે સવાસસઃ ।૧૫૭.૦૩૭ પ્રેતાય ચ તથા દદ્યુસ્ત્રીંસ્ત્રીંશ્ચૈવોદકાઞ્જલીન્ ॥૧૫૭.૦૩૭ દ્વાર્યશ્મનિ પદં દત્વા પ્રવિશેયુસ્તથા ગૃહં ।૧૫૭.૦૩૮ અક્ષતાન્નિક્ષિપેદ્વહ્નૌ નિમ્બપત્રં વિદશ્ય ચ ॥૧૫૭.૦૩૮ પૃથક્શયીરન્ ભૂમૌ ચ ક્રીતલબ્ધાશનો ભવેત્ ।૧૫૭.૦૩૯ એકઃ પિણ્દો દશાહે તુ શ્મશ્રુકર્મકરઃ શુચિઃ ॥૧૫૭.૦૩૯ સિદ્ધાર્થકૈસ્તિલૈર્વિદ્વાન્મજ્જેદ્વાસોપરં દધત્(૧) ।૧૫૭.૦૪૦ અજાતદન્તે તનયે શિશૌ ગર્ભસ્રુતે તથા ॥૧૫૭.૦૪૦ કાર્યો નૈવાગ્નિસંસ્કારો નૈવ ચાસ્યોદકક્રિયા ।૧૫૭.૦૪૧ ચતુર્થે ચ દિનેકાર્યસ્તથાસ્થ્નાં ચૈવ સઞ્ચયઃ ॥૧૫૭.૦૪૧ અસ્થિસઞ્ચયનાદૂર્ધ્વમઙ્ગસ્પર્શો વિધીયતે

પુષ્કર કહે છે: હવે હું મૃત્યુ પછી અને પ્રસૂતિ પછી શુદ્ધિ કેવી રીતે થાય તે સમજાવું છું. સગાં-સંબંધીઓમાં મૃતદેહ માટે દસ દિવસનું અશૌચ્ય રાખવું જોઈએ. જન્મ સમયે પણ બ્રાહ્મણો માટે દસ દિવસ પછી શુદ્ધિ થાય છે. ક્ષત્રિય માટે બાર દિવસ, વૈશ્ય માટે પંદર દિવસ અને શૂદ્ર માટે એક મહિનો સુધી અશૌચ્ય રહે છે. દાસ માટે પણ એ જ નિયમ છે. ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર યોનિમાં જન્મેલા માટે બ્રાહ્મણ છ દિવસ, ક્ષત્રિય ત્રણ દિવસ અને વૈશ્ય-શૂદ્ર એક દિવસમાં શુદ્ધ થાય છે. દાંત ઉગ્યા પછી તરત, ચૂડાકર્મ પછી ત્રણ દિવસમાં શુદ્ધિ થાય છે. દસ દિવસ પછી અશૌચ્ય પૂરુ થાય છે. શૂદ્ર માટે પાંચ દિવસમાં શુદ્ધિ માનવામાં આવે છે. ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય પછી માત્ર સ્નાનથી શુદ્ધિ થાય છે. માતામહ કે આચાર્યના મૃત્યુ પછી પણ એ જ નિયમ છે. ગર્ભપાતે માસ જેટલી રાતો સુધી અશૌચ્ય રહે છે. સગાં બ્રાહ્મણો માટે પણ એ જ નિયમ છે. દસ દિવસ પછી બ્રાહ્મણ શુદ્ધ થાય છે, ક્ષત્રિય બાર દિવસે, વૈશ્ય પંદર દિવસે અને શૂદ્ર એક મહિને શુદ્ધ થાય છે. અશૌચ્ય સમયે એક પિંડ અર્પણ કરવો, નામ અને ગોત્ર બોલવું, અને ધનથી પૂજન કરવું. પિંડ વિધિ માટે નિશ્ચિત અંતર રાખવું. ત્રણ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવા, એક સોમ, એક અગ્નિ અને એક યમ માટે હોમ કરવો. પિંડ વિધિ જુદી જુદી રીતે કરવી. દહીં, મધ અને માંસથી પિંડ પૂરો કરવો. અધિમાસ આવે તો વધારાની વિધિ કરવી. દર વર્ષે શ્રાદ્ધ કરવું. ગંગાના રેતીના ધારા જેટલા પિતૃઓની ગણતરી શક્ય નથી, તેથી નિયમિત વિધિ કરવી. દેવત્વ કે યાતનામાં રહેલા પિતૃઓને શ્રાદ્ધ ફળ આપે છે. દુઃખી રહીને શ્રાદ્ધ ન કરવું. આત્મહત્યા, પાપી, વીજળી કે શસ્ત્રથી મૃત્યુ પામેલા, યતિ, બ્રહ્મચારી, રાજઆદેશ પાળનાર, વગેરે માટે અશૌચ્ય નથી. સંઘર્ષમાં મૃત્યુ પામેલા માટે પણ અશૌચ્ય નથી. બાંધેલા મૃતદેહને અડવું નહીં. અંતે, ચિતામાં પરિક્રમા કરી, બધા સ્નાન કરે, ત્રણ વખત જળ અર્પણ કરે, ઘરમાં પ્રવેશે, અગ્નિમાં અક્ષત અને નીંબુ પાંદડું નાખે, પૃથ્વી પર સૂવે, ખરીદેલું જ ખાય. દસમા દિવસે પિંડ અર્પણ કરનાર શુદ્ધ ગણાય. દાંત ન ઉગેલા બાળક, ગર્ભપાત, વગેરે માટે અગ્નિસંસ્કાર કે જળક્રિયા કરવી નથી. ચોથા દિવસે અસ્થિ સંચય કરવો અને પછી શરીર સ્પર્શ કરી શકાય.

અધ્યાય {૧૫૯} અથૈકોનષષ્ટ્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ અસંસ્કૃતાદિશૌચં પુષ્કર ઉવાચ સંસ્કૃતસ્યાસંસ્કૃતસ્ય સ્વર્ગો મોક્ષો હરિમ્મૃતેઃ ।૧૫૯.૦૦૧ અસ્થ્નાઙ્ગઙ્ગામ્ભસિ ક્ષેપાત્પ્રેતસ્યાભ્યુદયો ભવેત્ ॥૧૫૯.૦૦૧ ગઙ્ગાતોયે નરસ્યાસ્થિ યાવત્તાવદ્દિવિ સ્થિતિઃ ।૧૫૯.૦૦૨ આત્મનસ્ત્યાગિનાં નાસ્તિ પતિતાનાં તથા ક્રિયા ॥૧૫૯.૦૦૨ તેષામપિ તથા ગાઙ્ગે તોયેઽસ્થ્નાં પતનં હિતં ।૧૫૯.૦૦૩ તેષાં દત્તં જલં ચાન્નં ગગને તત્પ્રલીયતે ॥૧૫૯.૦૦૩ અનુગ્રહેણ મહતા પ્રેતસ્ય પતિતસ્ય ચ ।૧૫૯.૦૦૪ નારાયણબલિઃ કાર્યસ્તેનાનુગ્રહમશ્નુતે ॥૧૫૯.૦૦૪ અક્ષયઃ પુણ્ડરીકાક્ષસ્તત્ર દત્તં ન નશ્યતિ ।૧૫૯.૦૦૫ પતનાત્ત્રાયતે યસ્માત્તસ્માત્પાત્રં જનાર્દનઃ ॥૧૫૯.૦૦૫ પતતાં ભુક્તિમુક્ત્યાદિપ્રદ એકો હરિર્ધ્રુવં ।૧૫૯.૦૦૬ દૃષ્ટ્વા લોકાન્મ્રિયમાણાન્ સહાયં ધર્મમાચરેત્ ॥૧૫૯.૦૦૬ મૃતોઽપિ બાન્ધવઃ શક્તો નાનુગન્તું નરં મૃતં ।૧૫૯.૦૦૭ જાયાવર્જં હિ સર્વસ્ય યામ્યઃ પન્થા વિભિદ્યતે(૧) ॥૧૫૯.૦૦૭ ધર્મ એકો(૨) વ્રજત્યેનં યત્ર ક્વચન ગામિનં ।૧૫૯.૦૦૮ શ્વઃ કાર્યમદ્ય કુર્વીત પૂર્વાહ્ણે ચાપરાહ્ણિકં ॥૧૫૯.૦૦૮ ન હિ પ્રતીક્ષતે મૃત્યુઃ કૃતઃ વાસ્ય ન વા કૃતં ।૧૫૯.૦૦૯ ક્ષેત્રાપણગૃહાસક્તમન્યત્રગતમાનસં ॥૧૫૯.૦૦૯ વૃકીવીરણમાસાદ્ય મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ।૧૫૯.૦૧૦ ન કાલસ્ય પ્રિયઃ કશ્ચિદ્દ્વેષ્યશ્ચાસ્ય ન વિદ્યતે ॥૧૫૯.૦૧૦ આયુષ્યે કર્મણિ ક્ષીણે પ્રસહ્ય હરિતે જનં ।૧૫૯.૦૧૧ નાપ્રાપ્તકાલો મ્રિયતે વિદ્ધઃ શરશતૈરપિ ॥૧૫૯.૦૧૧ કુશાગ્રેણાપિ સંસ્પૃષ્ટઃ પ્રાપ્તકાલો ન જીવતિ ।૧૫૯.૦૧૨ - - - - - -- - -- - -- - -- - -- -- - -- ૧ પન્થા વિભજ્યતે ઇતિ ગ.. ૨ ધર્મ એવેતિ જ.. - - - -- - - -- - -- - -- - -- - - --- ઔષધાનિ(૧) ન મન્ત્રાદ્યાસ્ત્રાયન્તે મૃત્યુનાન્વિતં ॥૧૫૯.૦૧૨ વત્સવત્પ્રાકૃતં કર્મ કર્તારં વિન્દતિ ધ્રુવં ।૧૫૯.૦૧૩ અવ્યક્તાદિ વ્યક્તમધ્યમવ્યક્તનિધનં જગત્ ॥૧૫૯.૦૧૩ કૌમારાદિ યથા દેહે તથા દેહાન્તરાગમઃ ।૧૫૯.૦૧૪ નવમન્યદ્યથા વસ્ત્રં ગૃહ્ણાત્યેવં શરીરિકં ॥૧૫૯.૦૧૪ દેહી નિત્યમવધ્યોઽયં યતઃ શોકં તતસ્ત્યજેત્

પુષ્કર કહે છે: સંસ્કાર કરેલા કે ના કરેલા, બંનેને મૃત્યુ સમયે સ્વર્ગ કે મોક્ષ મળે છે. મૃતદેહના અસ્થિ કે અંગને ગંગાજળમાં નાખવાથી પુણ્ય મળે છે. ગંગાજળમાં અસ્થિ હોવા સુધી સ્વર્ગમાં સ્થાન મળે છે. આત્મહત્યા કે પાપી માટે પણ ગંગાજળમાં અસ્થિ નાખવું શ્રેષ્ઠ છે. તેમને આપેલું જળ કે અન્ન આકાશમાં વિલીન થાય છે. મહાન કૃપાથી પતિત અને પ્રેતને પણ નારાયણ બલિ કરવી જોઈએ, જેથી તેમને કૃપા મળે. ત્યાં આપેલું દાન કદી નષ્ટ થતું નથી. પતિતોને ઉદ્ધાર આપનાર એકમાત્ર હરિ છે. મૃત્યુ સમયે ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ. મૃત્યુ પામેલા સગાં-સંબંધીઓ પણ મૃતને સાથે લઈ જઈ શકતા નથી, પત્ની સિવાય બધાનો યમપંથ અલગ પડે છે. માત્ર ધર્મ જ સાથ આપે છે. જે કામ આજે કરવું છે, તે કાલે ન રાખવું, અને જે બપોરે કરવું છે, તે સવારે કરી લેવું. મૃત્યુ કોઈની રાહ જોતી નથી. ખેતર, બજાર કે ઘર સાથે મન લગાવનારને પણ મૃત્યુ આવી જ જાય છે. મૃત્યુ માટે કોઈ પ્રિય કે અપ્રિય નથી. આયુષ્ય કે કર્મ પૂર્ણ થાય ત્યારે મૃત્યુ જડપથી લઈ જાય છે. સમય ન આવ્યો હોય તો શતશર વાગે પણ મૃત્યુ થતું નથી; સમય આવી જાય તો ઘાસના તણાથી પણ મૃત્યુ થાય છે. ઔષધ કે મંત્રો પણ મૃત્યુને રોકી શકતા નથી. જેવું કર્મ, તેવો ફળ મળવું નિશ્ચિત છે. જગત અદૃશ્યથી દેખાતું થાય છે અને ફરી અદૃશ્યમાં વિલીન થાય છે. જેમ શરીરમાં બાળપણથી વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે, તેમ આત્મા બીજા શરીરમાં જાય છે. જેમ નવું વસ્ત્ર ધારણ થાય છે, તેમ આત્મા નવું શરીર લે છે. આત્મા સદા અવિનાશી છે, તેથી શોક છોડવો જોઈએ.

અથ દ્વિષષ્ટ્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ ધર્મશાસ્ત્રકથનં પુષ્કર ઉવાચ મનુર્વિષ્ણુર્યાજ્ઞવલ્કો હારીતોઽત્રિર્યમોઽઙિગિરાઃ ।૧૬૨.૦૦૧ વસિષ્ઠદક્ષસંવર્તશાતાતપપરાશરાઃ ॥૧૬૨.૦૦૧ આપસ્તમ્બોશનોવ્યાસાઃ કાત્યયનબૃહસ્પતી ।૧૬૨.૦૦૨ ગોતમઃ શઙ્ખલિખિતૌ ધર્મમેતે યથાબ્રુવન્ ॥૧૬૨.૦૦૨ તથા વક્ષ્યે સમાસેન ભુક્તિમુક્તિપ્રદં શૃણુ ।૧૬૨.૦૦૩ પ્રવૃત્તઞ્ચ નિવૃત્તઞ્ચ દ્વિવિધઙ્કર્મ વૈદિકં ॥૧૬૨.૦૦૩ કામ્યં કર્મ પ્રવૃત્તં સ્યાન્નિવૃત્તં જ્ઞાનપૂર્વકં ।૧૬૨.૦૦૪ વેદાભ્યાસસ્તપો જ્ઞાનમિન્દિયાણાઞ્ચ સંયમઃ ॥૧૬૨.૦૦૪ અહિંસા ગુરુસેવા ચ નિઃશ્રેયસકરં પરં ।૧૬૨.૦૦૫ સર્વેષામપિ ચૈતેષામત્મજ્ઞાનં પરં સ્મૃતં ॥૧૬૨.૦૦૫ તચ્ચગ્ર્યં સર્વવિદ્યાનાં પ્રાપ્યતે હ્યમૃતં તતઃ ।૧૬૨.૦૦૬ સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ॥૧૬૨.૦૦૬ સમમ્પશ્યન્નાત્મયાજી સ્વારાજ્યમધિગચ્છતિ ।૧૬૨.૦૦૭ આત્મજ્ઞાને સમે ચ સ્યાદ્વેદાભ્યાસે ચ યત્નવાન્ ॥૧૬૨.૦૦૭ એતદ્દ્વિજન્મસામર્થ્યં(૧) બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ ।૧૬૨.૦૦૮ ટિપ્પણી ૧ એતદ્દ્વિજન્મસાગ્ર્યમિતિ ખ.. , ઙ.. , ઝ.. , ઞ.. , ટ.. ચ । એતદ્દ્વિજન્મસામગ્રીતિ ઘ. વેદશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો યત્ર તત્રાશ્રમે વસન્ ॥૧૬૨.૦૦૮ ઇહૈવ લોકે તિષ્ઠન્ હિ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પ્યતે(૧) ।૧૬૨.૦૦૯ સ્વાધ્યાયાનામુપાકર્મ શ્રાવણ્યાં શ્રાવણેન તુ ॥૧૬૨.૦૦૯ હસ્તે ચૌષધિવારે ચ પઞ્ચમ્યાં શ્રાવણસ્ય વા ।૧૬૨.૦૧૦ પૌષમાસસ્ય રોહિણ્યામષ્ટકાયામથાપિ વા ॥૧૬૨.૦૧૦ જલાન્તે છન્દસાઙ્કુર્યાદુત્સર્ગં વિધિવદ્વહિઃ ।૧૬૨.૦૧૧ ત્ર્યહં પ્રેતેષ્વનધ્યાયઃ શિષ્યર્ત્વિગ્ગુરુબન્ધુષુ ॥૧૬૨.૦૧૧ ઉપાકર્મણિ ચોત્સર્ગં સ્વશાખાશ્રોત્રિયે તથા(૨) ।૧૬૨.૦૧૨ સન્ધ્યાગર્જિતનિર્ઘાતે ભૂકમ્પોલ્કાનિપાતને ॥૧૬૨.૦૧૨ સમાપ્ય વેદં હ્યનિશમારણ્યકમધીત્ય ચ ।૧૬૨.૦૧૩ પઞ્ચદશ્યાં ચતુર્દશ્યામષ્ટમ્યાં રાહુસૂતકે ॥૧૬૨.૦૧૩ ઋતુસન્ધિષુ ભુક્ત્વા વા શ્રાદ્વિકં પ્રતિગૃહ્ય ચ ।૧૬૨.૦૧૪ પશુમણ્ડૂકનકુલશ્વાહિમાર્જારશૂકરૈઃ(૩) ॥૧૬૨.૦૧૪ કૃતેન્તરે ત્વહોરાત્રં શક્રપાતે તથોચ્છ્રિયે ।૧૬૨.૦૧૫ શ્વક્રોષ્ટુગર્ધભોલૂકમાસવાણર્તુનિસ્વને ॥૧૬૨.૦૧૫ અમેધ્યશવશૂદ્રાન્ત્યશ્મશાનપતિતાન્તિકે ।૧૬૨.૦૧૬ અશુભાસુ ચ તારાસુ વિદ્યુત્સ્તનિતસમ્પ્લવે ॥૧૬૨.૦૧૬ ભુત્ક્વાર્દ્રપાણિરમ્ભોન્તરર્ધરાત્રેઽતિમારુતે ।૧૬૨.૦૧૭ પાંશુવર્ષે દિશાન્દાહે સન્ધ્યાનીહારભીતિષુ ॥૧૬૨.૦૧૭ ધાવતઃ પ્રાણિબાધે ચ વિશિષ્ટે ગૃહમાગતે ।૧૬૨.૦૧૮ ટિપ્પણી ૧ બ્રહ્મચર્યાય કલ્પ્યતે ઇતિ ઙ.. ૨ સ્વશાખાશ્રોત્રિયે મૃતે ઇતિ ઘ.. , ઝ.. , ઞ.. , ટ ચ ૩ શશમાર્જારશૂકરૈરિતિ ઙ.. ખરોષ્ટ્રયાનહસ્ત્યશ્વનૌકાવૃક્ષાદિરોહણે ॥૧૬૨.૦૧૮ સપ્તત્રિંશદનધ્યાયાનેતાંસ્તાત્કાલિકાન્વિદુઃ

પુષ્કર કહે છે: મનુ, વિષ્ણુ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, હારીત, અત્રિ, યમ, અંગિરા, વશિષ્ઠ, દક્ષ, સંવર્ત, શાતાતપ, પરાશર, આપસ્તંબ, ઉશન, વ્યાસ, કાત્યાયન, બૃહસ્પતિ, ગૌતમ, શંખ અને લખિત – આ ઋષિઓએ ધર્મ વિષે જે કહ્યું છે, તે હું સંક્ષિપ્તમાં કહું છું, સાંભળો. વૈદિક કર્મ બે પ્રકારના છે: એક ઇચ્છાથી કરવાનું અને બીજું જ્ઞાનપૂર્વક ત્યાગ કરવાનું. વેદના અભ્યાસ, તપ, જ્ઞાન અને ઇન્દ્રિય સંયમ તથા અહિંસા અને ગુરુસેવા – આ બધું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. આ બધામાં પણ આત્મજ્ઞાન સર્વોપરી છે. આત્મજ્ઞાનથી અમૃતત્વ મળે છે. જે સર્વપ્રાણીઓમાં પોતાને અને પોતામાં સર્વપ્રાણીઓને સમાન જુએ છે, તે આત્મયાજક સ્વરાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. આત્મજ્ઞાન અને વેદાભ્યાસમાં પરિશ્રમ કરવો એ દ્વિજનો લક્ષણ છે, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ માટે. જે વેદશાસ્ત્રના તત્વને જાણે છે, તે જીવનમાં જ બ્રહ્મરૂપ થવા યોગ્ય બને છે. વેદના અભ્યાસ માટે શ્રાવણ મહિનામાં ઉપાકર્મ કરવું. મૃત્યુ પામેલા શિષ્ય, ઋત્વિજ, ગુરુ અથવા સગાં માટે ત્રણ દિવસ અભ્યાસ ન કરવો. ઉપાકર્મ સમયે પણ સંહિતા આપવી. સંધ્યા સમયે ગર્જના, ભૂકંપ, વીજળી પડવી, વન્યપ્રાણીઓનો અવાજ, અમેડ્ય, મૃતદેહ, શૂદ્ર, શમશાન, પતિત પાસે, અશુભ તારા, વીજળી, ગાજવીજ, મધ્યરાત્રિ, ભારે પવન, ધૂળવરસાદ, દિશા દહન, સંધ્યા, ભય, ધાવતી પ્રાણીઓ, વિશિષ્ટ મહેમાન આવે ત્યારે પણ અભ્યાસ ન કરવો. ખરો, ઉંટ, હાથી, ઘોડા, નૌકા, વૃક્ષ વગેરે પર ચઢવું – આવા સત્તાવીસ સમયે અભ્યાસ ન કરવો.

thumb|પાર્વણ શ્રાદ્ધ અથ ત્રિષષ્ટ્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ શ્રાદ્ધકલ્પકથનં પુષ્કર ઉવાચ શ્રાદ્ધકલ્પં પ્રવક્ષ્યામિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં શૃણુ ।૧૬૩.૦૦૧ નિમન્ત્ર્ય વિપ્રાન્ પૂર્વેદ્યુઃ સ્વાગતેનાપરાહ્ણતઃ ॥૧૬૩.૦૦૧ પ્રાચ્યોપવેશયેત્પીઠે યુગ્માન્દૈવેઽથ પિત્રકે ।૧૬૩.૦૦૨ અયુગ્માન્ પ્રાઙ્મુખાન્દૈવે ત્રીન્ પૈત્રે ચૈકમેવ વા ॥૧૬૩.૦૦૨ માતામહાનામપ્યેવન્તન્ત્રં વા વૈશ્યદેવિકં ।૧૬૩.૦૦૩ પાણિપ્રક્ષાલનં દત્ત્વા વિષ્ટરાર્થં કુશાનપિ ॥૧૬૩.૦૦૩ આવાહયેદનુજ્ઞાતો વિશ્વે દેવાસ ઇત્યૃચા ।૧૬૩.૦૦૪ યવૈરન્વવકીર્યાથ(?) ભાજને સપવિત્રકે ॥૧૬૩.૦૦૪ શન્નોદેવ્યા પયઃ ક્ષિપ્ત્વા યવોસીતિ યવાંસ્તથા ।૧૬૩.૦૦૫ યાદિવ્યા ઇતિમન્ત્રેણ હસ્તે હ્યર્ઘં વિનિક્ષિપેત્ ॥૧૬૩.૦૦૫ દત્વોદકં ગન્ધમાલ્યં ધૂપદાનં પ્રદીપકં ।૧૬૩.૦૦૬ અપસવ્યં તતઃ કૃત્વા પિતૄણામપ્રદક્ષિણં ॥૧૬૩.૦૦૬ દ્વિગુણાંસ્તુ કુશાન્ કૃત્વા હ્યુશન્તસ્ત્વેત્યૃચા પિતૄન્ ।૧૬૩.૦૦૭ આવાહ્ય તદનુજ્ઞાતો જપેદાયાન્તુ નઃ તતઃ ॥૧૬૩.૦૦૭ યવાર્થાસ્તુ તિલૈઃ કાર્યાઃ કુર્યાદર્ઘ્યાદિ પૂર્વવત્ ।૧૬૩.૦૦૮ દત્ત્વાર્ઘ્યં સંશ્રવાન્ શેષાન્ પાત્રે કૃત્વા વિધાનતઃ ॥૧૬૩.૦૦૮ પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસીતિ ન્યુબ્જં પાત્રં કરોત્યધઃ ।૧૬૩.૦૦૯ અગ્નૌ કરિષ્ય આદાય પૃચ્છત્યન્નં ઘૃતપ્લુતં ॥૧૬૩.૦૦૯ કુરુષ્વેતિ હ્યનુજ્ઞાતો હુત્વાગ્નૌ પિતૃયજ્ઞવત્ ।૧૬૩.૦૧૦ હુતશેષં પ્રદદ્યાત્તુ ભાજનેષુ સમાહિતઃ ॥૧૬૩.૦૧૦ યથાલાભોપપન્નેષુ રૌપ્યેષુ તુ વિશેષતઃ ।૧૬૩.૦૧૧ દત્વાન્નં પૃથિવીપાત્રમિતિ પાત્રાભિમન્ત્રણં ॥૧૬૩.૦૧૧ કૃત્વેદં વિષ્ણુરિત્યન્ને દ્વિજાઙ્ગુષ્ઠં નિવેશયેત્ ।૧૬૩.૦૧૨ સવ્યાહૃતિકાં ગાયત્રીં મધુવાતા ઇતિ ત્યચં ॥૧૬૩.૦૧૨ જપ્ત્વા યથાસુખં વાચ્યં ભુઞ્જીરંસ્તેઽપિ વાગ્યતાઃ ।૧૬૩.૦૧૩ અન્નમિષ્ટં હવિષ્યઞ્ચ દદ્યાજ્જપ્ત્વા પવિત્રકં ॥૧૬૩.૦૧૩ અન્નમાદાય તૃપ્તાઃ સ્થ શેષં ચૈવાન્નમસ્ય ચ ।૧૬૩.૦૧૪ તદન્નં વિકિરેદ્ભૂમૌ દદ્યાચ્ચાપઃ સકૃત્સકૃત્ ॥૧૬૩.૦૧૪ સર્વમન્નમુપાદાય સતિલં દક્ષિણામુખઃ ।૧૬૩.૦૧૫ ઉચ્છિષ્ટસન્નિધૌ પિણ્ડાન્ પ્રદદ્યાત્પિતૃયજ્ઞવત્ ॥૧૬૩.૦૧૫ માતામહાનામપ્યેવં દદ્યાદાચમનં તતઃ ।૧૬૩.૦૧૬ સ્વસ્તિ વાચ્યં તતઃ કુર્યાદક્ષય્યોદકમેવ ચ ॥૧૬૩.૦૧૬ દત્વા તુ દક્ષિણાં શક્ત્યા સ્વધાકારમુદાહરેત્ ।૧૬૩.૦૧૭ વાચ્યતામિત્યનુજ્ઞાતઃ સ્વપિતૃભ્યઃ સ્વધોચ્યતાં(૧) ॥૧૬૩.૦૧૭ ટિપ્પણી ૧ માતામહાનામિત્યાદિઃ, સ્વપિતૃભ્યઃ સ્વધોચ્યતામિત્યન્તઃ પાઠઃ ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ કુર્યુરસ્તુ સ્વધેત્યુક્તે ભૂમૌ સિઞ્ચેત્તતો જલં ।૧૬૩.૦૧૮ પ્રીયન્તામિતિ વા દૈવં વિશ્વે દેવા જલં દદેત્ ॥૧૬૩.૦૧૮ દાતારો નોઽભિવર્ધન્તાં વેદાઃ સન્તતિરેવ ચ ।૧૬૩.૦૧૯ શ્રદ્ધા ચ નો માવ્યગમદ્બહુદેયં ચ નો .સ્ત્વિતિ ॥૧૬૩.૦૧૯ ઇત્યુક્ત્વા તુ પ્રિયા વાચઃ પ્રણિપત્ય વિસર્જયેત્ ।૧૬૩.૦૨૦ વાજે વાજ ઇતિ પ્રીતપિતૃપૂર્વં વિસર્જનં(૧) ॥૧૬૩.૦૨૦ યસ્મિંસ્તુ સંશ્રવાઃ પૂર્વમર્ઘપાત્રે નિપાતિતાઃ ।૧૬૩.૦૨૧ પિતૃપાત્રં તદુત્તાનં કૃત્વા વિપ્રાન્ વિસર્જયેત્ ॥૧૬૩.૦૨૧ પ્રદક્ષિણમનુવ્રજ્ય ભક્ત્વા તુ પિતૃસેવિતં ।૧૬૩.૦૨૨ બ્રહ્મચારી ભવેત્તાન્તુ રજનીં બ્રાહ્મણૈઃ સહ ॥૧૬૩.૦૨૨ એવં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા વૃદ્ધૌ નાન્દીમુખાન્ પિતૄન્ ।૧૬૩.૦૨૩ યજેત દધિકર્કન્ધુમિશ્રાન્ પિણ્ડાન્ યવૈઃ ક્રિયા ॥૧૬૩.૦૨૩ એકોદ્દિષ્ટં દૈવહીનમેકાર્ઘૈકપવિત્રકં ।૧૬૩.૦૨૪ આવાહનાગ્નૌકરણરહિતં હ્યપસવ્યવત્ ॥૧૬૩.૦૨૪ ઉપતિષ્ઠતામિત્યક્ષય્યસ્થાને પિતૃવિસર્જને ।૧૬૩.૦૨૫ અભિરમ્યતામિતિ વદેદ્બ્રૂયુસ્તેઽભિરતાઃ સ્મ હ ॥૧૬૩.૦૨૫ ગન્ધોદકતિલૈર્યુક્તં કુર્યાત્પાત્રચતુષ્ટયં ।૧૬૩.૦૨૬ અર્ઘાર્થપિતૃપાત્રેષુ પ્રેતપાત્રં પ્રસેચયેત્ ॥૧૬૩.૦૨૬ યે સમાના ઇતિ દ્વાભ્યાં શેષં પૂર્વવદાચરેત્ ।૧૬૩.૦૨૭ એતત્સપિણ્ડીકરણમેકોદ્દિષ્ટં સ્તિયા સહ(૨) ॥૧૬૩.૦૨૭ અર્વાક્સપિણ્ડીકરણં યસ્ય સંવત્સરાદ્ભવેત્ ।૧૬૩.૦૨૮ ટિપ્પણી ૧ પિતૃપૂર્વં વિસર્જયેદિતિ ખ.. , છ.. , ઝ.. ચ ૨ સ્ત્ર્યા અપીતિ ખ.. , છ.. ચ તસ્યાપ્યન્નં સોદકુમ્ભં દદ્યાત્સંવત્સરં દ્વિજે ॥૧૬૩.૦૨૮ મૃતાહનિ ચ કર્તવ્યં પ્રતિમાસન્તુ વત્સરં ।૧૬૩.૦૨૯ પ્રતિસંવત્સરં કાર્યં શ્રાદ્ધં વૈ માસિકાન્નવત્ ॥૧૬૩.૦૨૯ હવિષ્યાન્નેન વૈ માસં પાયસેન તુ વત્સરં ।૧૬૩.૦૩૦ માત્સ્યહારિણકૌરભ્રશાકુનચ્છાગપાર્ષતૈઃ(૧) ॥૧૬૩.૦૩૦ ઐણરૌરવવારાહશાશૈર્માંસૈર્યથાક્રમં ।૧૬૩.૦૩૧ માસવૃદ્ધ્યાભિતૃપ્યન્તિ દત્તૈરેવ(૨) પિતામહાઃ ॥૧૬૩.૦૩૧ ખડ્ગામિષં મહાશલ્કં મધુયુક્તાન્નમેવ ચ(૩) ।૧૬૩.૦૩૨ લોહામિષં કાલશાકં માંસં વાર્ધીનસસ્ય ચ ॥૧૬૩.૦૩૨ યદ્દદાતિ ગયાસ્થઞ્ચ સર્વમાનન્ત્યમુચ્યતે(૪) ।૧૬૩.૦૩૩ તથા વર્ષાત્રયોદશ્યાં મઘાસુ ચ ન સંશયઃ ॥૧૬૩.૦૩૩ કન્યાં પ્રજાં વન્દિનશ્ચ પશૂન્મુખ્યાન્ સુતાનપિ ।૧૬૩.૦૩૪ ઘૃતં કૃષિં ચ વાણિજ્યં દ્વિશફૈકશફં તથા ॥૧૬૩.૦૩૪ બ્રહ્મવર્ચસ્વિનઃ પુત્રાન્ સ્વર્ણરૂપ્યે સકુપ્યકે ।૧૬૩.૦૩૫ જ્ઞાતિશ્રૈષ્ઠ્યં સર્વકામાનાપ્નોતિ શ્રાદ્ધદઃ સદા ॥૧૬૩.૦૩૫ પ્રતિપત્પ્રભૃતિષ્વેતાન્વર્જયિત્વા ચતુર્દશીં ।૧૬૩.૦૩૬ શસ્ત્રેણ તુ હતા યે વૈ તેષાં તત્ર પ્રદીયતે ॥૧૬૩.૦૩૬ સ્વર્ગં(૫) હ્યપત્યમોજશ્ચ શૌર્યં ક્ષેત્રં બલં તથા ।૧૬૩.૦૩૭ પુત્રશ્રૈષ્ઠ્યં સસૌભાગ્યમપત્યં મુખ્યતાં સુતાન્ ॥૧૬૩.૦૩૭ ટિપ્પણી ૧ માત્સ્યાવિહારિણૌરભ્રશાકુનચ્છાગપાર્ષતૈરિતિ છ.. ૨ દત્તૈરિહેતિ ઘ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ ૩ મધુમુદ્ગાન્નમેવ વેતિ ઙ.. ૪ સર્વમાનન્ત્યમશ્નુતે ઇતિ ઘ.. , ઙ.. ચ ૫ સ્વર્ણમિતિ ખ.. , છ.. ચ પ્રવૃત્તચક્રતાં પુત્રાન્ વાણિજ્યં પ્રસુતાં તથા ।૧૬૩.૦૩૮ અરોગિત્વં યશો વીતશોકતાં પરમાઙ્ગતિં ॥૧૬૩.૦૩૮ ધનં વિદ્યાં ભિષકસિદ્ધિં રૂપ્યં ગાશ્ચાપ્યજાવિકં ।૧૬૩.૦૩૯ અશ્વાનાયુશ્ચ વિધિવત્યઃ શ્રાદ્ધં સમ્પ્રયચ્છતિ ॥૧૬૩.૦૩૯ કૃત્તિકાદિભરણ્યન્તે સ કામાનાપ્નુયાદિમાન્ ।૧૬૩.૦૪૦ વસુરુદ્રાદિતિસુતાઃ પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ ॥૧૬૩.૦૪૦ પ્રીણયન્તિ મનુષ્યાણાં(૧) પિતૄન્ શ્રાદ્ધેન તર્પિતાઃ ।૧૬૩.૦૪૧ આયુઃ પ્રજાં ધનં(૨) વિદ્યાં સ્વર્ગં મોક્ષં સુખાનિ ચ ॥૧૬૩.૦૪૧ પ્રયચ્છન્તિ તથા રાજ્યં પ્રીતા નૄણાં પિતામહાઃ(૩)

પુષ્કર કહે છે: હવે હું શ્રાદ્ધ વિધી સમજાવું છું, જે ભોગ અને મુક્તિ બંને આપે છે. સાંભળો. પહેલા દિવસે બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ આપવું, પછી બપોરે સન્માનપૂર્વક આવકારવું. પૂર્વ દિશા તરફ મુખ રાખીને, દેવતાઓ માટે બે અને પિતૃઓ માટે પણ બે બેઠકો ગોઠવવી. જો બે નહીં હોય તો દેવતાઓ માટે ત્રણ અને પિતૃઓ માટે એક પણ ચાલે. માતામહ માટે પણ આવું જ કરવું અથવા વૈશ્યદેવિક વિધિ પ્રમાણે. હાથ ધોવા માટે પાણી અને બેઠા રહેવા માટે કુશ આપવી. પછી 'વિશ્વે દેવાઃ' મંત્રથી બ્રાહ્મણોને આવાહન કરવું. પછી યવ (જવ) પાત્રમાં પવિત્ર પાણી સાથે છાંટવું. 'શન્નો દેવી' મંત્રથી દૂધ નાખવું અને 'યાદિવ્યા' મંત્રથી અર્ઘ્ય હાથમાં આપવું. પછી પાણી, સુગંધ, ફૂલમાળા, ધૂપ, દીવો વગેરે અર્ઘ્ય આપવું. પછી પિતૃઓ માટે ડાબી તરફ (અપસવ્ય) વિધિ કરવી. કુશને બે ગણી કરીને 'ઉશંતસ્ત્વ' મંત્રથી પિતૃઓને આવાહન કરવું. પછી 'આયાંતુ નઃ' મંત્ર જપવું. યવના બદલે તિલથી અર્ઘ્ય વગેરે આપવું. અર્ઘ્ય આપી, જે બચ્યું છે તે નિયમ પ્રમાણે પાત્રમાં મૂકવું. પિતૃઓ માટે પાત્રને જમીન પર ઊંધું મૂકી 'પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસિ' કહેવું. પછી ઘીથી ભેજવેલું અન્ન અગ્નિમાં હવન માટે તૈયાર કરવું. 'કુરુ સ્વે' મંત્રથી અનુમતિ લઈને પિતૃયજ્ઞની જેમ હવન કરવું. જે બચ્યું છે તે ભોજન પાત્રોમાં વિતરણ કરવું. શક્ય હોય ત્યાં ચાંદીના પાત્રમાં આપવું. 'પૃથ્વી પાત્રમસિ' મંત્રથી પાત્રને અભિમંત્રિત કરવું. 'એદં વિષ્ણવે' મંત્રથી અન્નમાં અંગૂઠો મૂકવો. 'ગાયત્રી' અને 'મધુવાતા' મંત્ર જપીને, પછી ભોજન આરંભવું. અન્ન, ઇષ્ટાન્ન, હવન માટેનું અન્ન, બધું 'પવિત્રક' મંત્રથી આપવું. 'અન્નમાદાય તૃપ્તાઃ સ્થ' કહી, જે બચ્યું છે તે અન્ન પૃથ્વી પર છાંટવું અને પાણી આપવું. બધું અન્ન એકઠું કરીને, તિલ સાથે દક્ષિણ દિશા તરફ મૂકી, પિતૃયજ્ઞની જેમ પિંડ આપવું. માતામહ માટે પણ આવું જ કરવું અને પછી આચમન કરવું. પછી 'સ્વસ્તિ' બોલવું અને અક્ષય જળ આપવું. શક્તિ પ્રમાણે દક્ષિણા આપી, 'સ્વધા' ઉચ્ચારવું. અનુમતિ લઈને 'પિતૃભ્યઃ સ્વધા' બોલવું. 'કુર્યુરસ્તુ સ્વધે' કહી, પછી જમીન પર પાણી છાંટવું. 'પ્રીયંતામ' અથવા 'વિશ્વે દેવાઃ' કહી દેવતાઓને પણ પાણી આપવું. 'દાતારો નોઽભિવર્ધન્તાં' અને 'વેદો સંતતિરેવ ચ' બોલવું. 'શ્રદ્ધા ચ નોઽમાવ્યગમદ્ બહુદેયં ચ નોઽસ્તુ' કહી, મીઠા શબ્દો બોલી, નમન કરીને વિદાય આપવી. 'વાજે વાજે' કહી, પિતૃઓને પ્રસન્ન કરી વિદાય આપવી. જ્યાં અર્ઘ્ય પાત્રમાં અન્ન મૂક્યું છે, તે પિતૃપાત્રને સીધું રાખી, બ્રાહ્મણોને વિદાય આપવી. પ્રદક્ષિણ કરીને, પિતૃઓ માટેનું ભોજન કરીને, બ્રહ્મચારી એ રાત બ્રાહ્મણો સાથે રહેવું. પછી પ્રદક્ષિણ કર્યા પછી, વૃદ્ધ અને નાંદીમુખ પિતૃઓ માટે દહીં અને યવથી પિંડ અર્પણ કરવું. એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધમાં દેવતાઓ વિના, એક અર્ઘ્ય અને એક પવિત્રક રાખવું. આવાહન, અગ્નિ વિધિ વિના, ડાબી તરફ વિધિ કરવી. 'ઉપતિષ્ઠતામિત્યક્ષય્યસ્થાને પિતૃવિસર્જને' બોલવું. 'અભિરમ્યતામ' કહેવું અને તેઓ 'અભિરતા સ્મહ' કહે. સુગંધ, પાણી, તિલ સાથે ચાર પાત્ર તૈયાર કરવું. પિતૃપાત્રમાં અર્ઘ્ય માટે, પ્રેતપાત્રમાં પણ પાણી નાખવું. 'યે સમાના' મંત્રથી બાકી વિધિ કરવી. આ છે સપિંડીકરણ અને એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ, સ્ત્રી સાથે પણ. સપિંડીકરણ વર્ષ પછી થાય છે. તેના માટે પણ અન્ન અને જળકુંભ વર્ષભર બ્રાહ્મણને આપવું. મૃત્યુદિને પણ કરવું, પછી દર મહિને વર્ષ સુધી. દર વર્ષે પણ શ્રાદ્ધ કરવું, માસિક અન્ન વિધિ સિવાય. મહિના માટે હવન અન્ન, વર્ષ માટે પાયસ. માછલી, હરણ, ભેંસ, ચકલી, બકરો, પાર્શદ વગેરેનું માંસ નિયમ પ્રમાણે. એ રીતે પિતામહો તૃપ્ત થાય છે. ખડગનું માંસ, મોટું શલ્કવાળું, મધવાળું અન્ન, લોહવાળું, કાળશાક, વાર્ધીનમાંસ વગેરે પણ. ગયામાં જે આપે છે તે અનંત ફળ આપે છે. વર્ષના ત્રયોદશી અને મઘા નક્ષત્રમાં પણ. પુત્રી, પુત્ર, પશુ, ઘી, ખેતી, વેપાર, બે ખુરાવાળા પશુ, સોનાં-ચાંદીના પાત્ર, બ્રાહ્મણપુત્ર વગેરે આપે છે. શ્રાદ્ધ કરનારને જ્ઞાતિમાં શ્રેષ્ઠતા, સર્વ કામનાઓ મળે છે. પ્રતિપદાથી ચૌદશી સિવાયના દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું. શસ્ત્રથી મૃત્યુ પામેલા માટે પણ શ્રાદ્ધ કરવું. સ્વર્ગ, પુત્રમાં બળ, ક્ષેત્ર, પુત્રમાં શ્રેષ્ઠતા, વેપાર, આરોગ્ય, યશ, દુઃખવિહોણુંપણું, પરમગતિ, ધન, વિદ્યા, વૈદ્યસિદ્ધિ, રૂપિયો, ગાય-બકરા, ઘોડા, આયુષ્ય વગેરે મળે છે. કૃત્તિકા થી ભરણિ સુધી શ્રાદ્ધ કરનાર ઈચ્છિત ફળ પામે છે. વસુ, રુદ્ર વગેરે પિતૃઓ શ્રાદ્ધની દેવતાઓ છે. શ્રાદ્ધથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે અને મનુષ્યને આયુષ્ય, સંતાન, ધન, વિદ્યા, સ્વર્ગ, મુક્તિ, સુખ, રાજ્ય વગેરે આપે છે.

અથ પઞ્ચષષ્ટ્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ નાનાધર્માઃ અગ્નિરુવાચ ધ્યેય આત્મા સ્થિતો યોઽસૌ હૃદયે દીપવત્પ્રભુઃ ।૧૬૫.૦૦૧ અનન્યવિષયં કૃત્વા મનો બુદ્ધિસ્મૃતીન્દ્રિયં ॥૧૬૫.૦૦૧ શ્રાદ્ધન્તુ ધ્યાયિને દેયં(૩) ગવ્યં દધિ ઘૃતં પયઃ ।૧૬૫.૦૦૨ પ્રિયઙ્ગવો મસૂરાશ્ચ વાર્તાકુઃ કોદ્રવો ન હિ ॥૧૬૫.૦૦૨ સૈંહિકયો યદા સૂર્યં ગ્રસતે પર્વસન્ધિષુ ।૧૬૫.૦૦૩ હસ્તિચ્છાયા તુ સા જ્ઞેયા શ્રાદ્ધદાનાદિકેઽક્ષ્યા ॥૧૬૫.૦૦૩ પિત્રે ચૈવ યદા સોમો હંસે ચૈવ કરે સ્થિતે ।૧૬૫.૦૦૪ તિથિર્વૈવસ્વતો નામ સા છાયા કુઞ્જરસ્ય તુ ॥૧૬૫.૦૦૪ અગ્નૌકરણશેષન્તુ ન દદ્યાદ્વૈશ્વદેવિકે ।૧૬૫.૦૦૫ અગ્ન્યભાવે તુ વિપ્રસ્ય હસ્તે દદ્યાત્તુ દક્ષિણે ॥૧૬૫.૦૦૫ ન સ્ત્રી દુષ્યતિ જારેણ ન વિપ્રો વેદકર્મણા ।૧૬૫.૦૦૬ બલાત્કારોપભુક્તા ચેદ્વૈરિહસ્તગતાપિ વા(૧) ॥૧૬૫.૦૦૬ સન્ત્યજેદ્દૂષિતાન્નારીમૃતુકાલે ન શુદ્ધ્યતિ ।૧૬૫.૦૦૭ ય આત્મવ્યતિરેકેણ દ્વિતીયં નાત્ર પશ્યતિ(૨) ॥૧૬૫.૦૦૭ બ્રહ્મભૂતઃ સ એવેહ યોગી ચાત્મરતોઽમલઃ ।૧૬૫.૦૦૮ વિષયેન્દ્રિયસંયોગાત્કેચિદ્યોગં વદન્તિ વૈ ॥૧૬૫.૦૦૮ અધર્મો ધર્મબુદ્ધ્યા તુ ગૃહીતસ્તૈરપણ્ડિતૈઃ ।૧૬૫.૦૦૯ આત્મનો મનસશ્ચૈવ સંયોગઞ્ચ તથા પરે ॥૧૬૫.૦૦૯ વૃત્તિહીનં મનઃ કૃત્વા ક્ષેત્રજ્ઞં પરમાત્મનિ ।૧૬૫.૦૧૦ એકીકૃત્ય વિમુચ્યેત બન્ધાદ્યોગોઽયમુત્તમઃ ॥૧૬૫.૦૧૦ કુટુમ્બૈઃ પઞ્ચભિર્યામઃ ષષ્ઠસ્તત્ર મહત્તરઃ ।૧૬૫.૦૧૧ દેવાસુરમનુષ્યૈર્વા સ જેતું નૈવ શક્યતે(૩) ॥૧૬૫.૦૧૧ બહિર્મુખાનિ સર્વાણિ કૃત્વા ચાભિમુખાનિ વૈ ।૧૬૫.૦૧૨ મનસ્યેવેન્દ્રિયગ્રામં મનશ્ચાત્મનિ યોજયેત્ ॥૧૬૫.૦૧૨ સર્વભાવવિનિર્મુક્તં ક્ષેત્રજ્ઞં બ્રહ્મણિ ન્યસેત્ ।૧૬૫.૦૧૩ એતજ્જ્ઞાનઞ્ચ ધ્યાનઞ્ચ શેષોઽન્યો ગ્રન્થવિસ્તરઃ(૪) ॥૧૬૫.૦૧૩ યન્નાસ્તિ સર્વલોકસ્ય તદસ્તીતિ વિરુધ્યતે ।૧૬૫.૦૧૪ કથ્યમાનં તથાન્યસ્ય હૃદયે નાવતિષ્ઠતે ॥૧૬૫.૦૧૪ અસંવેદ્યં હિ તદ્બ્રહ્મ(૧) કુમારી સ્ત્રીમુખં યથા ।૧૬૫.૦૧૫ અયોગી નૈવ જાનાતિ જાત્યન્ધો હિ ઘટં યથા ॥૧૬૫.૦૧૫ સન્ન્યસન્તં દ્વિજં દૃષ્ટ્વા સ્થાનાચ્ચલતિ ભાસ્કરઃ ।૧૬૫.૦૧૬ એષ મે મણ્ડલં ભિત્ત્વા પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ॥૧૬૫.૦૧૬ ઉપવાસવ્રતઞ્ચૈવ સ્નાનન્તીર્થં ફલન્તપઃ ।૧૬૫.૦૧૭ દ્વિજસમ્પાદનઞ્ચૈવ સમ્પન્નન્તસ્ય તત્ફલં ॥૧૬૫.૦૧૭ એકાક્ષરં પરં બ્રહ્મ પ્રાણાયામઃ પરન્તપઃ ।૧૬૫.૦૧૮ સાવિત્ર્યાસ્તુ પરં નાસ્તિ પાવનં પરમં સ્મૃતઃ ॥૧૬૫.૦૧૮ પૂર્વં સ્ત્રિયઃ સુરૈર્ભુક્તાઃ સોમગન્ધર્વવહ્નિભિઃ ।૧૬૫.૦૧૯ ભુઞ્જતે માનુષાઃ પશ્ચાન્નૈતા દુષ્યન્તિ કેનચિત્ ॥૧૬૫.૦૧૯ અસવર્ણેન યો ગર્ભઃ સ્ત્રીણાં યોનૌ નિષિચ્યતે ।૧૬૫.૦૨૦ અશુદ્ધા તુ ભવેન્નારી યાવત્છલ્યં ન મુઞ્ચતિ ॥૧૬૫.૦૨૦ નિઃસૃતે તુ તતઃ શલ્યે રજસા શુદ્ધ્યતે તતઃ ।૧૬૫.૦૨૧ ધ્યાનેન સદૃશન્નાસ્તિ શોધનં પાપકર્મણાં ॥૧૬૫.૦૨૧ શ્વપાકેષ્વપિ ભુઞ્જાનો ધ્યાનેન હિ વિશુદ્ધ્યતિ ।૧૬૫.૦૨૨ આત્મા ધ્યાતા મનો ધ્યાનં ધ્યેયો વિષ્ણુઃ ફલં હરિઃ ॥૧૬૫.૦૨૨ અક્ષયાય યતિઃ શ્રાદ્ધે પઙ્ક્તિપાવનપાવનઃ ।૧૬૫.૦૨૩ આરૂઢો નૈષ્ઠિકન્ધર્મં યસ્તુ પ્રચ્યવતે દ્વિજઃ ॥૧૬૫.૦૨૩ પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યામિ યેન શુદ્ધ્યેત્સ આત્મહા ।૧૬૫.૦૨૪ યે ચ પ્રવ્રજિતાઃ પત્ન્યાં યા ચૈષાં વીજસન્તતિઃ ॥૧૬૫.૦૨૪ વિદુરા નામ ચણ્ડાલા જાયન્તે નાત્ર સંશયઃ ।૧૬૫.૦૨૫ શતિકો મ્રિયતે ગૃધ્રઃ શ્વાસૌ દ્વાદશિકસ્તથા ॥૧૬૫.૦૨૫ ભાસો વિંશતિવર્ષાણિ સૂકરો દશભિસ્તથા ।૧૬૫.૦૨૬ અપુષ્પો વિફલો વૃક્ષો જાયતે કણ્ટકાવૃતઃ ॥૧૬૫.૦૨૬ તતો દાવાગ્નિદગ્ધસ્તુ સ્થાણુર્ભવતિ સાનુગઃ ।૧૬૫.૦૨૭ તતો વર્ષશતાન્યષ્ટૌ દ્વે તિષ્ઠત્યચેતનઃ ॥૧૬૫.૦૨૭ પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તુ જાયતે બ્રહ્મરાક્ષસઃ ।૧૬૫.૦૨૮ પ્લવેન લભતે મોક્ષં કુલસ્યોત્સાદનેન વા ॥૧૬૫.૦૨૮ યોગમેવ નિષેવેતેત નાન્યં મન્ત્રમઘાપહમ્

અગ્નિ કહે છે: જે આત્મા હૃદયમાં દીવા જેવો પ્રકાશે છે, એનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. મન, બુદ્ધિ, સ્મૃતિ અને ઇન્દ્રિયોને એકાગ્ર કરીને, શ્રાદ્ધ ધ્યાન કરનારને દૂધ, દહીં, ઘી આપવું. પ્રિયંગુ, મસૂર, વરટાક, કોદરું શ્રાદ્ધમાં ન આપવું. જ્યારે રાહુ-ગ્રહ સૂર્યને ગ્રસે છે, એ સમયે હસ્તીની છાયાની જેમ, શ્રાદ્ધ-દાન વગેરે ન કરવું. જ્યારે ચંદ્ર પિતૃના હાથે હોય, એ દિવસે પણ એ જ છાયા હોય છે. અગ્નિ વિધિનું બચેલું અન્ન વૈશ્વદેવિકમાં ન આપવું. અગ્નિ ન હોય તો બ્રાહ્મણના જમણા હાથમાં આપવું. સ્ત્રી પરપુરુષ સાથે દુષિત થાય તો, અથવા બળાત્કારથી, તો પણ જો બાળકનો જન્મ થાય તો, સ્ત્રી શુદ્ધ ગણાતી નથી. જે આત્મા સિવાય બીજું કશું જ નથી એવું જાણે છે, એ બ્રહ્મરૂપ યોગી છે. વિષય-ઇન્દ્રિયોના સંયોગને કેટલાક યોગ કહે છે, પણ એ અધર્મ છે. મન અને આત્માનો સંયોગ પણ એવું જ છે. મનની વૃત્તિ રોકીને, ક્ષેત્રજ્ઞને પરમાત્મામાં એકરૂપ કરી, બંધનમાંથી મુક્ત થવું એ શ્રેષ્ઠ યોગ છે. કુટુંબમાં પાંચ યામ હોય છે, છઠ્ઠું મહત્તમ છે, જે દેવ, અસુર, માનવ પણ જીતે શકતા નથી. બધાં ઇન્દ્રિયોને બહારથી અંદર લાવી, મનને આત્મામાં જોડવું. સર્વ ભાવોથી મુક્ત થઈ, ક્ષેત્રજ્ઞને બ્રહ્મમાં સ્થિર કરવો. આ જ જ્ઞાન અને ધ્યાન છે, બાકી બધું ગ્રંથનું વિસ્તરણ છે. જે બધાને નથી, એ છે એવું કહેવું વિરોધાભાસ છે. જે કહેવામાં આવે છે, એ બીજાના હૃદયમાં સ્થિર થતું નથી. બ્રહ્મ તો અજ્ઞેય છે, જેમ કુમારી સ્ત્રીનું મુખ અજ્ઞાત હોય છે. અજ્ઞાની યોગી જાણતો નથી, જેમ જન્મથી અંધ ઘડો ઓળખી શકતો નથી. સંન્યાસી બ્રાહ્મણને જોઈ, સૂર્ય પોતાનું મંડળ તોડી, પરમ બ્રહ્મમાં પહોંચે છે. ઉપવાસ, વ્રત, તીર્થસ્નાન, તપ, બ્રાહ્મણસેવા, બધું પૂર્ણ થાય ત્યારે જ ફળ મળે છે. એક અક્ષર પરમ બ્રહ્મ છે, પ્રાણાયામ શ્રેષ્ઠ તપ છે. ગાયત્રીથી પવિત્ર કંઈ નથી. પહેલાં સ્ત્રીઓ દેવો દ્વારા ભોગવાઈ, પછી મનુષ્યો ભોગવે છે, છતાં એ દુષિત થતી નથી. અસવર્ણ પુરુષથી સ્ત્રી ગર્ભવતી થાય તો, ત્યાં સુધી અશુદ્ધ છે, જયાં સુધી બાળક જન્મે નહીં. બાળક જન્મે પછી, સ્ત્રી શુદ્ધ થાય છે. ધ્યાનથી પાપો શુદ્ધ થાય છે, શ્વપાક (અશુદ્ધ) પણ ધ્યાનથી શુદ્ધ થાય છે. આત્મા ધ્યાન કરે છે, મન ધ્યાન છે, ધ્યેય વિષ્ણુ છે, ફળ હરિ છે. શ્રાદ્ધમાં યતિ અક્ષય ફળ આપે છે, પંક્તિ પવિત્ર કરે છે. જે બ્રાહ્મણ નિષ્ઠાવાન ધર્મ પાળે છે, પણ પછડાય જાય છે, એ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત નથી. જે સંન્યાસી પત્ની સાથે રહે છે, એના સંતાન ચંડાળ કહેવાય છે. ગૃધ્ર શત વર્ષ જીવે છે, શ્વાસા બાર વર્ષ, ભાસા વીસ વર્ષ, વરાહ દસ વર્ષ. ફળ-વિહોણો વૃક્ષ કાંટાવાળો થાય છે, પછી દાવાગ્નિથી દગ્ધ થાય છે અને નિર્જીવ રહે છે. આઠસો વર્ષ પછી, બ્રહ્મરાક્ષસ બને છે. પછી પવિત્ર જળથી મુક્તિ મળે છે અથવા કુળનો નાશ થાય છે. યોગ જ પાપહારી મંત્ર છે, બીજું કંઈ નથી.

અથ ષટ્ષષ્ટ્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ વર્ણધર્માદિકથનં પુષ્કર ઉવાચ વેદસ્માર્તં પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મં વૈ પઞ્ચધા સ્મૃતં(૧) ।૧૬૬.૦૦૧ વર્ણત્વમેકમાશ્રિત્ય યોઽધિકારઃ પ્રવર્તતે ॥૧૬૬.૦૦૧ વર્ણધર્મઃ સ વિજ્ઞેયો યથોપનયનન્ત્રિષુ ।૧૬૬.૦૦૨ યસ્ત્વાશ્રમં સમાશ્રિત્ય પદાર્થઃ સંવિધીયતે ॥૧૬૬.૦૦૨ ઉક્ત આશ્રમધર્મસ્તુ ભિન્નપિણ્ડાદિકો યથા ।૧૬૬.૦૦૩ ઉભયેન નિમિત્તેન યો વિધિઃ સમ્પ્રવર્તતે ॥૧૬૬.૦૦૩ નૈમિત્તિકઃ સ વિજ્ઞેયઃ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિર્યથા ।૧૬૬.૦૦૪ બ્રહ્મચારી ગૃહી ચાપિ વાનપ્રસ્થો યતિર્નૃપ ॥૧૬૬.૦૦૪ ઉક્ત આશ્રમધર્મસ્તુ ધર્મઃ સ્યાત્પઞ્ચધા પરઃ(૧) ।૧૬૬.૦૦૫ ષાડ્ગુણ્યસ્યાભિધાને યો દૃષ્ટાર્થઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥૧૬૬.૦૦૫ સ ત્રેધા મન્ત્રયાગાદ્યદૃષ્ટાર્થ ઇતિ માનવાઃ ।૧૬૬.૦૦૬ ઉભયાર્થો વ્યવહારસ્તુ દણ્ડધારણમેવ ચ ॥૧૬૬.૦૦૬ તુલ્યાર્થાનાં વિકલ્પઃ સ્યાદ્યાગમૂલઃ પ્રકીર્તિતઃ ।૧૬૬.૦૦૭ વેદે તુ વિહિતો ધર્મઃ સ્મૃતૌ તાદૃશ એવ ચ ॥૧૬૬.૦૦૭ અનુવાદં સ્મૃતિઃ સૂતે(૨) કાર્યાર્થમિતિ માનવાઃ ।૧૬૬.૦૦૮ ગુણાર્થઃ પરિસઙ્ખ્યાર્થો વાનુવાદો વિશેષતઃ(૩) ॥૧૬૬.૦૦૮ વિશેષદૃષ્ટ એવાસૌ ફલાર્થ ઇતિ માનવાઃ ।૧૬૬.૦૦૯ સ્યાદષ્ટચત્વારિંશદ્ભિઃ સંસ્કારૈર્બ્રહ્મલોકગઃ ॥૧૬૬.૦૦૯ ગર્ભાધાનં પુંસવનં સીમન્તોન્નયનઃ તતઃ ।૧૬૬.૦૧૦ જાતકર્મ નામકૃતિરન્નપ્રાશનચૂડકં ॥૧૬૬.૦૧૦ સંસ્કારશ્ચોપનયનં વેદવ્રતચતુષ્ટયં ।૧૬૬.૦૧૧ સ્નાનં સ્વધર્મચારિણ્યા યોગઃ સ્યાદ્યજ્ઞપઞ્ચકં ॥૧૬૬.૦૧૧ દેવયજ્ઞઃ પિતૃયજ્ઞો મનુષ્યભૂતયજ્ઞકૌ ।૧૬૬.૦૧૨ બ્રહ્મયજ્ઞઃ સપ્તપાકયજ્ઞસંસ્થાઃ પુરોઽષ્ટકાઃ ॥૧૬૬.૦૧૨ પાર્વણશ્રાદ્ધં શ્રાવણ્યાગ્રહાયણી ચ ચૈત્ર્યપિ ।૧૬૬.૦૧૩ આશ્વયુજી સપ્તહવિર્યજ્ઞસંસ્થાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ ॥૧૬૬.૦૧૩ અગ્ન્યાધેયમગ્નિહોત્રં(૧) દર્શઃ સ્યાત્પશુબન્ધકઃ ।૧૬૬.૦૧૪ ચાતુર્માસ્યાગ્રહાયેષ્ટિર્નિરૂઢઃ પશુબન્ધકઃ ॥૧૬૬.૦૧૪ સૌત્રામણિસપ્તસોમસંસ્થાગ્નિષ્ટોમ આદિતઃ ।૧૬૬.૦૧૫ અત્યગ્નિષ્ટોમ ઉક્થશ્ચ ષોડશી વાજપેયકઃ ॥૧૬૬.૦૧૫ અતિરાત્રાસ્તથા સ્તોમ અષ્ટૌ ચાત્મગુણાસ્તતઃ ।૧૬૬.૦૧૬ દયા ક્ષમાનસૂયા ચ અનાયાસોઽથ મઙ્ગલં ॥૧૬૬.૦૧૬ અકાર્પણ્યાસ્પૃહાશૌચં યસ્યૈતે સ પરં વ્રજેત્ ।૧૬૬.૦૧૭ પ્રચારે મૈથુને ચૈવ પ્રસ્રાવે દન્તધાવને ॥૧૬૬.૦૧૭ સ્નાનભોજનકાલે ચ ષટ્સુ મૌનં સમાચરેત્ ।૧૬૬.૦૧૮ પુનર્દાનં પૃથક્પાનમાજ્યેન પયસા નિશિ ॥૧૬૬.૦૧૮ દન્તચ્છેદનમુષ્ણં ચ સપ્ત સક્તુષુ વર્જયેત્ ।૧૬૬.૦૧૯ સ્નાત્વા પુષ્પં ન ગૃહ્ણીયાદ્દેવાયોગ્યન્તદીરિતં ॥૧૬૬.૦૧૯ અન્યગોત્રોપ્યસમ્બદ્ધઃ(૨) પ્રેતસ્યાગ્નિન્દદાતિ યઃ ।૧૬૬.૦૨૦ પિણ્ડઞ્ચોદકદાનઞ્ચ સ દશાહં સમાપયેત્ ॥૧૬૬.૦૨૦ ઉદકઞ્ચ તૃણં ભસ્મ દ્વારં પન્થાસ્તથૈવ ચ ।૧૬૬.૦૨૧ એભિરન્તરિતં કૃત્વા પઙ્ક્તિદોષો ન વિદ્યતે ॥૧૬૬.૦૨૧ પઞ્ચ પ્રાણાહુતીર્દદ્યાદનામાઙ્ગુષ્ઠયોગતઃ

પુષ્કર કહે છે: હવે હું વેદ અને સ્મૃતિ પ્રમાણે પાંચ પ્રકારના ધર્મ સમજાવું છું. દરેક varn (વર્ણ) માટે જે અધિકાર છે, એ varn-ધર્મ કહેવાય છે, જેમ ઉપનયન સંસ્કાર હોય છે. જે કોઈ પણ આશ્રમ (બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ, સંન્યાસી) પ્રમાણે જે કરવું, એ આશ્રમ-ધર્મ કહેવાય છે. બંને કારણો સાથે જે વિધિ થાય છે, એ નૈમિત્તિક કહેવાય છે, જેમ પ્રાયશ્ચિત્ત. બ્રાહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ, યતિ—આ બધાના ધર્મ અલગ-અલગ છે. છ ગુણવાળા જે ધર્મ છે, એ દૃશ્ય ફળ આપે છે. ત્રણ પ્રકારના યજ્ઞ-મંત્ર વગેરે અદૃશ્ય ફળ આપે છે. બંને પ્રકારના ધર્મ વ્યવહાર અને દંડમાં આવે છે. સમાન અર્થમાં વિભિન્ન રીત, એ શાસ્ત્રમૂળ છે. વેદમાં જે ધર્મ નિર્દિષ્ટ છે, એ જ સ્મૃતિમાં પણ છે. સ્મૃતિમાં જે કહે છે, એ કાર્ય માટે અનુવાદ છે. ગુણ, સંખ્યા, વિશેષ વગેરે પ્રમાણે ફળ મળે છે. ચૌવાળીશ સંસ્કારથી બ્રહ્મલોક મળે છે. ગર્ભાધાન, પુંસવન, સીમંત, જન્મ, નામકરણ, અન્નપ્રાશન, ચૂડાકર્મ, ઉપનયન, ચાર વેદવ્રત, સ્નાન, પોતાનો ધર્મ પાળવો, યોગ અને પાંચ યજ્ઞ—દેવયજ્ઞ, પિતૃયજ્ઞ, માનવયજ્ઞ, ભૂતયજ્ઞ, બ્રહ્મયજ્ઞ. સાત પાકયજ્ઞ, અષ્ટકા, પાર્વણ શ્રાદ્ધ, શ્રાવણી, અગ્રહાયણી, ચૈત્રી, આશ્વયુજી—આ સાત હવિયજ્ઞ કહેવાય છે. અગ્નિસ્થાપન, અગ્નિહોત્ર, દર્શ, પશુબંધી, ચાતુર્માસ્ય, અગ્રહાયણ ઇષ્ટિ, નિરુઢ પશુબંધી, સૌત્રામણી, સાત સોમયજ્ઞ, અગ્નિષ્ટોમ, અતિઅગ્નિષ્ટોમ, ઉક્ત, ષોડશી, વાજપેય, અતિરાત્ર, આઠ સ્તોમયજ્ઞ, દયા, ક્ષમા, અસૂયા, અનાયાસ, મંગળ, અકૃપણતા, આસક્તિ, શુદ્ધિ—જેમાં આ ગુણ હોય, એ પરમગતિ પામે છે. સંસાર, મૈથુન, પ્રવાહ, દાંત ધોવા, સ્નાન, ભોજન—આ છ સમયે મૌન રાખવું. પુનઃદાન, અલગ પીવું, ઘી અને દૂધ રાત્રે, દાંત તોડવું, ઉષ્ણ ખાવું—આ સાત વસ્તુઓ સત્તુમાં ટાળવી. સ્નાન પછી ફૂલ ન લેવું, દેવને અયોગ્ય હોય તેવું ફૂલ ન લેવું. બીજાના ગોત્રવાળાને સંબંધ ન હોય, તેવા મૃતકને અગ્નિ આપવો, પિંડ અને જળ દાન કરવું—દશાહ પૂરું થાય. જળ, ઘાસ, ભસ્મ, દ્વાર, રસ્તો—આથી અલગ રાખવું, તો પંક્તિ દોષ નથી. પાંચ પ્રાણાહુતિ નામ અને અંગૂઠા સાથે આપવી.

અથાષ્ટષષ્ટ્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ મહાપાતકાદિકથનમ્ પુષ્કર ઉવાચ દણ્ડં કુર્યાન્નૃપો નૄણાં પ્રાયશ્ચિત્તમકુર્વતાં ।૧૬૮.૦૦૧ કામતોઽકામતો વાપિ પ્રાયશ્ચિત્તં કૃતં ચરેત્ ॥૧૬૮.૦૦૧ ટિપ્પણી ૧ જાતવેદોમુખૈઃ સૌરૈરિતિ ખ.. ૨ રિપું હરેદિતિ ઙ.. , ઞ.. ચ મત્તક્રુદ્ધાતુરાણાં ચ ન ભુઞ્જીત કદાચન ।૧૬૮.૦૦૨ મહાપાતકિનાં સ્પૃષ્ટં યચ્ચ સ્પૃષ્ટમુદક્યયા ॥૧૬૮.૦૦૨ ગણાન્નં ગણિકાન્નં ચ(૧) વાર્ધુષેર્ગાયનસ્ય ચ ।૧૬૮.૦૦૩ અભિશપ્તસ્ય ષણ્ડસ્ય યસ્યાશ્ચોપપતિર્ગૃહે ॥૧૬૮.૦૦૩ રજકસ્ય નૃશંસસ્ય વન્દિનઃ કિતવસ્ય ચ ।૧૬૮.૦૦૪ મિથ્યાતપસ્વિનશ્ચૈવ ચૌરદણ્ડિકયોસ્તથા(૨) ॥૧૬૮.૦૦૪ કુણ્ડગોલસ્ત્રીજિતાનાં વેદવિક્રયિણસ્તથા ।૧૬૮.૦૦૫ શૈલૂષતન્ત્રવાયાન્નં કૃતઘ્નસ્યાન્નમેવ ચ ॥૧૬૮.૦૦૫ કર્મારસ્ય નિષાદસ્ય ચેલનિર્ણેજકસ્ય ચ ।૧૬૮.૦૦૬ મિથ્યાપ્રવ્રજિતસ્યાન્નમ્પુંશ્ચલ્યાસ્તૈલિકસ્ય ચ ॥૧૬૮.૦૦૬ આરૂઢપતિતસ્યાન્નં વિદ્વિષ્ટાન્નં ચ વર્જયેત્ ।૧૬૮.૦૦૭ તથૈવ બ્રાહ્મણસ્યાન્નં બ્રાહ્મણેનાનિમન્ત્રિતઃ ॥૧૬૮.૦૦૭ બ્રાહ્મણાન્નઞ્ચ શૂદ્રેણ નાદ્યાચ્ચૈવ નિમન્ત્રિતઃ ।૧૬૮.૦૦૮ એષામન્યતમસ્યાન્નમમત્યા વા ત્ર્યહં ક્ષપેત્ ॥૧૬૮.૦૦૮ મત્યા ભુક્ત્વા ચરેત્કૃચ્છ્રં રેતોવિણ્મૂત્રમેવ ચ ।૧૬૮.૦૦૯ ચણ્ડાલશ્વપચાન્નન્તુ ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥૧૬૮.૦૦૯ અનિર્દિશં ચ પ્રેતાન્નં ગવાઘ્રાતં તથૈવ ચ ।૧૬૮.૦૧૦ શૂદ્રોચ્છિષ્ટં શુનોચ્છિષ્ટં પતિતાન્નં તથૈવ ચ ॥૧૬૮.૦૧૦ તપ્તકૃચ્છ્રં પ્રકુર્વીત અશૌચે કૃચ્છ્રમાચરેત્ ।૧૬૮.૦૧૧ અશૌચે યસ્ય યો ભુઙ્ક્તે સોપ્યશુદ્ધસ્તથા ભવેત્ ॥૧૬૮.૦૧૧ મૃતપઞ્ચનખાત્કૂપાદમેધ્યેન સકૃદ્યુતાત્ ।૧૬૮.૦૧૨ ટિપ્પણી ૧ ગણાનાં ગણિકાનાઞ્ચેતિ ઙ.. , ઞ.. ચ ૨ ચૌરદામ્ભિકયોસ્તથેતિ ઞ.. અપઃ પીત્વા ત્ર્યહં તિષ્ઠેત્સોપવાસો દ્વિજોત્તમઃ ॥૧૬૮.૦૧૨ સર્વત્ર શૂદ્રે પાદઃ સ્યાદ્દ્વિત્રયં વૈશ્યભૂપયોઃ(૧) ।૧૬૮.૦૧૩ વિડ્વરાહખરોષ્ટ્રાણાં ગોમાયોઃ કપિકાકયોઃ ॥૧૬૮.૦૧૩ પ્રાશ્ય મૂત્રપુરીષાણિ દ્વિજશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ।૧૬૮.૦૧૪ શુષ્કાણિ જગ્ધ્વા માંસાનિ(૨) પ્રેતાન્નં કરકાણિ ચ ॥૧૬૮.૦૧૪ ક્રવ્યાદશૂકરોષ્ટ્રાણાં ગોમાયોઃ કપિકાકયોઃ ।૧૬૮.૦૧૫ ગોનરાશ્વખરોષ્ટ્રાણાં છત્રાકં ગ્રામકુક્કુટં ॥૧૬૮.૦૧૫ માંસં જગ્ધ્વા કુઞ્જરસ્ય તપ્તકૃચ્છ્રેણ શુદ્ધ્યતિ ।૧૬૮.૦૧૬ આમશ્રાદ્ધે તથા ભુક્ત્વા બ્રહ્મચારી મધુ ત્વદન્ ॥૧૬૮.૦૧૬ લશુનં ગુઞ્જનં ચાદ્યાત્પ્રાજાપત્યાદિના શુચિઃ(૩) ।૧૬૮.૦૧૭ ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં કુર્યાન્માંસઞ્ચાત્મકૃતન્તથા ॥૧૬૮.૦૧૭ પેલુગવ્યઞ્ચ પેયૂષં તથા શ્લેષ્માતકં મૃદં ।૧૬૮.૦૧૮ વૃથાકૃશરસંયાવપાયસાપૂપશષ્કુલીઃ ॥૧૬૮.૦૧૮ અનુપાકૃટમાંસાનિ દેવાન્નાનિ હવીંષિ ચ ।૧૬૮.૦૧૯ ગવાઞ્ચ મહિષીણાં ચ વર્જયિત્વા તથાપ્યજાં ॥૧૬૮.૦૧૯ સર્વક્ષીરાણિ વર્જ્યાણિ તાસાઞ્ચૈવાપ્યન્નિર્દશં ।૧૬૮.૦૨૦ શશકઃ શલ્યકી ગોધા ખડ્ગઃ કૂર્મસ્તથૈવ ચ ॥૧૬૮.૦૨૦ ભક્ષ્યાઃ પઞ્ચનખાઃ પ્રોક્તાઃ પરિશેષાશ્ચ વર્જિતાઃ ।૧૬૮.૦૨૧ પાઠીનરોહિતાન્મત્સ્યાન્ સિંહતુણ્ડાંશ્ચ ભક્ષયેત્ ॥૧૬૮.૦૨૧ યવગોધૂમજં સર્વં પયસશ્ચૈવ વિક્રિયાઃ ।૧૬૮.૦૨૨ વાગષાડ્ગવચક્રાદીન્ સસ્નેહમુષિતં તથા ॥૧૬૮.૦૨૨ ટિપ્પણી ૧ દ્વિતીયં વૈશ્યશૂદ્રયોરેતિ ક.. , ખ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ ૨ શુષ્કાણિ દગ્ધમંસાનિ ઇતિ ઙ.. ૩ પ્રાજાપત્યાદ્દ્વિજઃ શુચિરિતિ ખ.. અગ્નિહોત્રપરીદ્ધાગ્નિર્બ્રાહ્મણઃ કામચારતઃ ।૧૬૮.૦૨૩ ચાન્દ્રાયણં ચરેન્માસં વીરવધ્વાસનં હિતં ॥૧૬૮.૦૨૩ બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વઙ્ગનાગમઃ ।૧૬૮.૦૨૪ મહાન્તિ પાતકાન્યાહુઃ સંયોગશ્ચૈવ તૈઃ સહ ॥૧૬૮.૦૨૪ અનૃતે ચ સમુત્કર્ષો રાજગામિ ચ પૈશુનં ।૧૬૮.૦૨૫ ગુરોશ્ચાલીકનિર્બન્ધઃ સમાનં બ્રહ્મહત્યયા(૧) ॥૧૬૮.૦૨૫ બ્રહ્મોજ્ઝ્યવેદનિન્દા ચ કૌટસાક્ષ્યં સુહૃદ્બધઃ ।૧૬૮.૦૨૬ ગર્હિતાન્નાજ્યયોર્જગ્ધિઃ(૨) સુરાપાનસમાનિ ષટ્ ॥૧૬૮.૦૨૬ નિક્ષેપસ્યાપહરણં નરાશ્વરજતસ્ય ચ ।૧૬૮.૦૨૭ ભૂમિવજ્રમણીનાઞ્ચ રુક્મસ્તેયસમં સ્મૃતં ॥૧૬૮.૦૨૭ રેતઃસેકઃ સ્વયોન્યાષુ કુમારીષ્વન્ત્યજાસુ ચ ।૧૬૮.૦૨૮ સખ્યુઃ પુત્રસ્ય ચ(૩) સ્ત્રીષુ ગુરુતલ્પસમં વિદુઃ ॥૧૬૮.૦૨૮ ગોબધોઽયાજ્ય સંયાજ્યં પારદાર્યાત્મવિક્રિયઃ ।૧૬૮.૦૨૯ ગુરુમાતૃપિતૃત્યાગઃ સ્વાધ્યયાગ્ન્યોઃ સુતસ્ય ચ ॥૧૬૮.૦૨૯ પરિવિત્તિતાનુજેન પરિવેદનમેવ ચ ।૧૬૮.૦૩૦ તયોર્દાનઞ્ચ કન્યાયાસ્તયોરેવ ચ યાજનં ॥૧૬૮.૦૩૦ કન્યાયા દૂષણઞ્ચૈવ વાર્ધુષ્યં વ્રતલોપનં ।૧૬૮.૦૩૧ તડાગારામદારાણામપત્યસ્ય ચ વિક્રિયઃ ॥૧૬૮.૦૩૧ વ્રાત્યતા બાન્ધવત્યાગો ભૃતાધ્યાપનમેવ ચ ।૧૬૮.૦૩૨ ભૃતાચ્ચાધ્યયનાદાનમવિક્રેયસ્ય વિક્રયઃ ॥૧૬૮.૦૩૨ ટિપ્પણી ૧ સમાનિ બ્રહ્મહત્યયેતિ ખ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ ૨ ગર્હિતાનામન્નજગ્ધિરિતિ ઙ.. ૩ સખ્યુઃ સુતસ્ય ચેતિ ઙ.. સર્વાકારેષ્વધીકારો મહાયન્ત્રપ્રવર્તનં ।૧૬૮.૦૩૩ હિંસૌષધીનાં સ્ત્ર્યાજીવઃ ક્રિયાલઙ્ગનમેવ ચ ॥૧૬૮.૦૩૩ ઇન્ધનાર્થમશુષ્કાણાં દુમાણાઞ્ચૈવ પાતનં ।૧૬૮.૦૩૪ યોષિતાં ગ્રહણઞ્ચૈવ સ્ત્રીનિન્દકસમાગમઃ ॥૧૬૮.૦૩૪ આત્માર્થઞ્ચ ક્રિયારમ્ભો નિન્દિતાન્નદનન્તથા ।૧૬૮.૦૩૫ અનાહિતાગ્નિતાસ્તેયમૃણાનાઞ્ચાનપક્રિયા ॥૧૬૮.૦૩૫ અસચ્છાસ્ત્રાધિગમનં દૌઃશીલ્યં વ્યસનક્રિયા ।૧૬૮.૦૩૬ ધાન્યકુપ્યપશુસ્તેયં મદ્યપસ્ત્રીનિષેવણં ॥૧૬૮.૦૩૬ સ્ત્રીશૂદ્રવિટ્ક્ષત્રબધો નાસ્તિક્યઞ્ચોપપાતકં ।૧૬૮.૦૩૭ બ્રાહ્મણસ્ય રુજઃ કૃત્યં ઘ્રાતિરઘ્રેયમદ્યયોઃ ॥૧૬૮.૦૩૭ જૈંભં પુંસિ ચ મૈથુન્યં જાતિભ્રંશકરં સ્મૃતં ।૧૬૮.૦૩૮ શ્વખરોષ્ટ્રમૃગેન્દ્રાણામજાવ્યોશ્ચૈવ મારણં(૧) ॥૧૬૮.૦૩૮ સઙ્કીર્ણકરણં જ્ઞેયં મીનાહિનકુલસ્ય ચ ।૧૬૮.૦૩૯ નિન્દિતેભ્યો ધનાદાનં બાણિજ્યં શૂદ્રસેવનં ॥૧૬૮.૦૩૯ અપાત્રીકરણં જ્ઞેયમસત્યસ્ય ચ ભાષણં ।૧૬૮.૦૪૦ કૃમિકીટવયોહત્યા મદ્યાનુગતભોજનં ॥૧૬૮.૦૪૦ ફલૈધઃકુસુમસ્તેયમધૈર્યઞ્ચ મલાવહમ્

પુષ્કર કહે છે: રાજાએ એ લોકો માટે દંડ કરવો જોઈએ, જેમણે પ્રાયશ્ચિત્ત ન કર્યું હોય. ઈચ્છાથી કે અનિચ્છાથી, જે પ્રાયશ્ચિત્ત કરે છે, એનું પાલન કરવું. જે લોકો મદમાં, ક્રોધમાં કે બીમાર હોય, એમના હાથનું અન્ન ક્યારેય ન ખાવું. મહાપાતકીના સ્પર્શેલું, અને વિધવા સ્ત્રીના સ્પર્શેલું અન્ન ન ખાવું. ગણા, વેશ્યા, વાણિયો, ગાયક, શાપિત, શંડ, જેના ઘરમાં ઉપપતિ હોય, ધોબી, ક્રૂર, સ્તુતિકર્તા, જુગારી, ખોટા તપસ્વી, ચોર, દંડિત, કુંડા, ગોળ, સ્ત્રી-વશ, વેદ વેચનાર, નાટકિયા, વણકર, હત્યારા, લોખંડિયા, નિષાદ, કપડાં ધોવનાર, ખોટા સંન્યાસી, પુંશ્ચલી, તેલિયા, પતિત, દ્વેષી—આ બધાના અન્નનો ત્યાગ કરવો. બ્રાહ્મણે બીજા બ્રાહ્મણનું આમંત્રણ વિના અન્ન ન ખાવું, શૂદ્રે બ્રાહ્મણનું આમંત્રણથી પણ અન્ન ન ખાવું. આવા કોઈનું અન્ન ખાધું હોય તો ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરવો. જો જાણીને ખાધું હોય તો કૃચ્છ્ર વ્રત કરવું. ચંડાળ, શ્વપાકનું અન્ન ખાધું હોય તો ચાંદ્રાયણ કરવું. અજ્ઞાત મૃતકનું, ગાયે સૂંઘેલું, શૂદ્રનું ઉચ્છિષ્ટ, કુતરા-કાંગરનું ઉચ્છિષ્ટ, પતિતનું અન્ન ખાધું હોય તો તપ્તકૃચ્છ્ર કરવું. અશુદ્ધ વ્યક્તિનું અન્ન ખાધું હોય તો પણ અશુદ્ધ ગણાય. મૃત પંજનખી, કૂવામાં પડેલું, અશુદ્ધ, જુગારથી મળેલું પાણી પીધું હોય તો ત્રણ દિવસ ઉપવાસ કરવો. શૂદ્ર માટે એક ચોથાઈ દંડ, વૈશ્ય-ક્ષત્રિય માટે અડધો. વરાહ, ઉંટ, ગધેડા, કૂતરો, વાંદરો, કાગડો—આ બધાનું મૂત્ર-મલ ખાધું હોય તો ચાંદ્રાયણ કરવું. સૂકું માંસ, મૃતકનું, કાંગરનું માંસ ખાધું હોય તો પણ ચાંદ્રાયણ કરવું. ક્રવ્યાદ, વાંદરો, કૂતરો, ગધેડા, ઘોડો, ઉંટ, ચિત્રા, ગામકુકડ, હાથીનું માંસ ખાધું હોય તો તપ્તકૃચ્છ્ર કરવું. કાચું શ્રાદ્ધનું, બ્રહ્મચારી માટે મધ, લસણ, ગુંજન ખાધું હોય તો પ્રજાપત્ય વ્રત કરવું. ચાંદ્રાયણ કરવું, આત્મહત્યા કરનારનું માંસ ખાધું હોય તો. પેલુ, ગૌમૂત્ર, પેયૂષ, શ્લેષ્માતક, માટી, ફોકટનું રસ, પાયસ, અપૂપ, શશ્કુલિ, કાચું માંસ, દેવનું અન્ન, હવનનું અન્ન, ગાય-મહિષીનું દૂધ, બકરાનું સિવાય, બધું ટાળવું. શશક, શલ્ય, ગોધા, ખડગ, કાચબો—આ પાંચ નખવાળા ભક્ષ્ય છે, બાકી બધું ટાળવું. પાથીન, રોહિત, સિંહતુંડ માછલી ખાઈ શકાય. જવાર, ઘઉંનું બધું, દૂધની વસ્તુઓ, ઘોડા, બળદ, રથ વગેરે. અગ્નિહોત્રનો અગ્નિ બુઝાવી, બ્રાહ્મણ ઇચ્છાથી ચાલે તો ચાંદ્રાયણ કરવું. બ્રહ્મહત્યા, દારૂપાન, ચોરી, ગુરુપત્ની સાથે સંબંધ—આ મહાપાપ છે. એના સંગથી પણ પાપ લાગે છે. અણૃત બોલવું, રાજદ્વાર જવું, પરનિંદા, ગુરુ સાથે ઝઘડો—આ બધું બ્રહ્મહત્યાસમાન છે. વેદ-નિંદા, ખોટી સાક્ષી, મિત્ર-હત્યા, ગંદું અન્ન, ઘી ખાવું—આ દારૂપાન સમાન છે. જમીન, ઘોડા, સોનું, હીરા, મણિ, ચોરી—આ પણ પાપ છે. પોતાનાં સ્ત્રીમાં રેતસ સ્રાવ, કુમારી, અંત્યજ સ્ત્રીમાં—આ ગુરુતલ્પ સમાન છે. ગાય-હત્યા, યજ્ઞ ન કરવો, પરસ્ત્રી, ગુરુ માતા-પિતા ત્યાગ, આગ-વેદ ત્યાગ, ભાઈ-પોતાની બહેનનું દાન, કન્યાનું દૂષણ, વેશ્યાવૃત્તિ, વ્રત તોડવું, તળાવ-બગીચા-પત્ની-સંતાનનું વેચાણ, વ્રાત્યતા, સગા ત્યાગ, ભાડે શિક્ષણ, ભાડે શિક્ષણ લેવું, વેચાણ ન કરવું તેવું વેચવું—આ બધું મહાપાપ છે. બધાં પ્રકારના પાપમાં અધિકાર, મોટું યંત્ર ચલાવવું, હિંસક ઔષધ, સ્ત્રી-વેશ, વિધિ તોડવી, સૂકા વૃક્ષ કાપવું, સ્ત્રીનું અપહરણ, સ્ત્રીની નિંદા, પોતાના માટે વિધિ કરવી, ગંદું અન્ન, અગ્નિ ન હોવો, ઋણ ન ચૂકવવું, ખોટું શાસ્ત્ર, દુર્ગુણ, વ્યસન, અનાજ-પશુ ચોરી, દારૂ, સ્ત્રી સેવન, સ્ત્રી-શૂદ્ર-બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય હત્યા, નાસ્તિકતા—આ ઉપપાપ છે. બ્રાહ્મણ માટે દુર્ગંધ, દારૂની સુગંધ, પુરૂષમાં મૈથુન—આ જાતિભ્રષ્ટ કરે છે. કૂતરો, ઉંટ, સિંહ, બકરો, ભેંસ મારવું, માછલી, સાપ, નિંદિતમાંથી ધન લેવું, વેપાર, શૂદ્ર સેવા—આ પાપ છે. અસત્ય બોલવું, જીવ-કીટ મારવું, દારૂ પીધું હોય તેવું ખાવું, ફળ, લાકડું, ફૂલ ચોરવું—આ બધું પાપ છે.