અગ્નિપુરાણમ્

ગયાયાત્રાવિધિઃ અગ્નિરુવાચ ગાયત્ર્યૈવ મહાનદ્યાં સ્નાતઃ(૧) સન્ધ્યાં સમાચરેત્ ।૧૧૬.૦૦૧ ગાયત્ર્યા અગ્રતઃ પ્રાતઃ શ્રાદ્ધં પિણ્ડમથાક્ષયં ॥૧૧૬.૦૦૧ મધ્યાહ્ને ચોદ્યતિ(૨) સ્નાત્વા ગીતવાદ્યૈર્હ્યુપાસ્ય ચ ।૧૧૬.૦૦૨ સાવિત્રીપુરતઃ સન્ધ્યાં પિણ્ડદાનઞ્ચ તત્પદે ॥૧૧૬.૦૦૨ અગસ્ત્યસ્ય પદે કુર્યાદ્યોનિદ્વારં પ્રવિશ્ય ચ ।૧૧૬.૦૦૩ નિર્ગતો ન પુનર્યોનિં પ્રવિશેન્મુચ્યતે ભવાત્(૩) ॥૧૧૬.૦૦૩ ટિપ્પણી ૧ પ્રાત ઇતિ ક.. ૨ મધ્યાહ્ને સરસીતિ ગ.. ૩ મુચ્યતે ભયાદિતિ છ.. , ઝ.. ચ બલિં કાકશિલાયાઞ્ચ કુમારઞ્ચ નમેત્તતઃ(૧) ।૧૧૬.૦૦૪ સ્વર્ગદ્વાર્યાં સોમકુણ્ડે વાયુતીર્થેઽથ પિણ્ડદઃ ॥૧૧૬.૦૦૪ ભવેદાકશગઙ્ગાયાં કપિલાયાઞ્ચ પિણ્ડદઃ ।૧૧૬.૦૦૫ કપિલેશં શિવં નત્વા રુક્મિકુણ્ડે ચ પિણ્ડદઃ ॥૧૧૬.૦૦૫ કોટીતીર્થે ચ કોટીશં નત્વામોઘપદે નરઃ(૨) ।૧૧૬.૦૦૬ ગદાલોલે વાનરકે ગોપ્રચારે ચ પિણ્ડદઃ(૩) ॥૧૧૬.૦૦૬ નત્વા ગાવં વૈતરણ્યામેકવિંશકુલોદ્ધૃતિઃ ।૧૧૬.૦૦૭ શ્રાદ્ધપિણ્ડપ્રદાતા(૪) સ્યાત્ક્રૌઞ્ચપદે ચ પિણ્ડદઃ(૫) ॥૧૧૬.૦૦૭ તૃતીયાયાં વિશાલાયાં નિશ્ચિરાયાઞ્ચ પિણ્ડદઃ ।૧૧૬.૦૦૮ ઋણમોક્ષે પાપમોક્ષે ભસ્મકુણ્ડેઽથ ભસ્મના ॥૧૧૬.૦૦૮ સ્નાનકૃન્મુચ્યતે પાપાન્નમેદ્દેવં જનાર્દનમ્ ।૧૧૬.૦૦૯ એષ પિણ્ડો મયા દત્તસ્તવ હસ્તે જનાર્દન ॥૧૧૬.૦૦૯ પરલોકગતે મહ્યમક્ષ્યય્યમુપતિષ્ઠતાં ।૧૧૬.૦૧૦ ગયાયાં પિતૃરૂપેણ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ ॥૧૧૬.૦૧૦ તં દૃષ્ટ્વા પુણ્ડરીકાક્ષં મુચ્યતે વૈ ઋણત્રયાત્ ।૧૧૬.૦૧૧ માર્કણ્ડેયેશ્વરં નત્વા નમેદ્ગૃધ્રેશ્વરં નરઃ(૬) ॥૧૧૬.૦૧૧ મૂલક્ષેત્રે મહેશસ્ય ધારાયાં પિણ્ડદો ભવેત્ ।૧૧૬.૦૧૨ ટિપ્પણી ૧ નમેન્નર ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , છ.. ચ ૨ માસપદેઽન્નદ ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ ૩ કપિલેશમિત્યાદિઃ, ગોપ્રચારે ચ પિણ્ડદ ઇત્યન્તઃ પાઠો ગ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૪ શ્રાદ્ધે પિણ્ડપ્રદતેતિ ખ.. ૫ ભવેદાકાશગઙ્ગાયામૈત્યાદિઃ, ક્રૌઞ્ચપાદે ચ પિણ્ડદ ઇત્યન્તઃ પાઠઃ છ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૬ નમેદ્ભૂતેશ્વરં નર ઇતિ ઘ.. (૧)ગૃધ્રકૂટે ગૃધ્રવટે ધૌતપાદે ચ પિણ્ડદઃ ॥૧૧૬.૦૧૨ પુષ્કરિણ્યાં કર્દમાલે રામતીર્થે ચ પિણ્ડદઃ ।૧૧૬.૦૧૩ પ્રભાસેશન્નમેત્પ્રેતશિલાયાં પિણ્ડદો ભવેત્ ॥૧૧૬.૦૧૩ દિવ્યાન્તરીક્ષભૂમિષ્ઠાઃ પિતરો બાન્ધવાદયઃ ।૧૧૬.૦૧૪ પ્રેતાદિરૂપા મુક્તાઃ(૨) સ્યુઃ પિણ્ડૈર્દત્તૈર્મયાખિલાઃ ॥૧૧૬.૦૧૪ સ્થાનત્રયે પ્રેતશિલા ગયાશિરસિ પાવની ।૧૧૬.૦૧૫ પ્રભાસે પ્રેતકુણ્ડે ચ પિણ્ડદસ્તારયેત્કુલમ્ ॥૧૧૬.૦૧૫ વસિષ્ઠેશન્નમસ્કૃત્ય તદગ્રે પિણ્ડદો ભવેત્ ।૧૧૬.૦૧૬ ગયાનાભૌ સુષુમ્ણાયાં મહાકોષ્ટ્યાઞ્ચ પિણ્ડદઃ ॥૧૧૬.૦૧૬ ગદાધરાગ્રતો મુણ્ડપૃષ્ઠે દેવ્યાશ્ચ સન્નિધૌ ।૧૧૬.૦૧૭ મુણ્દપૃષ્ઠં નમેદાદૌ ક્ષેત્રપાલાદિસંયુતમ્ ॥૧૧૬.૦૧૭ પૂજયિત્વા ભયં ન સ્યાદ્વિષરોગાદિનાશનમ્ ।૧૧૬.૦૧૮ બ્રહ્માણઞ્ચ નમસ્કૃત્ય બ્રહ્મલોકં નયેત્કુલમ્ ॥૧૧૬.૦૧૮ સુભદ્રાં બલભદ્રઞ્ચ પ્રપૂજ્ય પુરુષોત્તમમ્ ।૧૧૬.૦૧૯ સર્વકામસમાયુક્તઃ કુલમુદ્ધૃત્ય નાકભાક્(૩) ॥૧૧૬.૦૧૯ હૃષીકેશં નમસ્કૃત્ય તદગ્રે પિણ્ડદો ભવેત્ ।૧૧૬.૦૨૦ માધવં પૂજયિત્વા ચ દેવો વૈમાનિકો(૪) ભવેત્ ॥૧૧૬.૦૨૦ મહાલક્ષ્મીં પ્રાર્ચ્ય ગૌરીં મઙ્ગલાઞ્ચ સરસ્વતીમ્ ।૧૧૬.૦૨૧ પિતૄનુદ્ધૃત્ય સ્વર્ગસ્થો ભુક્તભોગોઽત્ર શાસ્ત્રધીઃ ॥૧૧૬.૦૨૧ ટિપ્પણી ૧ સર્વકામસમાયુક્તઃ કુલમુદ્ધૃત્ય લોકભાગિતિ પાઠોત્ર ઝ.. પુસ્તકેઽધિકોઽસ્તિ ૨ પ્રેતાદિરૂપમુક્તા ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , જ.. ચ ૩ કુલમુદ્ધૃત્ય લોકભાગિતિ ગ.. , જ.. ચ । વશિષ્ઠેશમિત્યાદિઃ, કુલમુદ્ધૃત્ય નાકભાગિત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૪ દેવૈર્વૈમાનિક ઇતિ છ.. દ્વાદશાદિત્યમભ્યર્ય વહ્નિં રેવન્તમિન્દ્રકમ્ ।૧૧૬.૦૨૨ રોગાદિમુક્તઃ સ્વર્ગી સ્યાચ્છ્રીકપર્દિવિનાયકમ્ ॥૧૧૬.૦૨૨ પ્રપૂજ્ય કાર્ત્તિકેયઞ્ચ નિર્વિઘ્નઃ સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।૧૧૬.૦૨૩ સોમનાથઞ્ચ કાલેશઙ્કેદારં પ્રપિતામહમ્ ॥૧૧૬.૦૨૩ સિદ્ધેશ્વરઞ્ચ રુદ્રેશં રામેશં બ્રહ્મકેશ્વરમ્ ।૧૧૬.૦૨૪ અષ્ટલિઙ્ગાનિ ગુહ્યાનિ પૂજયિત્વા તુ(૧) સર્વભાક્ ॥૧૧૬.૦૨૪ નારાયણં વરાહઞ્ચ નારસિંહં નમેચ્છ્રિયે ।૧૧૬.૦૨૫ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાખ્યં ત્રિપુરઘ્નમશેષદમ્ ॥૧૧૬.૦૨૫ સીતાં રામઞ્ચ ગરુડં વામનં સમ્પ્રપૂજ્ય ચ ।૧૧૬.૦૨૬ સર્વકામાનવાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ॥૧૧૬.૦૨૬ દેવૈઃ સાર્ધં સમ્પ્રપૂજ્ય દેવમાદિગદાધરમ્ ।૧૧૬.૦૨૭ ઋણત્રયવિનિર્મુક્તસ્તારયેત્સકલં કુલમ્ ॥૧૧૬.૦૨૭ દેવરૂપા શિલા પુણ્યા તસ્માદ્દેવમયી શિલા ।૧૧૬.૦૨૮ ગયાયાં નહિ તત્સ્થાનં યત્ર તીર્થં ન વિદ્યતે ॥૧૧૬.૦૨૮ યન્નામ્ના પાતયેત્પિણ્ડં તન્નયેદ્બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।૧૧૬.૦૨૯ ફલ્ગ્વીશં ફલ્ગુચણ્ડીં ચ પ્રણમ્યાઙ્ગારકેશ્વરમ્ ॥૧૧૬.૦૨૯ મતઙ્ગસ્ય પદે શ્રાદ્ધી ભરતાશ્રમકે ભવેત્ ।૧૧૬.૦૩૦ હંસતીર્થે કોટિતીર્થે યત્ર પાણ્ડુશિલાન્નદઃ ॥૧૧૬.૦૩૦ તત્ર સ્યાદગ્નિધારાયાં મધુસ્રવસિ પિણ્ડદઃ ।૧૧૬.૦૩૧ રુદ્રેશં કિલિકિલેશં નમેદ્વૃદ્ધિવિનાયકમ્(૨) ॥૧૧૬.૦૩૧ પિણ્ડદો ધેનુકારણ્યે પદે ધેનોર્નમેચ્ચ ગામ્ ।૧૧૬.૦૩૨ ટિપ્પણી ૧ પૂજયિત્વાથેતિ ક.. , ઘ.. , ઙ.. , જ.. ચ ૨ નમેદ્બુદ્ધિવિનાયકમિતિ ખ.. , ગ.. , છ.. ચ । નમેદ્વૃદ્ધવિનાયકમિતિ ઘ.. સર્વાન્ પિતૄંસ્તારયેચ્ચ સરસ્વત્યાઞ્ચ પિણ્ડદઃ ॥૧૧૬.૦૩૨ સન્ધ્યામુપાસ્ય સાયાહ્ને નમેદ્દેવીં સરસ્વતીમ્ ।૧૧૬.૦૩૩ ત્રિસન્ધ્યાકૃદ્ભવેદ્વિપ્રો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ॥૧૧૬.૦૩૩ ગયાં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગયાવિપ્રાન્ પ્રપૂજ્ય ચ ।૧૧૬.૦૩૪ અન્નદાનાદિકં સર્વં કૃતન્તત્રાક્ષયં ભવેત્ ॥૧૧૬.૦૩૪ સ્તુત્વા સમ્પ્રાર્થયેદેવમાદિદેવં ગદાધરમ્ ।૧૧૬.૦૩૫ ગદાધરં ગયાવાસં પિત્રાદીનાં ગતિપ્રદમ્ ॥૧૧૬.૦૩૫ ધર્માર્થકામમોક્ષાર્થં યોગદં પ્રણમામ્યહમ્ ।૧૧૬.૦૩૬ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિપ્રાણાહઙ્કારવર્જિતમ્ ॥૧૧૬.૦૩૬ નિત્યશુદ્ધં બુદ્ધિયુક્તં(૧) સત્યં બ્રહ્મ નમામ્યહમ્ ।૧૧૬.૦૩૭ આનન્દમદ્વયં દેવં દેવદાનવવન્દિતમ્ ॥૧૧૬.૦૩૭ દેવદેવીવૃન્દયુક્તં સર્વદા પ્રણમામ્યહમ્ ।૧૧૬.૦૩૮ કલિકલ્મષકાલાર્તિદમનં(૨) વનમાલિનમ્ ॥૧૧૬.૦૩૮ પાલિતાખિલલોકેશં(૩) કુલોદ્ધરણમાનસમ્ ।૧૧૬.૦૩૯ વ્યક્તાવ્યક્તવિભક્તાત્માવિભક્તાત્માનમાત્મનિ ॥૧૧૬.૦૩૯ સ્થિતં સ્થિરતરં(૪) સારં વન્દે ઘોરાઘમર્દનમ્(૫) ।૧૧૬.૦૪૦ આગતોઽસ્મિ ગયાં દેવ પિતૃકાર્યે ગદાધરઃ ॥૧૧૬.૦૪૦ ત્વં મે સાક્ષી ભવાદ્યેહ અનૃણોઽહમૃણત્રયાત્ ।૧૧૬.૦૪૧ ટિપ્પણી ૧ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધિયુક્તમિતિ ઘ.. , છ.. ચ ૨ કાલાર્તિનાશનમિતિ ઘ.. । કાલાર્તિદલનમિતિ ગ.. , ઙ.. , ઘ.. , જ.. ચ ૩ પાલિતાખિલદેવેશમિતિ ઘ.. ૪ સ્થિતતરમિતિ ગ.. , ઘ.. , ઙ.. ચ ૫ વન્દેહમરિમર્દનમિતિ ઙ.. । વન્દે સંસારમર્દનમિતિ જ.. સાક્ષિણઃ સન્તુ મે દેવા બ્રહ્મેશાનાદયસ્તથા ॥૧૧૬.૦૪૧ મયા ગયાં સમાસાદ્ય પિતૄણાં નિષ્કૃતિઃ કૃતા ।૧૧૬.૦૪૨ ગયામાહાત્મ્યપઠનાચ્છ્રાદ્ધાદૌ બ્રહ્મલોકભાક્ ॥૧૧૬.૦૪૨ પિતૄણામક્ષયં શ્રાદ્ધમક્ષયં બ્રહ્મલોકદમ્

અગ્નિ કહે છે: ગયા યાત્રાના નિયમ મુજબ, મહાનદીમાં ગાયત્રી મંત્રથી સ્નાન કર્યા પછી સંધ્યા કરવી. સવારે ગાયત્રીની સામે શ્રાદ્ધનું પિંડ અર્પણ કરવું. મધ્યાહ્ને પણ સ્નાન કરીને ગીત-વાદ્ય સાથે ઉપાસના કરવી. સાવિત્રીની સામે સંધ્યા અને પિંડદાન કરવું. અગસ્ત્યના સ્થાનમાં યોનિદ્વારથી પ્રવેશીને પિંડદાન કરવું. જે બહાર આવે છે તે ફરી જન્મમાં નથી આવતો, મુક્તિ પામે છે. કાકશિલા અને કુમારને બલિ અર્પણ કરવી. સ્વર્ગદ્વાર, સોમકુંડ, વાયુતીર્થ, આકાશગંગા, કપિલા વગેરે સ્થળોએ પિંડદાન કરવું. કપિલેશ, કોટેશ્વર, ગોપ્રચાર, ગાવા, વૈતરણી, ક્રૌંચપદ, વિશાલા, નિશ્ચિરા, ઋણમોચન, પાપમોચન, ભસ્મકુંડ વગેરેમાં પિંડદાન કરવું. ગદાધર, મુંડપૃષ્ઠ, દેવીઓ, ક્ષેત્રપાલ વગેરેની પૂજા કરવી. બ્રહ્માને વંદન કરીને બ્રહ્મલોકમાં કુળને પહોંચાડવું. સુભદ્રા, બલભદ્ર, પુરુષોત્તમ, હૃષીકેશ, માધવ, મહાલક્ષ્મી, ગૌરી, મંગલા, સરસ્વતી વગેરેની પૂજા કરવી. દ્વાદશાદિત્ય, અગ્નિ, રેવંત, ઇન્દ્રક, શ્રીકપર્દી, કાર્તિકેય, સોમનાથ, કાલેશ, કેદાર, સિદ્ધેશ્વર, રુદ્રેશ, રામેશ, બ્રહ્મકેશ્વર, અષ્ટલિંગ, નારાયણ, વરાહ, નરસિંહ, સીતારામ, ગરુડ, વામન વગેરેની પૂજા કરવી. ગયાના દરેક પવિત્ર સ્થાન પર પિંડદાન કરવું. ગયાવાસી ગદાધર ભગવાનને પ્રાર્થના કરવી: 'હું ત્રિઋણથી મુક્ત થયો છું, તમે મારા સાક્ષી રહો.' દેવતાઓ પણ મારા સાક્ષી રહે. ગયામાં શ્રાદ્ધ અને ગયામાહાત્મ્યના પાઠથી બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે. પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ અક્ષય અને બ્રહ્મલોકદાયક બને છે.

શ્રાદ્ધકલ્પઃ thumb|પાર્વણશ્રાદ્ધ. [https://www.youtube.com/watch?v=Vmk_20EaOS8 પાર્વણ શ્રાદ્ધ વિધિ] અગ્નિરુવાચ કાત્યાયનો મુનીનાહ યથા શ્રાદ્ધં તથા વદે ।૧૧૭.૦૦૧ ગયાદૌ શ્રાદ્ધં કુર્વીત સઙ્ક્રાન્ત્યાદૌ વિશેષતઃ ॥૧૧૭.૦૦૧ કાલે વાપરપક્ષે ચ ચતુર્થ્યા ઊર્ધ્વમેવ વ ।૧૧૭.૦૦૨ સમ્યાદ્ય ચ પદર્ક્ષે ચ(૧) પૂર્વેદ્યુશ્ચ નિમન્ત્રયેત્ ॥૧૧૭.૦૦૨ યતીન્ ગૃહસ્થસાધૂન્ વા સ્નાતકાઞ્છ્રોત્રિયાન્ દ્વિજાન્ ।૧૧૭.૦૦૩ અનવદ્યાન્ કર્મનિષ્ઠાન્ શિષ્ટાનાચારસંયુતાન્(૨) ॥૧૧૭.૦૦૩ ટિપ્પણી ૧ સમ્પાદ્ય પરમર્ક્ષે ચેતિ છ.. ૨ આચારસંસ્કૃતાનિતિ ગ.. , જ.. ચ વર્જયેચ્છિત્રિકુષ્ઠ્યાદીન્ન ગૃહ્ણીયાન્નિમન્ત્રિતાન્ ।૧૧૭.૦૦૪ સ્નાતાઞ્છુચીંસ્તથા દાન્તાન્ પ્રાઙ્મુખાન્ દેવકર્મણિ ॥૧૧૭.૦૦૪ ઉપવેશયેત્ત્રીન્ પિત્ર્યાદીનેકૈકમુભયત્ર વા ।૧૧૭.૦૦૫ એવં માતામહાદેશ્ચ શાકૈરપિ ચ કારયેત્ ॥૧૧૭.૦૦૫ તદહ્નિ બ્રહ્મચારી સ્યાદકોપોઽત્વરિતો મૃદુઃ(૧) ।૧૧૭.૦૦૬ સત્યોઽપ્રમત્તોઽનધ્વન્યો અસ્વાધ્યાયશ્ચ(૨) વાગ્યતઃ ॥૧૧૭.૦૦૬ સર્વાંશ્ચ પઙ્ક્તિમૂર્ધન્યાન્ પૃચ્છેત્પ્રશ્ને તથાસને ।૧૧૭.૦૦૭ દર્ભાનાસ્તીર્ય દ્વિગુણાન્ પિત્રે દેવાદિકઞ્ચરેત્ ॥૧૧૭.૦૦૭ વિશ્વાન્દેવાનાવાહયિષ્યે પૃચ્છેદાવાહયેતિ ચ ।૧૧૭.૦૦૮ વિશ્વેદેવાસ આવાહ્ય વિકીર્યાથ યવાન્ જપેત્ ॥૧૧૭.૦૦૮ વિશ્વે દેવાઃ શૃણુતેમં પિતૄનાવાહયિષ્યે ચ ।૧૧૭.૦૦૯ પૃચ્છેદાવાહયેત્યુક્તે ઉશન્તસ્ત્વા સમાહ્વયેત્ ॥૧૧૭.૦૦૯ તિલાન્ વિકીર્યાથ જપેદાયાન્ત્વિત્યાદિ પિત્રકે ।૧૧૭.૦૧૦ સપિત્રિત્રે નિષિઞ્ચેદ્વા શન્નો દેવીરભિ તૃચા ॥૧૧૭.૦૧૦ યવોઽસીતિ યવાન્ દત્વા પિત્રે સર્વત્ર વૈ તિલાન્ ।૧૧૭.૦૧૧ તિલોઽસિ સોમદેવત્યો ગોસવો દેવનિર્મિતઃ ।૧૧૭.૦૧૧ પ્રત્નમદ્ભિઃ પૃક્તઃ સ્વધયા પિતૄન્ લોકાન્ પ્રીણાહિ નઃ સ્વધા । ઇતિ શ્રીશ્ચ તેતિ દદેત્પુષ્પં પાત્રે હૈમેઽથ રાજતે ॥૧૧૭.૦૧૧ ઔદુમ્વરે વા ખડ્ગે વા પર્ણપાત્રે પ્રદક્ષિણમ્ ।૧૧૭.૦૧૨ દેવાનામપસવ્યં તુ પિતૄણાં સવ્યમાચરેત્ ॥૧૧૭.૦૧૨ ટિપ્પણી ૧ અત્વરિતોઽત્યૃજુરિતિ ઙ.. ૨ સત્યે પ્રપન્નોઽનધ્વન્યો હ્યસ્વાધ્યાયશ્ચેતિ ખ.. , ઘ.. ચ એકૈકસ્ય એકૈકેન સપવિત્રકરેષુ ચ ।૧૧૭.૦૧૩ યા દિવ્યા આપઃ પયસા સમ્બભૂવુર્યા અન્તરિક્ષા ઉતપાર્થિવીર્યાઃ હિરણ્યવર્ણા યજ્ઞિયાસ્તા ન આપઃ શિવાઃ સંશ્યોનાઃ સુહવા ભવન્તુ ૧૧૭.૦૧૩ અવધૈવં પિતામહદેઃ સંસ્રવાત્પ્રથમે ચરેત્(૧) ।૧૧૭.૦૧૪ પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસીતિ ન્યુબ્જં પાત્રં કરોત્યધઃ ॥૧૧૭.૦૧૪ અત્ર ગન્ધપુષ્પધૂપદીપાચ્છાદનદાનકં ।૧૧૭.૦૧૫ ઘૃતાક્તમન્નમુદ્ધૃત્ય પૃચ્છત્યગ્નૌ કરિષ્યે ચ ॥૧૧૭.૦૧૫ કુરુષ્વેત્યભ્યનુજ્ઞાતો જુહુયાત્સાગ્નિકોઽનલે ।૧૧૭.૦૧૬ અનગ્નિકઃ પિતૃહસ્તે(૨) સપવિત્રે તુ મન્ત્રતઃ ॥૧૧૭.૦૧૬ અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહેતિ(૩) પ્રથમાહુતિઃ ।૧૧૭.૦૧૭ સોમાય પિતૃમતેઽથ યમાયાઙ્ગિરસે પરે ॥૧૧૭.૦૧૭ હુતશેષં ચાન્નપાત્રે દત્વા પાત્રં સમાલભેત્ ।૧૧૭.૦૧૮ પૃથિવી તે પાત્રન્દ્યૌઃ પિધાનં બ્રાહ્મણસ્ય મુખે અમૃતે અમૃતં જુહોમિ સ્વાહેતિ જપ્ત્વેદં વિષ્ણુરિત્યન્ને દ્વિજાઙ્ગુષ્ઠન્નિવેશયેત્ ॥૧૧૭.૦૧૮ અપહતેતિ ચ તિલાન્ વિકીર્યાન્નં પ્રદાયયેત્ ।૧૧૭.૦૧૯ જુષધ્વમિતિ ચોક્ત્વાથ ગાયત્ર્યાદિ તતો જપેત્ ॥૧૧૭.૦૧૯ ટિપ્પણી ૧ એકૈકસ્યેત્યાદિઃ, પ્રથમે ચરેદિત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૨ અનગ્નિકો જલે ચૈવેતિ ઙ.. ૩ સ્વધેતિ ક.. દેવતાભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ મહાયોગિભ્ય એવ ચ ।૧૧૭.૦૨૦ નમઃ સ્વધાયૈ સ્વાહયૈ નિત્યમેવ નમો નમઃ(૧) ॥૧૧૭.૦૨૦ તૃપ્તાન્ જ્ઞાત્વાન્નં વિકિરેદપો દદ્યાત્સકૃત્સકૃત્ ।૧૧૭.૦૨૧ ગાયત્રીં પૂર્વવજ્જપ્ત્વા મધુ મધ્વિતિ વૈ જપેત્ ॥૧૧૭.૦૨૧ તૃપ્તાઃ સ્થ ઇતિ સમ્પૃચ્છેત્તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ વૈ વદેત્ ।૧૧૭.૦૨૨ શેષમન્નમનુજ્ઞાપ્ય સર્વમન્નમથૈકતઃ ॥૧૧૭.૦૨૨ ઉદ્ધૃત્યોચ્છિષ્ટપાર્શ્વે તુ કૃત્વા ચૈવાવનેજનં ।૧૧૭.૦૨૩ દદ્યાત્કુશેષુ ત્રીન્ પિણ્ડાનાચાન્તેષુ પરે જગુઃ ॥૧૧૭.૦૨૩ આચાન્તેષૂદકં પુષ્પાણ્યક્ષતાનિ પ્રદાપયેત્ ।૧૧૭.૦૨૪ અક્ષય્યોદકમેવાથ આશિષઃ પ્રાર્થયેન્નરઃ(૨) ॥૧૧૭.૦૨૪ અઘોરાઃ પિતરઃ સન્તુ ગોત્રન્નો વર્ધતાં સદા ।૧૧૭.૦૨૫ દાતારો નોઽભિવર્ધન્તાં વેદાઃ સન્તતિરેવ ચ ॥૧૧૭.૦૨૫ શ્રદ્ધા ચ નો માવ્યગમદ્બહુદેયં ચ નોઽસ્ત્વિતિ ।૧૧૭.૦૨૬ અન્નઞ્ચ નો બહુ ભવેદતિથીંશ્ચ લભેમહિ ॥૧૧૭.૦૨૬ યાચિતારશ્ચ નઃ સન્તુ મા ચ યાચિસ્મ કઞ્ચન ।૧૧૭.૦૨૭ સ્વધાવાચનીયાન્ કુશાનાસ્તીર્ય સપવિત્રકાન્(૩) ॥૧૧૭.૦૨૭ સ્વધાં વાચયિષ્યે પૃચ્છેદનુજ્ઞાતશ્ચ વાચ્યતાં ।૧૧૭.૦૨૮ પિતૃભ્યઃ પિતામહેભ્યઃ પ્રપિતામહમુખ્યકે ॥૧૧૭.૦૨૮ સ્વધોચ્યતામસ્તુ સ્વધા ઉચ્યમાનસ્તથૈવ ચ ।૧૧૭.૦૨૯ અપો નિષિઞ્ચેદુત્તાનં પાત્રં કૃત્વાથ દક્ષિણાં ॥૧૧૭.૦૨૯ ટિપ્પણી ૧ સ્વાહાયૈ નિત્યમેવ ભવન્ત્વિતિ ઇતિ ખ.. , છ.. ચ ૨ પ્રાર્થયેત્તત ઇતિ ઘ.. , જ.. , ઝ.. ચ ૩ અઘોરાઃ પિતર ઇત્યાદિઃ, આસ્તીર્ય સપવિત્રકાનિત્યન્તઃ પાઠઃ ખ.. , છ.. પુસ્તકદ્વયે નાસ્તિ યથાશક્તિ પ્રદદ્યાચ્ચ દૈવે પૈત્રેઽથ વાચયેત્ ।૧૧૭.૦૩૦ વિશ્વે દેવાઃ પ્રીયન્તાઞ્ચ વાજે વિસર્જયેત્ ॥૧૧૭.૦૩૦ આમાવાજસ્યેત્યનુવ્રજ્ય કૃત્વા વિપ્રાન્ પ્રદક્ષિણં ।૧૧૭.૦૩૧ ગૃહે વિશેદમાવાસ્યાં માસિ માસિ ચરેત્તથા ॥૧૧૭.૦૩૧ એકોદ્દિષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધં પૂર્વવદાચરેત્ ।૧૧૭.૦૩૨ એકં પવિત્રમેકાર્ધં એકં પિણ્ડમ્પ્રદાપયેત્ ॥૧૧૭.૦૩૨ નાવાહનાગ્નૌકરણં વિશ્વે દેવા ન ચાત્ર હિ ।૧૧૭.૦૩૩ તૃપ્તિપ્રશ્ને સ્વદિતમિતિ વદેત્સુખદિતં દ્વિજઃ ॥૧૧૭.૦૩૩ ઉપતિષ્ઠતામિત્યક્ષય્યે વિસર્ગે ચાભિરમ્યતાં ।૧૧૭.૦૩૪ અભિરતાઃ સ્મ ઇત્યપરે શેષં પૂર્વવદાચરેત્ ॥૧૧૭.૦૩૪ સપિણ્ડીકરણં વક્ષ્યે અબ્દાન્તે મધ્યતોઽપિ વા ।૧૧૭.૦૩૫ પિતૄણાં ત્રીણિ પાત્રાણિ એકમ્પ્રેતસ્ય પાત્રકં ॥૧૧૭.૦૩૫ સપવિત્રાણિ ચત્વારિ તિલપુષ્પયુતાનિ ચ ।૧૧૭.૦૩૬ ગન્ધોદકેન યુક્તાનિ(૧) પૂરયિત્વાભિષિઞ્ચતિ ॥૧૧૭.૦૩૬ પ્રેતપાત્રં પિતૃપાત્રે યે સમના ઇતિ દ્વયાત્ ।૧૧૭.૦૩૭ પૂર્વવત્પિણ્ડદાનાદિ પ્રેતાનાં પિતૃતા ભવેત્ ॥૧૧૭.૦૩૭ અથાભ્યુદયિકં શ્રાદ્ધં વક્ષ્યે સર્વં તુ પૂર્વવત્ ।૧૧૭.૦૩૮ જપેત્પિતૃમન્ત્રવર્જં પૂર્વાહ્ણે તત્પ્રદક્ષિણં ॥૧૧૭.૦૩૮ ઉપચારા ઋજુકુશાસ્તિલાર્થૈશ્ચ યવૈરિહ(૨) ।૧૧૭.૦૩૯ તૃપ્તિપ્રશ્નસ્તુ સમ્પન્નં સુસમ્પન્નં વદેદ્દ્વિજઃ ॥૧૧૭.૦૩૯ ટિપ્પણી ૧ ગન્ધોદકેન સિક્તાનિ ઇતિ જ.. ૨ અથાભ્યુદયિકમિત્યાદિઃ, યવૈરિહ ઇત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ દધ્યક્ષતવદરાદ્યાઃ(૧) પિણ્ડા નાન્દીમુખાન્ પિતૄન્ ।૧૧૭.૦૪૦ આવાહયિષ્યે પૃચ્છેચ્ચ પ્રીયન્તામિતિ ચાક્ષયે ॥૧૧૭.૦૪૦ નાન્દીમુખાશ્ચ પિતરો વાચયિષ્યેઽથ પૃચ્છતિ ।૧૧૭.૦૪૧ નાન્દીમુખાન્ પિતૃગણાન્ પ્રીયન્તામિત્યથો વદેત્ ॥૧૧૭.૦૪૧ નાન્દીમુખાશ્ચ પિતરસ્તત્પિતા પ્રપિતામહઃ ।૧૧૭.૦૪૨ માતામહઃ પ્રમાતામહો વૃદ્ધપ્રમાતૃકામહઃ ॥૧૧૭.૦૪૨ સ્વધાકારન્ન યુઞ્જીત યુગ્માન્ વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્ ।૧૧૭.૦૪૩ તૃપ્તિં વક્ષ્યે પિતૄણાં ચ ગ્રામ્યૈરોષધિભિસ્તથા ॥૧૧૭.૦૪૩ માસન્તૃપ્તિસ્તથારણ્યૈઃ(૨) કન્દમૂલફલાદિભિઃ ।૧૧૭.૦૪૪ મત્સ્યૈર્માસદ્વયં માર્ગૈસ્ત્રયં વૈ શાકુનેન ચ ॥૧૧૭.૦૪૪ ચતુરો રૌરવેણાથ(૩) પઞ્ચ ષટ્છાગલેન તુ(૪) ।૧૧૭.૦૪૫ કૂર્મેણ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ વારાહેણ નવૈવ તુ ॥૧૧૭.૦૪૫ મેષમાંસેન દશ ચ માહિષૈઃ પાર્ષતૈઃ શિવૈઃ ।૧૧૭.૦૪૬ સંવત્સરન્તુ ગવ્યેન પયસા પાયસેન વા ॥૧૧૭.૦૪૬ વાર્ધીનસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી ।૧૧૭.૦૪૭ ખડ્ગમાંસં કાલશાકં લોહિતચ્છાગલો(૫) મધુ ॥૧૧૭.૦૪૭ મહાશલ્કાશ્ચ વર્ષાસુ મઘાશ્રાદ્ધમથાક્ષયં(૬) ।૧૧૭.૦૪૮ મન્ત્રાધ્યાય્યગ્નિહોત્રી ચ શાખાધ્યાયી ષડઙ્ગવિત્ ॥૧૧૭.૦૪૮ તૃણાચિકેતઃ ત્રિમધુર્ધર્મદ્રોણસ્ય(૭) પાઠકઃ ।૧૧૭.૦૪૯ ત્રિષુપર્ણજ્યેષ્ઠસામજ્ઞાની સ્યુઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ ॥૧૧૭.૦૪૯ ટિપ્પણી ૧ દધ્યક્ષતવદર્યાદ્યા ઇતિ ગ.. , છ.. ચ ૨ તથા વન્યૈરિતિ ખ.. , ઙ.. ચ ૩ વત્સરં રૌરવેણાથેતિ ઘ.. ૪ પઞ્ચકં છાગસ્તેન તુ ઇતિ ઙ.. ૫ લોહિતચ્છાગક ઇતિ ગ.. , ઘ.. , ઙ.. ચ ૬ મઘાશ્રાદ્ધમિહાક્ષયમિતિ ઝ.. ૭ જલદ્રોણસ્યેતિ ઝ.. કમ્યાનાં કલ્પમાખ્યાસ્યે(૧) પ્રતિપત્સુ ધનં બહુ ।૧૧૭.૦૫૦ સ્ત્રિયઃ પરા દ્વિતીયાયાઞ્ચતુર્થ્યાં ધર્મકામદઃ ॥૧૧૭.૦૫૦ પઞ્ચમ્યાં પુત્રકામસ્તુ ષષ્ઠ્યાઞ્ચ શ્રૈષ્ઠ્યભાગપિ(૨) ।૧૧૭.૦૫૧ કૃષિભાગી ચ સપ્તમ્યામષ્ટમ્યામર્થલાભકઃ ॥૧૧૭.૦૫૧ નવમ્યાઞ્ચ એકશફા(૩) દશમ્યાઙ્ગોગણો ભવેત્ ।૧૧૭.૦૫૨ એકદશ્યાં પરીવારો દ્વાદશ્યાન્ધનધાન્યકં ॥૧૧૭.૦૫૨ જ્ઞાતિશ્રેષ્ઠ્યં ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાઞ્ચ શસ્ત્રતઃ(૪) ।૧૧૭.૦૫૩ મૃતાનાં શ્રાદ્ધં સર્વાપ્તમમાવાસ્યાં સમીરિતં(૫) ॥૧૧૭.૦૫૩ સપ્ત વ્યાધા દશારણ્યે(૬) મૃગાઃ કાલઞ્જરે ગિરૌ ।૧૧૭.૦૫૪ ચક્રવાકાઃ શરદ્વીપે હંસાઃ સરસિ માન્સે ॥૧૧૭.૦૫૪ તેઽપિ જાતાઃ(૭) કુરુક્ષેત્રે બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।૧૧૭.૦૫૫ પ્રસ્થિતા દૂરમધ્વાનં યૂયન્તેભ્યોઽવસીદત ॥૧૧૭.૦૫૫ શ્રાદ્ધાદૌ પઠિતે શ્રાદ્ધં પૂર્ણં સ્યાદ્બ્રહ્મલોકદં ।૧૧૭.૦૫૬ શ્રાદ્ધં કુર્યાચ્ચ પુત્રાદિઃ(૮) પિતુર્જીવતિ તત્પિતુઃ ॥૧૧૭.૦૫૬ તત્પિતુસ્તત્પિતુઃ કુર્યાજ્જીવતિ પ્રપિતામહે ।૧૧૭.૦૫૭ પિતુઃ પિતામસ્હસ્યાથ પરસ્ય પ્રપિતામાત્(૯) ॥૧૧૭.૦૫૭ ટિપ્પણી ૧ કાલમાખ્યાસ્યે ઇતિ ઝ.. ચ ૨ શ્રેષ્ઠભાગ્યપિ ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઙ.. , છ.. ચ । જ્યેષ્ઠભાગપિ ઇતિ ઘ.. ૩ નવમ્યાં વૈ શફપતિરિતિ જ.. ૪ ચતુર્દશ્યાઞ્ચ શાસ્ત્રત ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ ૫ મૃતાનાં શ્રાદ્ધં સર્વાપ્તિરમાવાસ્યા સમીરિતા ઇતિ ક.. ૬ દશાર્ણેષુ ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઙ.. , છ.. ચ ૭ તેઽભિજાતા ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ ૮ કુર્યાત્સુપુત્રોઽપિ ઇતિ છ.. ૯ તત્પિતુરિત્યાદિઃ, પ્રપિતામહાદિત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ એવં માત્રાદિકસ્યાપિ તથા માતામહાદિકે ।૧૧૭.૦૫૮ શ્રાદ્ધકલ્પં પઠેદ્યસ્તુ સ લભેત્શ્રાદ્ધકૃત્ફલં(૧) ॥૧૧૭.૦૫૮ તીર્થે યુગાદૌ મન્વાદૌ શ્રાદ્ધં દત્તમથાક્ષયં ।૧૧૭.૦૫૯ અશ્વયુચ્છુક્લનવમી દ્વાદશી કર્તિકે તથા ॥૧૧૭.૦૫૯ તૃતીયા ચૈવ માઘસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ ।૧૧૭.૦૬૦ ફાલ્ગુનસ્યાપ્યમાવાસ્યા પૌષયૈકાદશી તથા ॥૧૧૭.૦૬૦ આષાઢસ્યાપિ દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી ।૧૧૭.૦૬૧ શ્રાવણે ચાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢે ચ પૂર્ણિમા ॥૧૧૭.૦૬૧ કર્તિકી ફાલ્ગુની તદ્વજ્જ્યૈષ્ઠે પઞ્ચદશી સિતા ।૧૧૭.૦૬૨ સ્વાયમ્ભુવાદ્યા મનવસ્તેષામાદ્યાઃ કિલાક્ષયાઃ ॥૧૧૭.૦૬૨ ગયા પ્રયાગો ગઙ્ગા ચ કુરુક્ષેત્રં ચ નર્મદા ।૧૧૭.૦૬૩ શ્રીપર્વતઃ પ્રભાસશ્ચ શાલગ્રામો વરાણસી(૨) ॥૧૧૭.૦૬૩ ગોદાવરી તેષુ શ્રાદ્ધં સ્ત્રીપુરુષોત્તમાદિષુ

અગ્નિ કહે છે: કાત્યાયન મुनિએ જેમ શ્રાદ્ધ કરવું તે કહ્યું છે. ગયા વગેરે સ્થળોએ અને સંક્રાંતિ વગેરે વિશેષ સમયમાં શ્રાદ્ધ કરવું. યોગ્ય સમયે, અપરપક્ષમાં, ચતુર્થી પછી, પદર્ક્ષે, પૂર્વ દિવસે યતિ, ગૃહસ્થ, સ્નાતક, શ્રોત્રીય, કર્મનિષ્ઠ, શિષ્ટ બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવું. ચિત્રી, કુષ્ટી વગેરેને ટાળવા. સ્નાન કરેલા, શુદ્ધ, દાંતવાળા અને પૂર્વ દિશા તરફ બેઠેલા બ્રાહ્મણોને બેસાડવા. પિતૃ, માતામહ વગેરે માટે પણ શાકાદિથી શ્રાદ્ધ કરવું. તે દિવસે બ્રહ્મચારી, શાંત, ધીર, સત્યનિષ્ઠ, અભ્યાસી અને વાણીમાં નિયમિત રહેવું. પંક્તિમાં સૌને પૂછવું. દર્ભ bichavi, પિતૃ અને દેવ માટે પાત્ર ગોઠવવું. વિશ્વદેવોને આવાહન કરવું. યવ અને તિલ વિખેરવા. પિતૃઓ માટે પાત્ર નીચે રાખવું. ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, ચાદર, દાન કરવું. ઘીથી અન્ન ઉઠાવી અગ્નિમાં અર્પણ કરવું. અનાગ્નિકો પિતૃના હાથે મંત્રથી અર્પણ કરે. અગ્નિ, સોમ, યમ, અંગિરા માટે હવન. બાકી અન્ન પિતૃને આપવું. 'પૃથ્વી તારો પાત્ર, દ્યૌસ પિધાન' વગેરે મંત્રથી અન્ન અર્પણ કરવું. 'તૃપ્ત છો?' એમ પૂછવું. બાકી અન્ન પિતૃઓને અનુમતિથી આપવું. ત્રણ પિંડ દર્ભ પર મૂકવા. અંતે પાણી, પુષ્પ, અક્ષત આપવું. 'અક્ષય જળ' માગવું. 'અઘોર પિતૃઓ રહે, ગોત્ર વધે, દાતા વધે, વેદો વધે, શ્રદ્ધા ઘટે નહીં, અન્ન વધે, અતિથિ મળે, યાચક ન મળે' એવી શુભ કામનાઓ કરવી. 'સ્વધા' બોલાવવી. દક્ષિણ દિશામાં પાણી આપવું. શક્તિ પ્રમાણે દાન કરવું. દેવો અને પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય. વિદાય સમયે બ્રાહ્મણોને પ્રદક્ષિણ કરીને ઘરે જવું. અમાવાસ્યાએ માસે માસે શ્રાદ્ધ કરવું. એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ પણ પૂર્વવત્ કરવું. પિતૃઓ માટે ત્રણ પાત્ર, પ્રેત માટે એક પાત્ર, ચાર પાત્રમાં તિલ, પુષ્પ, ગંધ, જળ ભરી પિંડદાન કરવું. શ્રાદ્ધમાં કંદ, મૂળ, ફળ, દૂધ, પાયસ, ઘી, શાકાદિથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે. શ્રાદ્ધકર્તા પુત્ર, પિતૃ, પિતામહ, પ્રપિતામહ માટે શ્રાદ્ધ કરે. માતૃપક્ષ માટે પણ આવું જ કરવું. શ્રાદ્ધકલ્પના પાઠથી શ્રાદ્ધકર્તાને શ્રાદ્ધનું ફળ મળે છે. તીર્થ, યુગ, મન્વંતર, વિશેષ તિથિઓ અને પવિત્ર સ્થળોએ શ્રાદ્ધ અક્ષય ફળદાયક છે.

ભારતવર્ષં અગ્નિરુવાચ ઉત્તરં યત્સમુદ્રસ્ય હિમાદ્રેશ્ચૈવ દક્ષિણં ।૧૧૮.૦૦૧ વર્ષં તદ્ભારતં નામ નવસાહસ્રવિસ્તૃતં ॥૧૧૮.૦૦૧ કર્મભૂમિરિયં સ્વર્ગમપવર્ગં ચ ગચ્છતાં ।૧૧૮.૦૦૨ ટિપ્પણી ૧ યસ્તુ લભેચ્છ્રાદ્ધકૃતં ફલમિતિ ખ.. , છ.. , જ.. ચ ૨ વારાણસી ઇતિ ખ.. , ઙ.. , છ.. , જ.. ચ મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાન્ હેમપર્વતઃ(૧) ॥૧૧૮.૦૦૨ વિન્ધ્યશ્ચ પારિપાત્રશ્ચ સપ્તાત્ર કુલપર્વતાઃ ।૧૧૮.૦૦૩ ઇન્દ્રદ્વીપઃ કસેરુશ્ચ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્ ॥૧૧૮.૦૦૩ નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગાન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ ।૧૧૮.૦૦૪ અયં તુ નવમસ્તેષુ દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ ॥૧૧૮.૦૦૪ યોજનાનાં સહસ્રાણિ દ્વીપોયં દક્ષિણોત્તરાત્ ।૧૧૮.૦૦૫ નવ ભેદા ભારતસ્ય(૨) મધ્યભેદેઽથ પૂર્વતઃ ॥૧૧૮.૦૦૫ કિરાતા યવનાશ્ચાપિ બ્રાહ્મણાદ્યાશ્ચ મધ્યતઃ ।૧૧૮.૦૦૬ વેદસ્મૃતિમુખા નદ્યઃ પારિપાત્રોદ્ભવાસ્તથા ॥૧૧૮.૦૦૬ વિન્ધ્યાચ્ચ નર્મદાદ્યાઃ સ્યુઃ સહ્યાત્તાપી પયોષ્ણિકા ।૧૧૮.૦૦૭ ગોદાવરીભીમરથીકૃષ્ણવેણાદિકાસ્તથા ॥૧૧૮.૦૦૭ મલયાત્કૃતમાલાદ્યાસ્ત્રિસામાદ્યા મહેન્દ્રજાઃ ।૧૧૮.૦૦૮ કુમારાદ્યાઃ શુક્તિમતો(૩) હિમાદ્રેશ્ચન્દ્રભાગકા ॥૧૧૮.૦૦૮ પશ્ચિમે કુરુપાઞ્ચાલમધ્યદેશાદયઃસ્થિતાઃ

અગ્નિ કહે છે: ઉત્તર સમુદ્ર અને દક્ષિણ હિમાલય વચ્ચેનું પ્રદેશ 'ભારત' કહેવાય છે, જે નવ હજાર યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે. અહીં કર્મભૂમિ છે, જ્યાંથી સ્વર્ગ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન, હેમપર્વત, વિંધ્ય, પારિપાત્ર—આ સાત મુખ્ય પર્વતો છે. નવ દ્વીપો છે, જેમાં નવમો દ્વીપ સાગરથી ઘેરાયેલો છે. ભારતના નવ ભાગ છે. મધ્યમાં બ્રાહ્મણ વગેરે અને કિરાત, યવન વગેરે છે. વિવિધ નદીઓ પણ અહીંથી વહે છે.

ભુવનકોષઃ અગ્નિરુવાચ વિસ્તારસ્તુ સ્મૃતો ભૂમેઃ સહસ્રાણિ ચ સપ્તતિઃ ।૧૨૦.૦૦૧ ઉચ્છ્રાયો દશસાહસ્રં પાતાલઞ્ચૈકમેકકં ॥૧૨૦.૦૦૧ અતલં વિતલઞ્ચૈવ નિતલઞ્ચ ગભસ્તિમત્ ।૧૨૦.૦૦૨ મહાખ્યં સુતલઞ્ચાગ્ર્યં પાતાલઞ્ચાપિ સપ્તમં ॥૧૨૦.૦૦૨ કૃષ્ણપીતારુણાઃ શુક્લશર્કરાશૈલકાઞ્ચનાઃ ।૧૨૦.૦૦૩ ભૂમયસ્તેષુ રમ્યેષુ સન્તિ દૈત્યાદયઃ સુખં ॥૧૨૦.૦૦૩ પાતાલાનામધશ્ચાસ્તે શેષો વિષ્ણુશ્ચ તામસઃ ।૧૨૦.૦૦૪ ગુણાનન્ત્યાત્સ ચાનન્તતઃ શિરસા ધારયન્મહીં ॥૧૨૦.૦૦૪ ભુવોઽધો નરકા નૈકે ન પતેત્તત્ર વૈષ્ણવઃ ।૧૨૦.૦૦૫ રવિણા ભાસિતા પૃથ્વી યાવત્તાયન્નભો મતં ॥૧૨૦.૦૦૫ ભૂમેર્યોજનલક્ષન્તુ વિશિષ્ઠરવિમણ્ડલં ।૧૨૦.૦૦૬ રવેર્લક્ષેણ ચન્દ્રશ્ચ લક્ષાન્નાક્ષત્રમિન્દુતઃ ॥૧૨૦.૦૦૬ દ્વિલક્ષાદ્ભાદ્બુધશ્ચાસ્તે બુધાચ્છુક્રો દ્વિલક્ષતઃ ।૧૨૦.૦૦૭ દ્વિલક્ષેણ કુજઃ શુક્રાદ્ભૌમાદ્દ્વિલક્ષતો ગુરુઃ ॥૧૨૦.૦૦૭ ગુરોર્દ્વિલક્ષતઃ સૌરિત્લ્લક્ષાત્સપ્તર્ષયઃ શનેઃ ।૧૨૦.૦૦૮ લક્ષાદ્ધ્રુવો હ્યૃષિભ્યસ્તુ ત્રૈલોક્યઞ્ચોચ્છ્રયેણ ચ ॥૧૨૦.૦૦૮ ધ્રુવાત્કોટ્યા મહર્લોકો યત્ર તે કલ્પવાસિનઃ ।૧૨૦.૦૦૯ જનો દ્વિકોટિતસ્તસ્માદ્યત્રાસન્ સનકાદયઃ ॥૧૨૦.૦૦૯ જનાત્તપશ્ચાષ્તકોટ્યા વૈરાજા યત્ર દેવતાઃ ।૧૨૦.૦૧૦ ષણવત્યા તુ કોટીનાન્તપસઃ સત્યલોકકઃ ॥૧૨૦.૦૧૦ અપુનર્મારકા યત્ર બ્રહ્મલોકો હિ સ સ્મૃતઃ ।૧૨૦.૦૧૧ પાદગમ્યસ્તુ ભૂલ્લોકો ભુવઃ સૂર્યાન્તરઃ સ્મૃતઃ ॥૧૨૦.૦૧૧ સ્વર્ગલોકો ધ્રુવાન્તસ્તુ નિયુતાનિ ચતુર્દશ ।૧૨૦.૦૧૨ એતદણ્ડકટાહેન વૃતો બ્રહ્માણ્ડવિસ્તરઃ ॥૧૨૦.૦૧૨ વારિવહ્ન્યનિલાકાશૈસ્તતો ભૂતાદિના વહિઃ ।૧૨૦.૦૧૩ વૃતં દશગુણૈરણ્ડં ભૂતાદિર્મહતા તથા ॥૧૨૦.૦૧૩ દશોત્તરાણિ શેષાણિ એકૈકસ્માન્મામુને ।૧૨૦.૦૧૪ મહાન્તઞ્ચ સમાવૃત્ય પ્રધાનં સમવસ્થિતં ॥૧૨૦.૦૧૪ અનન્તસ્ય ન તસ્યાન્તઃ સઙ્ખ્યાનં નાપિ વિદ્યતે ।૧૨૦.૦૧૫ હેતુભૂતમશેષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા પરા મુને ॥૧૨૦.૦૧૫ અસઙ્ખ્યાતાનિ શાણ્ડાનિ તત્ર જાતાનિ ચેદૃશાં ।૧૨૦.૦૧૬ દારુણ્યગ્નિર્યથા તૈલં તિલે તદ્વત્પુમાનિતિ ॥૧૨૦.૦૧૬ પ્રધાને ચ સ્થિતો વ્યાપી ચેતનાત્માત્મવેદનઃ ।૧૨૦.૦૧૭ પ્રધાનઞ્ચ પુમાંશ્ચૈવ સર્વભૂતાત્મભૃતયા ॥૧૨૦.૦૧૭ વિષ્ણુશક્ત્યા મહાપ્રાજ્ઞ વૃતૌ સંશ્રયધર્મિણૌ ।૧૨૦.૦૧૮ તયોઃ સૈવ પૃથગ્ભાવે કારણં સંશ્રયસ્ય ચ ॥૧૨૦.૦૧૮ ક્ષોભકારણભૂતશ્ચ સર્ગકાલે મહામુને ।૧૨૦.૦૧૯ યથા શૈત્યં જલે વાતો વિભર્તિ કણિકાગતં ॥૧૨૦.૦૧૯ જગચ્છક્તિસ્તથા વિષ્ણોઃ પ્રધાનપ્રતિપાદિકાં ।૧૨૦.૦૨૦ વિષ્ણુશક્તિં સમાસાદ્ય દેવાદ્યાઃ સમ્ભવન્તિ હિ ॥૧૨૦.૦૨૦ સ ચ વિષ્ણુઃ સ્વયં બ્રહ્મ યતઃ સર્વમિદં જગત્ ।૧૨૦.૦૨૧ યોજનાનાં સહસ્રાણિ ભાસ્કરસ્ય રથો નવ ॥૧૨૦.૦૨૧ ઈશાદણ્ડસ્તથૈવાસ્ય દ્વિગુણો મુનિસત્તમ ।૧૨૦.૦૨૨ સાર્ધકોટિસ્તથા સપ્તનિયુતાન્યધિકાનિ વૈ ॥૧૨૦.૦૨૨ યોજનાનાન્તુ તસ્યાક્ષસ્તત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતં ।૧૨૦.૦૨૩ ત્રિનાભિમતિપઞ્ચારં ષણ્ણેમિ દ્વ્યયનાત્મકં ॥૧૨૦.૦૨૩ સંવત્સરમયં કૃત્સ્નં કાલચક્રં પ્રતિષ્ઠિતં ।૧૨૦.૦૨૪ ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ દ્વિતીયાક્ષો વિવસ્વતઃ ॥૧૨૦.૦૨૪ પઞ્ચાન્યાનિ તુ સાર્ધાનિ સ્યન્દનસ્ય મહામતે ।૧૨૦.૦૨૫ અક્ષપ્રમાણમુભયોઃ પ્રમાણન્તદદ્યુગાર્ધયોઃ ॥૧૨૦.૦૨૫ હ્રસ્વોઽક્ષસ્તદ્યુગાર્ધઞ્ચ ધ્રુવાધારં રથસ્ય વૈ ।૧૨૦.૦૨૬ હયાશ્ચ સપ્ત છન્દાંસિ ગાયત્ર્યાદીનિ સુવ્રત ॥૧૨૦.૦૨૬ ઉદયાસ્તમનં જ્ઞેયં દર્શનાદર્શનં રવેઃ ।૧૨૦.૦૨૭ યાવન્માત્રપ્રદેશે તુ વશિષ્ઠોઽવસ્થિતો ધ્રુવઃ ॥૧૨૦.૦૨૭ સ્વયમાયાતિ તાવત્તુ ભૂમેરાભૂતસમ્પ્લવે ।૧૨૦.૦૨૮ ઊર્ધ્વોત્તરમૃષિભ્યસ્તુ ધ્રુવો યત્ર વ્યવસ્થિતઃ ॥૧૨૦.૦૨૮ એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરં ।૧૨૦.૦૨૯ નિર્ધૂતદોષપઙ્કાનાં યતીનાં સ્થાનમુત્તમં ॥૧૨૦.૦૨૯ તતો ગઙ્ગા પ્રભવતિ સ્મરણાત્પાશનાશની ।૧૨૦.૦૩૦ દિવિ રૂપં હરેર્જ્ઞેયં શિશુમારાકૃતિ પ્રભો ॥૧૨૦.૦૩૦ સ્થિતઃ પુચ્છે ધ્રુવસ્તત્ર ભ્રમન્ ભ્રામયતિ ગ્રહાન્ ।૧૨૦.૦૩૧ સ રથોઽધિષ્ઠિતા દેવૈરાદિત્યૈર્ઋષિભિર્વરૈઃ ॥૧૨૦.૦૩૧ ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ ।૧૨૦.૦૩૨ હિમોષ્ણવારિવર્ષાણાં કારણં ભગવાન્ રવિઃ ॥૧૨૦.૦૩૨ ઋગ્વેદાદિમયો વિષ્ણુઃ સ શુભાશુભકારણં ।૧૨૦.૦૩૩ રથસ્ત્રિચક્રઃ સોમસ્ય કુન્દાભાસ્તસ્ય વાજિનઃ ॥૧૨૦.૦૩૩ વામદક્ષિણતો યુક્તા દશ તેન ચરત્યસૌ ।૧૨૦.૦૩૪ ત્રયસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ત્રયસ્ત્રિંશચ્છતાનિ ચ ॥૧૨૦.૦૩૪ ત્રયસ્ત્રિંશત્તથા દેવાઃ પિબન્તિ ક્ષણદાકરં ।૧૨૦.૦૩૫ એકાં કલાઞ્ચ પિતર એકામારશ્મિસંસ્થિતાઃ ॥૧૨૦.૦૩૫ વાય્વગ્નિદ્રવ્યસમ્ભૂતો રથશ્ચન્દ્રસુતસ્ય ચ ।૧૨૦.૦૩૬ અષ્ટાભિસ્તુરગૈર્યુક્તો બુધસ્તેન ચરત્યપિ ॥૧૨૦.૦૩૬ શુક્રસ્યાપિ રથોઽષ્ટાશ્વો ભૌમસ્યાપિ રથસ્તથા ।૧૨૦.૦૩૭ બૃહસ્પતે રથોઽષ્ટાશ્વઃ શનેરષ્ટાશ્વકો રથઃ ॥૧૨૦.૦૩૭ સ્વર્ભાનોશ્ચ રથોઽષ્ટાશ્વઃ કેતોશ્ચાષ્ટાશ્વકો રથઃ ।૧૨૦.૦૩૮ યદદ્ય વૈષ્ણવઃ કાયસ્તતો વિપ્ર વસુન્ધરા ॥૧૨૦.૦૩૮ પદ્માકરા સમુદ્ભૂતા પર્વતાદ્યાદિસંયુતા ।૧૨૦.૦૩૯ જ્યોતિર્ભુવનનદ્યદ્રિસમુદ્રવનકં હરિઃ ॥૧૨૦.૦૩૯ યદસ્તિ નાસ્તિ તદ્વિષ્ણુર્વિષ્ણુજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતં(૧) ।૧૨૦.૦૪૦ ન વિજ્ઞાનમૃતે કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનં વિષ્ણુઃ પરમ્પદં ॥૧૨૦.૦૪૦ તત્કુર્યાદ્યેન વિષ્ણુઃ સ્યાત્સત્યં જ્ઞાનમનન્તકં ।૧૨૦.૦૪૧ પઠેદ્ભુવનકોષં હિ યઃ સોઽવાપ્તસુખાત્મભાક્ ॥૧૨૦.૦૪૧ જ્યોતિઃશાસ્ત્રાદિવિધ્યાશ્ચ શુભાશુભાધિપો હરિઃ(૨)

અગ્નિ કહે છે: પૃથ્વીનું વિસ્તરણ સત્તર હજાર યોજન છે; ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન અને પાતાળ પણ એટલું જ છે. અતલ, વિતલ, નિતલ, ગભસ્તિમાન, મહાતલ, સુતલ, પાતાળ—આ સાત પાતાળ છે. અહીં દૈત્યાદિ સુખથી વસે છે. પાતાળથી નીચે શેષનાગ છે, જે મહીને પોતાના માથા પર ધારણ કરે છે. પૃથ્વીથી નીચે અનેક નરક છે, પણ વૈષ્ણવ ત્યાં પડતા નથી. સૂર્ય પ્રકાશે પૃથ્વી અને આકાશ પ્રકાશિત થાય છે. પૃથ્વીથી સૂર્ય સુધી એક લાખ યોજન છે, પછી ચંદ્ર, પછી ગ્રહો, પછી ધ્રુવ, પછી મહર્લોક, જનલોક, તપલોક, સત્યલોક—આ રીતે બ્રહ્મલોક સુધી અનેક લોક છે. સમગ્ર બ્રહ્માંડ દશગણથી ઘેરાયેલું છે. પ્રધાન અને પુરુષ બંનેમાં વિષ્ણુશક્તિથી સર્વ સૃષ્ટિ થાય છે. વિષ્ણુજ્ઞાન વિના કશું જ નથી. વર્ષનું આખું ચક્ર કાળચક્ર તરીકે સ્થાપિત છે.

અગ્નિ કહે છે: હવે હું કાળગણના માટે વર્ષના ગણિતની રીત સમજાવું છું. વર્ષ, માસ, તિથિ, નક્ષત્ર, વાર વગેરેના ગુણોત્તરથી કાળની ગણના થાય છે. દરેક તિથિ, નક્ષત્ર, વાર અને નાળની ગણતરી પ્રમાણે શુભ-અશુભ ફળ નિર્ધારિત થાય છે. કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી પૂર્ણ થાય ત્યારે કાગનો સંકેત મળે છે; પર્વદિવસે ચતુષ્પદ સંકેત હોય છે.

અગ્નિ કહે છે: હવે હું યુદ્ધજયાર્નવના જ્યોતિષશાસ્ત્રનો સાર કહું છું. બધા મંત્રોનું મૂળ પંદર અક્ષરવાળી શક્તિ છે, જેનાથી સૃષ્ટિ થાય છે. અ, ઇ, ઉ, એ, ઓ—આ સ્વરો અને પંચવર્ગના અક્ષરો ગ્રહો અને તત્ત્વોને દર્શાવે છે. શરીરમાં શક્તિ, પ્રાણ, મન વગેરેનું સ્થાન છે. જે આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, તે શિવત્વ પામે છે. યુદ્ધમાં વિજય માટે મંત્ર અને વિધિથી આરાધના કરવી.

ઈશ્વર કહે છે: 'ઓમ હ્રીં કર્ણમોટા...' આ મંત્રનો જાપ કરીને ક્રોધ, મોહન, મરણ, ઉચ્છાટન વગેરે માટે ઉપયોગ થાય છે. વિવિધ દેવીઓ અને શક્તિઓના મંડળ, પંચવર્ગ, ગ્રહ, તિથિ, યોગ વગેરેના જ્ઞાનથી યુદ્ધમાં વિજય મળે છે. હનુમાનજીનું ચિત્ર કપડાં પર દર્શન કરતાં જ દુશ્મનોનો નાશ થાય છે.

નાનાબલાનિ ઈશ્વર ઉવાચ(૨) વિષ્કુમ્ભે ઘટિકાસ્તિસ્રઃ શૂલે પઞ્ચ વિવર્જયેત્(૩) ।૧૨૭.૦૦૧ ષટ્ષટ્(૪) ગણ્ડેઽનિગણ્ડે ચ નવ વ્યાદ્યાતવજ્રયોઃ ॥૧૨૭.૦૦૧ પરિઘે ચ વ્યતીપાતે ઉભયોરપિ તદ્દિનમ્ ।૧૨૭.૦૦૨ વૈધૃતે તદ્દિનઞ્ચૈવ યાત્રાયુદ્ધાદિકન્ત્યજેત્ ॥૧૨૭.૦૦૨ ગ્રહૈઃ શુભાશુભં વક્ષ્યે દેવિ મેષાદિરાશિતઃ(૫) ।૧૨૭.૦૦૩ ચન્દ્રશુક્રૌ ચ જન્મસ્થ્યૌ વર્જિતૌ શુભદાયકૌ ॥૧૨૭.૦૦૩ ટિપ્પણી ૨ અગ્નિરુવાચેતિ છ.. ૩ પઞ્ચ ચ વર્જયેદિતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. ચ ૪ ષટ્ચ ગણ્ડેઽતિગણ્ડે ચેતિ ખ.. , ઘ.. , છ.. ચ । સપ્ત ગણ્ડેતિગણ્ડે ચેતિ ગ.. , ઙ.. ચ ૫ મેષાદિરાશિભિરિતિ જ.. દ્વિતીયો મઙ્ગલોઽથાર્કઃ સૌરિશ્ચૈવ તુ સૈંહિકઃ ।૧૨૭.૦૦૪ દ્રવ્યનાશમલાભઞ્ચ આહવે ભઙ્ગમાદિશેત્ ॥૧૨૭.૦૦૪ સોમો બુધો ભૃગુર્જીમો દ્વિતીયસ્થાઃ શુભાવહાઃ ।૧૨૭.૦૦૫ તૃતીયસ્થો યદા ભાનુઃ શનિર્ભૌમો ભૃગુસ્તથા ॥૧૨૭.૦૦૫ બુધશ્ચૈવેન્દૂ રાહુશ્ચ સર્વે તે ફલદા ગ્રહાઃ ।૧૨૭.૦૦૬ બુધશુક્રૌ ચતુર્થૌ તુ શેષાશ્ચૈવ ભયાવહાઃ ॥૧૨૭.૦૦૬ પઞ્ચમસ્થો યદા જીવઃ શુક્રઃ સૌમ્યશ્ચ ચન્દ્રમાઃ ।૧૨૭.૦૦૭ દદેત(૧) ચેપ્સિતં લાભં ષષ્ઠે સ્થાને શુભો રવિઃ ॥૧૨૭.૦૦૭ ચન્દ્રઃ સૌરિર્મઙ્ગલશ્ચ ગ્રહા દેવિ સ્વરાશિતઃ ।૧૨૭.૦૦૮ બુધશ્ચ શુભદઃ ષષ્ઠે ત્યજેત્ષષ્ઠં ગુરું ભૃગું ॥૧૨૭.૦૦૮ સપ્તમોઽર્કઃ શનિર્ભૌમો રાહુર્હાન્યૈ સુખાય ચ ।૧૨૭.૦૦૯ જીવો ભૃગુશ્ચ સૌમ્યશ્ચ જ્ઞશુક્રો ચાષ્ટમૌ શુભૌ ॥૧૨૭.૦૦૯ શેષા ગ્રહાસ્તથા હાન્યૈ જ્ઞભૃગૂ નવમૌ શુભૌ ।૧૨૭.૦૧૦ શેષા હાન્યૈ ચ લાભાય દશમૌ ભૃગુભાસ્કરૌ ॥૧૨૭.૦૧૦ શનિર્ભૌમશ્ચ રાહુશ્ચ ચન્દ્રઃ સૌમ્યઃ શુભાવહઃ ।૧૨૭.૦૧૧ શુભાશ્ચૈકાદશે સર્વે વર્જયેદ્દશમે(૨) ગુરુમ્ ॥૧૨૭.૦૧૧ બુધશુક્રૌ દ્વાદશસ્થૌ શેષાન્ દ્વાદશગાંસ્ત્યજેત્ ।૧૨૭.૦૧૨ અહોરાત્રે દ્વાદશ સ્યૂ રાશયસ્તાન્ વદામ્યહમ્ ॥૧૨૭.૦૧૨ મીનો મેષોઽથ મિથુનઞ્ચતસ્રો નાડયો વૃષઃ ।૧૨૭.૦૧૩ ષટ્કર્કસિંહકન્યાશ્ચ તુલા પઞ્ચ ચ વૃશ્ચિકઃ ॥૧૨૭.૦૧૩ ધનુર્નક્રો ઘટશ્ચૈવ સૂર્યગો રાશિરાદ્યકઃ ।૧૨૭.૦૧૪ ટિપ્પણી ૧ દદાતીતિ ખ.. ૨ વર્જયેદ્દશમિતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. ચ ચરસ્થિરદ્વિઃસ્વભાવા મેષાદ્યાઃ સ્યુર્યથાક્રમમ્ ॥૧૨૭.૦૧૪ કુલીરો મકરશ્ચૈવ તુલામેષાદયશ્ચરાઃ ।૧૨૭.૦૧૫ ચરકાર્યં જયં કામમાચરેચ્ચ શુભશુભમ્ ॥૧૨૭.૦૧૫ સ્થિરો વૃષો હરિઃ કુમ્ભો વૃશ્ચિકઃ સ્થિરકાર્યકે ।૧૨૭.૦૧૬ શીઘ્રઃ સમાગમો નાસ્તિ રોગાર્તો નૈવ મુચ્યતે ॥૧૨૭.૦૧૬ મિથુનં કન્યકા મૌની ધનુશ્ચ દ્વિઃસ્વભાવકઃ ।૧૨૭.૦૧૭ દ્વિઃસ્વભાવાઃ શુભાશ્ચૈતે સર્વકાર્યેષુ નિત્યશઃ ॥૧૨૭.૦૧૭ યાત્રાવાણિજ્યસઙ્ગ્રામે વિવાહે રાજદર્શને ।૧૨૭.૦૧૮ વૃદ્ધિં જયન્તથા લાભં યુદ્ધે જયમવાપ્નુયાત્ ॥૧૨૭.૦૧૮ અશ્વિની વિંશતારાશ્ચ તુરગસ્યાકૃતિર્યથા ।૧૨૭.૦૧૯ યદ્યત્ર કુરુતે વૃષ્ટિમેકરાત્રં પ્રવર્ષતિ ॥૧૨૭.૦૧૯ યમભે તુ યદા વૃષ્ટિઃ પક્ષમેકન્તુ વર્ષતિ

વિભિન્ન શક્તિઓ વિષે— ઈશ્વર કહે છે: વિષકુંભ અને ઘડિકામાં ત્રણ ઘડીઓ, શૂળમાં પાંચ, અને ગંડ તથા અતિગંડમાં છ-છ દિવસ ટાળવા જોઈએ. નવ વ્યાધિ અને વજ્રયોગમાં પણ એ જ રીતે ટાળવું. પરિઘ અને વ્યતીપાતના બંને દિવસ, તથા વૈધૃતિના દિવસે યાત્રા, યુદ્ધ વગેરે કાર્ય કરવું નહીં. ગ્રહોની શુભ-અશુભ સ્થિતિ વિશે હું કહું છું, દેવી. મેષથી આરંભી દરેક રાશિ પ્રમાણે ગ્રહોનું ફળ નિર્ધારિત થાય છે. જન્મસ્થાનમાં ચંદ્ર કે શુક્ર હોય તો એ દિવસ ટાળવો, કારણ કે એ શુભ ફળ આપતા નથી. મંગળ, સૂર્ય અને શનિ, એ ત્રણ ગ્રહો બીજા સ્થાનમાં હોય તો નુકસાન, માલ ગુમાવવું કે યુદ્ધમાં હાર થાય છે. ચંદ્ર, બુધ, ભૃગુ (શુક્ર) અને જીવ (બૃહસ્પતિ) બીજા સ્થાનમાં હોય તો શુભ ફળ આપે છે. તૃતીય સ્થાનમાં સૂર્ય, શનિ, મંગળ, ભૃગુ, બુધ, ચંદ્ર અને રાહુ—all એ ફળદાયક છે. બુધ અને શુક્ર ચોથા સ્થાનમાં હોય તો શુભ, બાકીના ભયજનક છે. પાંચમા સ્થાનમાં જીવ, શુક્ર અને ચંદ્ર હોય તો ઇચ્છિત લાભ મળે છે. છઠ્ઠા સ્થાનમાં સૂર્ય શુભ ફળ આપે છે, પણ ચંદ્ર, શનિ અને મંગળ હોય તો ટાળવું. બુધ પણ છઠ્ઠા સ્થાનમાં શુભ છે, પણ ગુરુ અને ભૃગુને છઠ્ઠા સ્થાનમાં ટાળવા. સાતમા સ્થાનમાં સૂર્ય, શનિ, મંગળ અને રાહુ નુકસાન અને સુખ માટે છે. જીવ, ભૃગુ, ચંદ્ર, બુધ અને શુક્ર આઠમા સ્થાનમાં શુભ છે, બાકીના નુકસાન માટે છે. નવમા સ્થાનમાં બુધ અને ભૃગુ શુભ છે, બાકીના નુકસાન માટે. દસમું સ્થાન—ભૃગુ અને સૂર્ય લાભદાયક છે, શનિ, મંગળ, રાહુ, ચંદ્ર અને બુધ શુભ છે. દસમા સ્થાનમાં ગુરુ ટાળવો. બુધ અને શુક્ર બારમા સ્થાનમાં હોય તો શુભ, બાકીના બારમા સ્થાનમાં ટાળવા. દિવસ-રાત બાર રાશિઓ હોય છે, જે હું કહું છું: મીન, મેષ, મિથુન, ચાર નાડીઓમાં વૃષભ, છઠ્ઠા ક્રમે કર્ક, સિંહ, કન્યા, તુલા, પાંચમા ક્રમે વૃશ્ચિક, ધનુ, મકર, કુંભ અને સૂર્યગામી રાશિ. મેષથી આરંભી રાશિઓમાં ચર, સ્થિર અને દ્વિસ્વભાવ પ્રમાણે છે. કૃમશઃ, કૃષિ, વિજય કે કામના કાર્ય માટે ચર રાશિ શ્રેષ્ઠ છે. સ્થિર કાર્ય માટે વૃષભ, સિંહ, કુંભ અને વૃશ્ચિક શ્રેષ્ઠ છે. મિથુન, કન્યા, ધનુ અને મીન દ્વિસ્વભાવ છે અને સર્વ કાર્યમાં શુભ છે. યાત્રા, વેપાર, યુદ્ધ, લગ્ન કે રાજદર્શન માટે, વૃદ્ધિ, વિજય અને લાભ મળે છે. અશ્વિની અને વિંશતિ તારાઓ ઘોડાની આકૃતિ પ્રમાણે છે; જ્યાં વરસાદ થાય ત્યાં એક રાત્રિ વરસાદ થાય છે; યમભેમાં વરસાદ થાય તો પખવાડિયું વરસે છે.

કોટચક્રમ્ ઈશ્વર ઉવાચ કોટચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ ચતુરસ્રં પુરં લિખેત્ ।૧૨૮.૦૦૧ ચતુરસ્રં પુનર્મધ્યે તન્મધ્યે ચતુરસ્રકમ્ ॥૧૨૮.૦૦૧ નાડીત્રિતયચિહ્નાઢ્યં મેષાદ્યાઃ પૂર્વદિઙ્મુખાઃ ।૧૨૮.૦૦૨ કૃત્તિકા પૂર્વભાગે તુ અશ્લેષાગ્નેયગોચરે ॥૧૨૮.૦૦૨ ભરણી દક્ષિણે દેયા વિશાખાં નૈર્ઋતે ન્યસેત્ ।૧૨૮.૦૦૩ અનુરાધાં પશ્ચિમે ચ શ્રવણં વાયુગોચરે ॥૧૨૮.૦૦૩ ધન્બિષ્ઠાઞ્ચોત્તરે ન્યસ્ય ઐશાન્યાં રેવતીં તથા ।૧૨૮.૦૦૪ વાહ્યનાડ્યાં સ્થિતાન્યેવ અષ્ટૌ હ્યૃક્ષાણિ યત્નતઃ ॥૧૨૮.૦૦૪ રોહિણીપુષ્યફલ્ગુણ્યઃ સ્વાતી જ્યેષ્ઠા ક્રમેણ તુ ।૧૨૮.૦૦૫ અભિજિચ્છતતારા તુ અશ્વિની મધ્યનાડિકા ॥૧૨૮.૦૦૫ કોટમધ્યે તુ યા નાડી કથયામિ પ્રયત્નતઃ ।૧૨૮.૦૦૬ મૃગશ્ચાભ્યન્તરે પૂર્વં તસ્યાગ્નેયે પુનર્વસુઃ ॥૧૨૮.૦૦૬ ઉત્તરાફલ્ગુની યામ્યે ચિત્રા નૈર્ઋતસંસ્થિતા ।૧૨૮.૦૦૭ મૂલન્તુ પશ્ચિમે ન્યસ્યોત્તરાષાઢાન્તુ વાયવે ॥૧૨૮.૦૦૭ પૂર્વભાદ્રપદા સૌમ્યે રેવતી ઈશગોચરે ।૧૨૮.૦૦૮ કોટસ્યાભ્યન્તરે નાડી હ્યૃક્ષાષ્ટકસમન્વિતા ॥૧૨૮.૦૦૮ આર્દ્રા હસ્તા તથાષાઢા ચતુષ્કઞ્ચોત્તરાત્રિકમ્ ।૧૨૮.૦૦૯ મધ્યે સ્તમ્ભચતુષ્કન્તુ દદ્યાત્કોટસ્ય કોટરે ॥૧૨૮.૦૦૯ એવં દુર્ગસ્ય વિન્યાસં વાહ્યે સ્થાનં દિશાધિપાત્ ।૧૨૮.૦૧૦ આગન્તુકો યદા યોદ્ધા ઋક્ષવાન્ સ્યાત્ફલાન્વિતઃ ॥૧૨૮.૦૧૦ કોટમધ્યે ગ્રહાઃ સૌમ્યા યદા ઋક્ષાન્વિતાઃ પુનઃ ।૧૨૮.૦૧૧ જયં મધ્યસ્થિતાનાન્તુ ભઙ્ગમાગામિનો વિદુઃ ॥૧૨૮.૦૧૧ પ્રવેશભે પ્રવેષ્ટવ્યં નિર્ગમભે ચ નિર્ગમેત્ ।૧૨૮.૦૧૨ ભૃગુઃ સૌમ્યસ્તથા ભૌમ ઋક્ષાન્તં સકલં યદા ॥૧૨૮.૦૧૨ તદા ભઙ્ગં વિજાનીયાજ્જયમાગન્તુકસ્ય ચ ।૧૨૮.૦૧૩ પ્રવેશર્ક્ષચતુષ્કે તુ સઙ્ગ્રામઞ્ચારભેદ્યદા ॥૧૨૮.૦૧૩ તદા સિદ્ધ્યતિ તદ્દુર્ગં ન કુર્યાત્તત્ર વિસ્મયમ્

કોટચક્ર વિષે— ઈશ્વર કહે છે: હવે હું કોટચક્ર સમજાવું છું. પહેલા ચોરસ કોટ (કિલ્લો) દોરવો, પછી એના મધ્યમાં ફરી ચોરસ દોરવો, અને એના પણ મધ્યમાં નાનકડું ચોરસ દોરવું. ત્રણ નાડીઓના ચિહ્નો સાથે, મેષથી આરંભી રાશિઓ પૂર્વ દિશા તરફ મુકાવવી. કૃત્તિકા પૂર્વ ભાગમાં, અશ્લેષા અગ્નિ દિશામાં, ભરણી દક્ષિણમાં, વિશાખા નૈઋત્યમાં, અનુરાધા પશ્ચિમમાં, શ્રવણ વાયુ દિશામાં, ધનિષ્ઠા ઉત્તર દિશામાં, ઐશાન્યમાં રેવતી રાખવી. બાહ્ય નાડીઓમાં આઠ નક્ષત્રો રાખવા: રોહિત, પુષ્ય, ફલગુણી, સ્વાતી, જ્યેષ્ઠા, ક્રમશઃ. અભિજિત અને અશ્વિની મધ્ય નાડીમાં. કોટના મધ્યમાં જે નાડી છે, એમાં મૃગ, અગ્નિ દિશામાં પુનર્વસુ, યમ દિશામાં ઉત્તર ફલગુણી, નૈઋત્યમાં ચિત્રા, પશ્ચિમમાં મૂળ, વાયુ દિશામાં ઉત્તરાષાઢા, સૌમ્ય દિશામાં પૂર્વભાદ્રપદ, ઈશાન દિશામાં રેવતી રાખવી. કોટના અંદર નાડીમાં આઠ નક્ષત્રો: આર્દ્રા, હસ્ત, ષાઢા, અને ત્રણ ઉત્તર નક્ષત્રો. મધ્યમાં ચાર સ્તંભો કોટના ખૂણામાં દોરવા. આ રીતે કિલ્લાનું આયોજન કરવું. બાહ્ય સ્થાન દિશાના અધિપતિ પ્રમાણે રાખવું. જો કોઈ યોદ્ધા આવે અને એના પાસે યોગ્ય નક્ષત્ર હોય તો ફળ મળે છે. કોટના મધ્યમાં શુભ ગ્રહો અને યોગ્ય નક્ષત્ર હોય તો વિજય મળે છે; મધ્યમાં જે હોય એ વિજય આપે છે, બાકીના ભંગ તરફ દોરી જાય છે. પ્રવેશના સમયે યોગ્ય નક્ષત્ર હોય તો પ્રવેશ કરવો; નિર્ગમન સમયે યોગ્ય નક્ષત્ર હોય તો બહાર નીકળવું. ભૃગુ, ચંદ્ર અને મંગળ નક્ષત્રના અંતમાં હોય તો ભંગ થાય છે, અને આગંતુકને વિજય મળે છે. પ્રવેશના ચાર નક્ષત્રોમાં યુદ્ધ આરંભવું, તો એ કિલ્લો જીતાય છે; એમાં કોઈ આશ્ચર્ય કરવું નહીં.

સેવાચક્રમ્ સેવાચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ લાભાલાભાનુસૂચકં(૨) ।૧૩૨.૦૦૧ પિતા માતા તથા ભ્રાતા દમ્પતી ચ વિશેષતઃ ॥૧૩૨.૦૦૧ ટિપ્પણી ૨ લાભાલાભાર્થસૂચકમિતિ ઝ.. , ઞ.. ચ તસ્મિંશ્ચક્રે તુ વિજ્ઞેયં યો યસ્માલ્લભતે ફલં ।૧૩૨.૦૦૨ ષડૂર્ધ્વાઃ સ્થાપયેદ્રેખા ભિન્નાશ્ચાષ્તૌ તુ તિર્યગાઃ ॥૧૩૨.૦૦૨ કોષ્ઠકાઃ પઞ્ચત્રિંશચ્ચ તેષુ વર્ણાન્ સમાલિખેત્ ।૧૩૨.૦૦૩ સ્વરાન્ પઞ્ચ સમુદ્ધૃત્ય સ્પર્શાન્ પશ્ચાત્સમાલિખેત્ ॥૧૩૨.૦૦૩ કકારાદિહકારાન્તાન્ હીનાઙ્ગાંસ્ત્રીન્વિવર્જયેત્ ।૧૩૨.૦૦૪ સિદ્ધઃ સાધ્યઃ સુસિદ્ધશ્ચ અરિર્મૃત્યુશ્ચ નામતઃ ॥૧૩૨.૦૦૪ અરિર્મૃત્યુઅશ્ચ દ્વાવેતૌ વર્જયેત્સર્વકર્મસુ ।૧૩૨.૦૦૫ એષાં મધ્યે યદા નામ લક્ષયેત્તુ પ્રયત્નતઃ ॥૧૩૨.૦૦૫ આત્મપક્ષે(૧) સ્થિતાઃ સત્ત્વાઃ સર્વે તે શુભદાયકાઃ ।૧૩૨.૦૦૬ દ્વિતીયઃ પોષકાશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચાર્થદાયકઃ ॥૧૩૨.૦૦૬ આત્મનાશશ્ચતુર્થસ્તુ(૨) પઞ્ચમો મૃત્યુદાયકઃ ।૧૩૨.૦૦૭ સ્થાનમેવાર્થલાભાય મિત્રભૃત્યાદિવાન્ધવાઃ ॥૧૩૨.૦૦૭ સિદ્ધઃ સાધ્યઃ સુસિદ્ધશ્ચ સર્વે તે ફલદાયકાઃ ।૧૩૨.૦૦૮ અરિર્ભૃત્યશ્ચ દ્વાવેતૌ વર્જયેત્સર્વકર્મસુ(૩) ॥૧૩૨.૦૦૮ અકારાન્તં યથા પ્રોક્તં અ+ઇ+ઉ+એ+ઓ વિદુસ્તથા ।૧૩૨.૦૦૯ પુનશ્ચૈવાંશકાન્ વક્ષ્યે વર્ગાષ્ટકસુસંસ્કૃતાન્ ॥૧૩૨.૦૦૯ દેવા અકારવર્ગે દૈત્યાઃ કવર્ગમાશ્રિતાઃ ।૧૩૨.૦૧૦ નાગાશ્ચૈવ ચવર્ગાઃ સ્યુર્ગન્ધવાશ્ચ ટવર્ગજાઃ ॥૧૩૨.૦૧૦ ટિપ્પણી ૧ સ્વાર્થપક્ષે ઇતિ ખ.. , ઘ.. , જ.. , ઞ.. ચ । સ્વાત્મપક્ષે ઇતિ ઝ.. ૨ સ્વાર્થનાશશ્ચતુર્થસ્તુ ઇતિ ખ.. , ઘ.. , ઙ.. , જ.. , ઞ.. ચ ૩ અરિર્મૃત્યુરિત્યાદિઃ, સર્વકર્મસુ ઇત્યન્તઃ પાઠઃ છ.. પુસ્તકે નાસ્તિ તવર્ગે ઋષયઃ પ્રોક્તાઃ પવર્ગે રાક્ષસાઃ સ્મૃતાઃ ।૧૩૨.૦૧૧ પિશાચાશ્ચ યવર્ગે ચ શવર્ગે માનુષાઃ સ્મૃતાઃ ॥૧૩૨.૦૧૧ દેવેભ્યો બલિનો દૈત્યા દૈત્યેભ્યઃ પન્નગાસ્તથા(૧) ।૧૩૨.૦૧૨ પન્નગેભ્યશ્ચ ગન્ધર્વા ગન્ધર્વાદૃષયો વરાઃ ॥૧૩૨.૦૧૨ ઋષિભ્યો રાક્ષસાઃ શૂરા રાક્ષસેભ્યઃ પિશાચકાઃ ।૧૩૨.૦૧૩ પિશાચેભ્યો માનુષાઃ સ્યુર્દુર્બલં વર્જયેદ્બલી ॥૧૩૨.૦૧૩ પુનર્મિત્રવિભાગન્તુ તારાચક્રં ક્રમાચ્છૃણુ ।૧૩૨.૦૧૪ નામાદ્યક્ષરમૃક્ષન્તુ સ્ફુટં કૃત્વા તુ પર્વતઃ ॥૧૩૨.૦૧૪ ઋક્ષે તુ સંસ્થિતાસ્તારા નવત્રિકા યથાક્રમાત્ ।૧૩૨.૦૧૫ જન્મ સમ્પદ્વિપત્ક્ષેમં નામર્ક્ષાત્તારકા ઇમાઃ ॥૧૩૨.૦૧૫ પ્રત્યરા ધનદા ષષ્ઠી નૈધનામૈત્રકે પરે ।૧૩૨.૦૧૬ પરમૈત્રાન્તિમા તારા જન્મતારા ત્વશોભના ॥૧૩૨.૦૧૬ સમ્પત્તારા મહાશ્રેષ્ઠા વિપત્તારા તુ નિષ્ફલા ।૧૩૨.૦૧૭ ક્ષેમતારા સર્વકાર્યે પ્રત્પરા અર્થનાશિની(૨) ॥૧૩૨.૦૧૭ ધનદા રાજ્યલાભાદિ નૈધના કાર્યનાશિની ।૧૩૨.૦૧૮ મૈત્રતારા ચ મિત્રાય પરમિત્રા હિતાવહા(૩) ॥૧૩૨.૦૧૮ તારાચક્રમ્ । માત્રા વૈ સ્વરસઞ્જ્ઞા સ્યાન્નામમધ્યે ક્ષિપેત્પ્રિયે ।૧૩૨.૦૧૯ વિંશત્યા ચ હરેદ્ભાગં યચ્છેષં તત્ફલં ભવેત્ ॥૧૩૨.૦૧૯ ઉભયોર્ત્રાસમધ્યે તુ લક્ષયેચ્ચ ધનં હ્યૃણં ।૧૩૨.૦૨૦ હીનમાત્રા હ્યૃણં જ્ઞેયન્ધનં માત્રાધિકં પુનઃ ॥૧૩૨.૦૨૦ ટિપ્પણી ૧ પન્નગાસ્તત્ર ઇતિ ક.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , ઞ.. ચ । પન્નગાઃ સ્મૃતા ઇતિ ઝ.. ૨ પ્રત્યરા ચાત્મનાશિની ઇતિ છ.. ૩ હિતાય ચેતિ ઙ.. ધનેન મિત્રતા નૄણાં ઋણેનૈવ હ્યુદાસતા ।૧૩૨.૦૨૧ સેવાચક્રમિદં પ્રોક્તં લાભાલાભાદિદર્શકં ॥૧૩૨.૦૨૧ મેષમિથુનયોઃ પ્રીતિર્મૈત્રી મિથુનસિંહયોઃ ।૧૩૨.૦૨૨ તુલાસિંહૌ મહામૈત્રી એવં ધનુર્ઘટે પુનઃ ॥૧૩૨.૦૨૨ મિત્રસેવાં ન કુર્વીત મિત્રૌ મીનવૃષૌ મતૌ ।૧૩૨.૦૨૩ વૃષકર્કટયોર્મૈત્રી કુલીરઘટયોસ્તથા ॥૧૩૨.૦૨૩ કન્યાવૃશ્ચિકયોરેવન્તથા મકરકીટયોઃ ।૧૩૨.૦૨૪ મીનમકરયોર્મૈત્રી તૃતીયૈકાદશે સ્થિતા ॥૧૩૨.૦૨૪ તુલામેષૌ મહામૈત્રી વિદ્વિષ્ટો વૃષવૃશ્ચિકૌ ।૧૩૨.૦૨૫ મિથુનધનુષોઃ પ્રીતિઃ કર્કટમકરયોસ્તથા ॥૧૩૨.૦૨૫ મૃગકુમ્ભકયોઃ પ્રીતિઃ કનામીનૌ તથૈવ ચ

સેવા ચક્ર વિષે— હવે હું સેવા ચક્ર સમજાવું છું, જે લાભ-હાનિ દર્શાવે છે. પિતા, માતા, ભાઈ અને dampati ખાસ કરીને, એ ચક્રમાં જે જે સ્થાન પર આવે છે, એ પ્રમાણે ફળ મળે છે. છ લાઈનો ઊભી દોરવી, આઠ આડવી દોરવી. કુલ પঁત્રીસ કોષ્ટક બને. એમાં અક્ષરો લખવા, પહેલા પાંચ સ્વર, પછી સ્પર્શ (વ્યંજન) લખવા. કથીન અંગવાળા ત્રણ અક્ષરો ટાળવા. સિદ્ધ, સાધ્ય, સુસિદ્ધ, અરી, મૃત્યુ—આ નામો છે. અરી અને મૃત્યુ, એ બંને સર્વ કાર્યમાં ટાળવા. જે સ્થાન પર નામ આવે, એ ધ્યાનથી જોવું. પોતાના પક્ષે જે આવે, એ બધા શુભ ફળ આપે છે. બીજું પોષક, ત્રીજું અર્થદાયક, ચોથું આત્મનાશક, પાંચમું મૃત્યુદાયક. એ સ્થાન મિત્રો, ભૃત્ય વગેરે માટે લાભદાયક છે. સિદ્ધ, સાધ્ય, સુસિદ્ધ—બધા ફળદાયક છે. અરી અને ભૃત્ય—બેને સર્વ કાર્યમાં ટાળવા. અક્ષરનો અંત 'અ' હોય તો, 'અ', 'ઇ', 'ઉ', 'એ', 'ઓ' એમ સમજવું. હવે હું વર્ગના ભાગ પણ કહું છું—આઠ વર્ગો, સારી રીતે રચેલા. દેવો 'અ' વર્ગમાં, દૈત્ય 'ક' વર્ગમાં, નાગ 'ચ' વર્ગમાં, ગંધર્વ 'ટ' વર્ગમાં, ઋષિ 'ટ' વર્ગમાં, રાક્ષસ 'પ' વર્ગમાં, પિશાચ 'ય' વર્ગમાં, માનવ 'શ' વર્ગમાં. દેવોથી દૈત્ય વધારે, દૈત્યોથી નાગ, નાગોથી ગંધર્વ, ગંધર્વથી ઋષિ, ઋષિથી રાક્ષસ, રાક્ષસથી પિશાચ, પિશાચથી માનવ—દુર્બળને ટાળવો, બળવાન પસંદ કરવો. હવે મિત્ર-વિભાજન માટે તારાચક્રનું વર્ણન સાંભળો. નામનું પ્રથમ અક્ષર અને નક્ષત્ર સ્પષ્ટ કરીને, પરવત (પર્વ) પ્રમાણે રાખો. નક્ષત્રમાં નવ તારા ક્રમશઃ આવે છે. જન્મ, સંપત્તિ, વિપત્તિ, ક્ષેમ—નામના નક્ષત્રથી તારા જાણી શકાય છે. પ્રત્યર (વિપક્ષી), ધનદાયિ, છઠ્ઠી, નૈધન, મૈત્રીક અને પરમૈત્રીક—આ રીતે તારા આવે છે. જન્મતારા અશુભ, સંપત્તારામાં મહાશ્રેષ્ઠ, વિપત્તારામાં નિષ્ફળ, ક્ષેમતારા સર્વ કાર્યમાં, પ્રત્યર તારા અર્થનાશક, ધનદા રાજલાભ વગેરે માટે, નૈધન કાર્યનાશક, મૈત્રીક તારા મિત્ર માટે, પરમૈત્રીક હિતકારી. માત્રા એટલે સ્વરનું નામ, એ નામના મધ્યમાં મૂકો. વીસથી ભાગ કાઢો, જે બચે એ ફળ મળે. બંને વચ્ચે જોવું—ધન કે ઋણ. ઓછું હોય તો ઋણ, વધારે હોય તો ધન. ધનથી મિત્રતા, ઋણથી ઉદાસીનતા થાય છે. આ સેવા ચક્ર છે, જે લાભ-હાનિ દર્શાવે છે. મેષ-મિથુન વચ્ચે પ્રીતિ, મૈત્રી; મિથુન-સિંહ વચ્ચે પણ. તુલા-સિંહમાં મહામૈત્રી, ધનુ-કુંભમાં પણ. મિત્ર સેવા ન કરવી, મિત્ર મીન-વૃષભમાં માનવામાં આવે છે. વૃષભ-કર્કમાં મૈત્રી, કર્ક-કુંભમાં પણ. કન્યા-વૃશ્ચિક, મકર-કીટમાં પણ. મીન-મકર વચ્ચે મૈત્રી, ત્રીજા-અગિયારમા સ્થાનમાં. તુલા-મેષમાં મહામૈત્રી, વૃષભ-વૃશ્ચિક વિગ્રહ. મિથુન-ધનુમાં પ્રીતિ, કર્ક-મકર પણ. મૃગ-કુંભમાં પ્રીતિ, કન્યા-મીન પણ.

ત્રૈલોક્યવિજયવિદ્યા ઈશ્વર ઉવાચ ત્રૈલોક્યવિજયાં વક્ષ્યે સર્વયન્ત્રવિમર્દનીં(૧) ।૧૩૪.૦૦૧ ઓં હૂં ક્ષૂં હ્રૂં ઓં નમો ભગવતિ દંષ્ટ્રિણિ ભીમવક્ત્રે મહોગ્રરૂપે હિલિ હિલિ રક્તનેત્રે કિલિ કિલિ મહાનિસ્વને કુલુ ઓં વિદ્યુજ્જિહ્વે કુલુ ઓં નિર્માંસે કટ કટ ગોનસાભરણે ચિલિ ચિલિ શવમાલાધારિણિ દ્રાવય ઓં મહારૌદ્રિ સાર્દ્રચર્મકૃતાચ્છદે(૨) વિજૃમ્ભ ઓં નૃત્ય અસિલતાધારિણિ ભૃકુટીકૃતાપાઙ્ગે વિષમનેત્રકૃતાનને વસામેદોવિલિપ્તગાત્રે કહ ૨ ઓં હસ ૨ ક્રુદ્ધ ૨ ઓં નીલજીમૂતવર્ણે ઓં હ્રાં હ્રીં હ્રૂં રૌદ્રરૂપે હૂં હ્રીં ક્લીં ઓં હ્રીં હૂં ઓં આકર્ષ ઓં ધૂન ૨ ઓં હે હઃ ખઃ વજ્રિણિ હૂં ક્ષૂં ક્ષાં ક્રોધરૂપિણિ પ્રજ્વલ ૨ ઓં ભીમભીષણે ભિન્દ ઓં મહાકાયે ચ્છિન્દ ઓં કરાલિનિ કિટિ ૨ મહાભૂતમાતઃ સર્વદુષ્ટનિવારિણિ જયે ઓં વિજયે ઓં ત્રૈલોક્યવિજયે હૂં ફટ્સ્વાહા ટિપ્પણી ૧ સર્વમન્ત્રવિમર્દનીમિતિ ખ.. ૨ સાર્દ્રચર્મકૃતામ્બરે ઇતિ ઝ.. નીલવર્ણાં પ્રેતસંસ્થાં વિંશહસ્તાં યજેજ્જયે ॥૧૩૪.૦૦૧ ન્યાસં કૃત્વા તુ પઞ્ચાઙ્ગં રક્તપુષ્પાણિ હોમયેત્ ।૧૩૪.૦૦૨ સઙ્ગ્રામે સૈન્યભઙ્ગઃ સ્યાત્ત્રૈલોક્યવિજયાપઠાત્ ॥૧૩૪.૦૦૨ ઓં બહુરૂપાય સ્તમ્ભય સ્તમ્ભય ઓં મોહય ઓં સર્વશત્રૂન્ દ્રાવય ઓં બ્રહ્માણમાકર્ષય વિષ્ણુમાકર્ષય ઓં માહેશ્વરમાકર્ષય ઓં ઇન્દ્રં ટાલય ઓં પર્વતાન્ ચાલય ઓં સપ્તસાગરાન્ શોષય ઓં છિન્દ છિન્દ બહુરૂપાય નમઃ ભુજઙ્ગં નામ મૃન્મૂર્તિસંસ્થં વિદ્યાદરિં તતઃ

ત્રિલોક વિજય વિદ્યા— ઈશ્વર કહે છે: હવે હું ત્રિલોક વિજય વિદ્યા કહું છું, જે સર્વ યંત્રોનો નાશ કરે છે. 'ૐ હૂં ક્ષૂં હ્રૂં ૐ નમો ભગવતી દંષ્ટ્રિણી ભીમમુખી મહાઘોર રૂપે હિલિ હિલિ લાલ આંખોવાળી કિલિ કિલિ મહાનાદવાળી કુલુ ૐ વીજુળી જેવી જીભવાળી કુલુ ૐ માંસ વિનાની કટાક્ષવાળી કટા કટા ગૌના નખનો આભૂષણ પહેરનાર ચિલિ ચિલિ શવમાળા ધારણ કરનાર, દોડાવ ૐ મહારૌદ્રી, ભીંજાયેલા ચામડાના વસ્ત્રવાળી, વિજૃંભ, ૐ નૃત્ય કર, અસિ લતા ધારણ કરનાર, ભૃકુટિ કરેલી આંખવાળી, વાંકા નેત્રવાળી, ભયાનક મોઢાવાળી, ચરબી-મેદથી લિપ્ત શરીરવાળી, કહ ૨ ૐ હસ ૨ ક્રુદ્ધ ૨ ૐ નીલ મેઘ જેવી કાળી, ૐ હ્રાં હ્રીં હ્રૂં રૌદ્ર રૂપે, હૂં હ્રીં ક્લીં ૐ હ્રીં હૂં ૐ આકર્ષણ કર, ૐ ધૂન ૨ ૐ હે હઃ ખઃ વજ્રધારી, હૂં ક્ષૂં ક્ષાં ક્રોધ રૂપિણી, પ્રજ્વલ ૨ ૐ ભીમ ભયાનક, ભેદ, ૐ મહાકાય, છિદ્ર, ૐ કરાળી, કિટિ ૨, મહાભૂત માતા, સર્વ દુષ્ટોનો નાશ કરનાર, વિજય આપ ૐ વિજય આપ ૐ ત્રિલોક વિજય હૂં ફટ્ સ્વાહા.' 'નીલવર્ણી, પ્રેત પર બેસેલી, વીસ હાથવાળી વિજય માટે પૂજવી. પાંચ અંગનો ન્યાસ કરીને લાલ ફૂલોની હોળી કરવી. યુદ્ધમાં ત્રિલોક વિજયનું પાઠ કરવાથી શત્રુ સેના તૂટી જાય છે.' 'ૐ બહુરૂપાવાળી, સ્થિર કર, સ્થિર કર, ૐ મોહિત કર, ૐ સર્વ શત્રુઓને દોડાવ, ૐ બ્રહ્માને આકર્ષ, વિષ્ણુને આકર્ષ, ૐ મહેશને આકર્ષ, ૐ ઇન્દ્રને અટકાવ, ૐ પર્વતોને હલાવ, ૐ સાત સમુદ્રોને સુકવી દો, ૐ છિદ્ર છિદ્ર બહુરૂપાવાળી નમ:' 'ભુજંગ નામનું માટીના મૂર્તિમાં સ્થાપિત કરવું.'

મહામારીવિદ્યા ઈશ્વર ઉવાચ મહામારીં પ્રવક્ષ્યામિ વિદ્યાં શત્રુવિમર્દિનીં ।૧૩૭.૦૦૧ ઓં હ્રીં મહામારિ રક્તાક્ષિ કૃષ્ણવર્ણે યમસ્યાજ્ઞાકરિણિ સર્વભૂતસંહારકારિણિ અમુકં હન ૨ ઓં દહ ૨ પચ ૨ ઓં છિન્દ ૨ ઓં મારય ૨ ઓં ઉત્સાદય ૨ ઓં સર્વસત્ત્વવશઙ્કરિ સર્વકામિકે હું ફટ્સ્વાહેતિ ઓં મારિ હૃદયાય નમઃ । ઓં મહામારિ શિરસે સ્વાહા । ઓં કાલરાત્રિ શિખાયૈ વૌષટ્ । ઓં કૃષ્ણવર્ણે ખઃ કવચાય હુમ્ । ઓં તારકાક્ષિ વિદ્યુજ્જિહ્વે સર્વસત્ત્વભયઙ્કરિ રક્ષ ૨ સર્વકાર્યેષુ હ્રં ત્રિનેત્રાય ચષટ્ । ઓં મહામારિ સર્વભૂતદમાનિ મહાકાલિ અસ્ત્રાય હું ફટ્ એષ ન્યાસી મહાદેવિ કર્તવ્યઃ સાધકેન તુ ॥૧૩૭.૦૦૧ શવાદિવસ્ત્રમાદાય ચતુરસ્રન્ત્રિહસ્તકં ।૧૩૭.૦૦૨ કૃષ્ણવર્ણાં ત્રિવક્ત્રાઞ્ચ ચતુર્બાહું સમાલિખેત્ ॥૧૩૭.૦૦૨ પટે વિચિત્રવર્ણૈશ્ચ ધનુઃ શૂલઞ્ચ કર્તૃકાં ।૧૩૭.૦૦૩ ખટ્વાઙ્ગન્ધારયન્તીં ચ કૃષ્ણાભં પૂર્વમાનનં ॥૧૩૭.૦૦૩ તસ્ય દૃષ્ટિનિપાતેન ભક્ષયેદગ્રતો નરં ।૧૩૭.૦૦૪ દ્વિતીયં યામ્યભાગે તુ રક્તજિહ્વં ભયાનકં ॥૧૩૭.૦૦૪ લેલિહાનં કરાલં ચ દંષ્ટ્રોત્કટભયાનકં ।૧૩૭.૦૦૫ તસ્ય દૃષ્ટિનિપાતેન ભક્ષ્યમાણં હયાદિકં ॥૧૩૭.૦૦૫ તૃતીયં ચ સુખં દેવ્યાઃ શ્વેતવર્ણં ગજાદિનુત્ ।૧૩૭.૦૦૬ ગન્ધપુષ્પાદિમધ્વાજ્યૈઃ પશ્ચિમાભિમુખં યજેત્ ॥૧૩૭.૦૦૬ મન્ત્રસ્મૃતેરક્ષિરોગશિરોરોગાદિ નશ્યતિ ।૧૩૭.૦૦૭ વશ્યાઃ સ્યુર્યક્ષરક્ષાશ્ચ નાશમાયાન્તિ શત્રવઃ ॥૧૩૭.૦૦૭ સમિધો નિમ્બવૃક્ષસ્ય હ્યજારક્તવિમિશ્રિતાઃ ।૧૩૭.૦૦૮ મારયેત્ક્રોધસંયુક્તો હોમાદેવ ન સંશયઃ ॥૧૩૭.૦૦૮ પરસૈન્યમુખો ભૂત્વા સપ્તાહં જુહુયાદ્યદિ ।૧૩૭.૦૦૯ વ્યાધિભિર્ગૃહ્યતે સૈન્યમ્ભઙ્ગો ભવતિ વૈરિણઃ ॥૧૩૭.૦૦૯ સમિધોઽષ્ટસહસ્રન્તુ યસ્ય નામ્ના તુ હોમયેત્ ।૧૩૭.૦૧૦ અચિરાન્મ્રિયતે સોપિ બ્રહ્મણા યદિ રક્ષિતઃ ॥૧૩૭.૦૧૦ ઉન્મત્તસમિધો રક્તવિષયુક્તસહસ્રકં ।૧૩૭.૦૧૧ દિનત્રયં સસૈન્યશ્ચ નાશમાયાતિ વૈ રિપુઃ ॥૧૩૭.૦૧૧ રાજિકાલવર્ણૈર્હોમાદ્ભઙ્ગોઽરેઃ સ્યાદ્દિનત્રયાત્ ।૧૩૭.૦૧૨ ખરરક્તસમાયુક્તહોમાદુચ્ચાટયેદ્રિપું ॥૧૩૭.૦૧૨ કાકરક્તસમાયોગાદ્ધોમાદુત્સાદનં હ્યરેઃ ।૧૩૭.૦૧૩ બધાય કુરુતે સર્વં યત્કિઞ્ચિન્મનસેપ્સિતં ॥૧૩૭.૦૧૩ અથ સઙ્ગ્રામસમયે ગજારૂઢસ્તુ સાધકઃ ।૧૩૭.૦૧૪ કુમારીદ્વયસંયુક્તો મન્ત્રસન્નદ્ધવિગ્રહઃ ॥૧૩૭.૦૧૪ દૂરશઙ્ખાદિવાદ્યનિ વિદ્યયા હ્યાભિમન્ત્રયેત્ ।૧૩૭.૦૧૫ મહામાયાપટં ગૃહ્ય ઉચ્છેત્તવ્યં રણાજિરે ॥૧૩૭.૦૧૫ પરસૈન્યમુખો ભૂત્વા દર્શયેત્તં મહાપટં ।૧૩૭.૦૧૬ કુમારીર્ભોજયેત્તત્ર પશ્ચાત્પિણ્ડીઞ્ચ ભ્રામયેત્ ॥૧૩૭.૦૧૬ સાધકશ્ચિન્તયેત્સૈન્યમ્પાષાણમિવ નિશ્ચલં ।૧૩૭.૦૧૭ નિરુત્સાહં વિભગ્નઞ્ચ મુહ્યમાનઞ્ચ ભાવયેત્ ॥૧૩૭.૦૧૭ એષ સ્તમ્ભો મયા પ્રોક્તો ન દેયો યસ્ય કસ્ય ચિત્ ।૧૩૭.૦૧૮ ત્રૈલોક્યવિજયા માયા દુર્ગૈવં ભૈરવી તથા ॥૧૩૭.૦૧૮ કુબ્જિકા ભૈરવો રુદ્રો નારસિંહપટાદિના

ભગવાને કહ્યું: હવે હું મહામારી નામની એવી વિદ્યા કહું છું, જે દુશ્મનોને નષ્ટ કરે છે. આ વિદ્યા મહાદેવીની ઉપાસનામાં ઉપયોગી છે. જે સાધક આ વિદ્યા અનુસાર નિયમપૂર્વક ઉપાસના કરે છે, તે દુશ્મનો પર વિજય મેળવે છે. વિધિ પ્રમાણે શમશાનના કપડાં લઈને, ચાર હાથ લાંબા અને ચોરસ કપડાં પર કાળી, ત્રણ મુખવાળી, ચાર હાથવાળી દેવીનું ચિત્ર દોરવું. વિવિધ રંગોથી ધનુષ્ય, શૂળ, કટારી, ખટ્વાંગ વગેરે હથિયારો સાથે, પૂર્વ દિશામાં કાળાં રંગથી મુખ દોરવું. તેના દૃષ્ટિથી સામે બેઠેલો માણસ ભક્ષ્ય બને છે. દક્ષિણ દિશામાં લાલ જીભવાળી, ભયાનક, દાંતવાળી અને ભયજનક રૂપ દોરવું, જેના દૃષ્ટિથી ઘોડા વગેરે ભક્ષ્ય બને છે. ત્રીજી દિશામાં સફેદ રંગથી, હાથી વગેરે દ્વારા પૂજાયેલી દેવીનું સુખદ રૂપ દોરવું અને પશ્ચિમ દિશામાં સુગંધિત ફૂલો, મધ અને ઘીથી પૂજા કરવી. મંત્રના સ્મરણથી આંખ, માથાના રોગ વગેરે દૂર થાય છે. યક્ષ, રાક્ષસ વગેરે વશમાં થાય છે અને દુશ્મનો નાશ પામે છે. નીમની લાકડીઓમાં બકરીનું લોહી મિક્સ કરીને, ક્રોધપૂર્વક હોમ કરવાથી દુશ્મનનો નાશ નિશ્ચિત છે. જો કોઈ સાત દિવસ સુધી દુશ્મનના નામે આ વિધિ કરે તો દુશ્મનનું સૈન્ય રોગોથી પીડાય છે અને તૂટે છે. જેના નામે આઠ હજાર લાકડીઓથી હોમ કરે, તો બ્રહ્મા પણ રક્ષા કરે તો પણ તે દુશ્મન ટૂંક સમયમાં મરી જાય છે. ઉન્મત્ત લાકડીઓ અને લોહીથી ત્રણ દિવસ સુધી હોમ કરવાથી દુશ્મન અને તેનું સૈન્ય નાશ પામે છે. રાઈ, ઘોડા અથવા કાગડાના લોહીથી હોમ કરવાથી દુશ્મન દૂર થાય છે. આ વિધિથી મનમાં ઈચ્છેલું બધું સિદ્ધ થાય છે. યુદ્ધ સમયે સાધક હાથી પર બેસી, બે કન્યાઓ સાથે, મંત્રથી સજ્જ થઈ, દૂરના શંખ વગેરે વગાડે છે. મહામાયાનો પટ લઈને યુદ્ધમાં દુશ્મન સામે બતાવે છે. ત્યાં કન્યાઓને ભોજન કરાવે છે અને પછી પિંડ ફેરવે છે. સાધક દુશ્મનના સૈન્યને પથ્થર જેવું સ્થિર, નિરસ, તૂટી ગયેલું અને મૂર્છિત માને છે. આ સ્તંભન વિધિ છે, જે દરેકને આપવી નહિ. આ માયા ત્રિલોક વિજયી છે, દુર્ગા, ભૈરવી, કુબ્જિકા, ભૈરવ, રુદ્ર, નરસિંહપટ વગેરેથી પણ જાણીતી છે.

ષટ્કર્માણિ ઈશ્વર ઉવાચ ષટ્કર્માણિ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વમન્ત્રેષુ તચ્છૃણુ ।૧૩૮.૦૦૧ આદૌ સાધ્યં લિખેત્પૂર્વં ચાન્તે મન્ત્રસમન્વિતં ॥૧૩૮.૦૦૧ પલ્લવઃ સ તુ વિજ્ઞેયો મહોચ્ચાટકરઃ પરઃ ।૧૩૮.૦૦૨ આદૌ મન્ત્રઃ તતઃ સાધ્યો મધ્યે સાધ્યઃ પુનર્મનુઃ ॥૧૩૮.૦૦૨ યોગાખ્યઃ સમ્પ્રદાયોઽયઙ્કુલોત્સાદેષુ યોજયેત્ ।૧૩૮.૦૦૩ આદૌ મન્ત્રપદન્દદ્યાન્મધ્યે સાધ્યં નિયોજયેત્ ॥૧૩૮.૦૦૩ પુનશ્ચાન્તે લિખેન્મન્ત્રં સાધ્યં મન્ત્રપદં પુનઃ ।૧૩૮.૦૦૪ રોધકઃ સમ્પ્રદાયસ્તુ સ્તમ્ભનાદિષુ યોજયેત્ ॥૧૩૮.૦૦૪ અધોર્ધ્વં યામ્યવામે તુ(૧) મધ્યે સાધ્યન્તુ યોજયેત્ ।૧૩૮.૦૦૫ સમ્પુટઃ સતુ વિજ્ઞેયો વશ્યાકર્ષેષુ યોજયેત્ ॥૧૩૮.૦૦૫ મન્ત્રાક્ષરં યદા સાધ્યં પ્રથિતઞ્ચાક્ષરાક્ષરં ।૧૩૮.૦૦૬ પ્રથમઃ સમ્પ્રદાયઃ સ્યાદાકૃષ્ટિવશકારકઃ ॥૧૩૮.૦૦૬ મન્ત્રાક્ષરદ્વયં લિખ્ય એકં સાધ્યક્ષરં પુનઃ ।૧૩૮.૦૦૭ વિદર્ભઃ સતુ વિજ્ઞેયો વશ્યાકાકર્ષેષુ યોજયેત્ ॥૧૩૮.૦૦૭ આકર્ષણાદ્યત્કર્મ વસન્તે ચૈવ કારયેત્ ।૧૩૮.૦૦૮ તાપજ્વરે તથા વશ્યે સ્વાહા ચાકર્ષણે શુભં ॥૧૩૮.૦૦૮ નમસ્કારપદઞ્ચૈવ શાન્તિવૃદ્ધૌ પ્રયોજયેત્ ।૧૩૮.૦૦૯ પૌષ્ટિકેષુ વષટ્કારમાકર્ષે વશકર્મણિ ॥૧૩૮.૦૦૯ વિદ્વેષોચ્ચાટને મૃત્યૌ ફટ્સ્યાત્ખણ્ડીકૃતૌ શુભે ।૧૩૮.૦૧૦ લાભાદૌ મન્ત્રદીક્ષાદૌ વષટ્કારસ્તુ સિદ્ધિદઃ ॥૧૩૮.૦૧૦ યમોઽસિ યમારાજોઽસિ કાલરૂપોઽસિ ધર્મરાટ્ ।૧૩૮.૦૧૧ મયાદત્તમિમં શત્રુમચિરેણ નિપાતય ॥૧૩૮.૦૧૧ નિપાતયામિ યત્નેન નિવૃત્તો ભવ સાધક ।૧૩૮.૦૧૨ સંહૃષ્ટમનસા(૨) બ્રૂયાદ્દેશિકોઽરિપ્રસૂદનઃ ॥૧૩૮.૦૧૨ પદ્મે શુક્લે યમં પ્રાર્ચ્ય હોમાદેતત્પ્રસિદ્ધ્યતિ ।૧૩૮.૦૧૩ આત્માનમ્ભૈરવં ધ્યાત્વા તતો મધ્યે કુલેશ્વરીં ॥૧૩૮.૦૧૩ રાત્રૌ વાર્તાં વિજાનાતિ આત્મનશ્ચ પરસ્ય ચ ।૧૩૮.૦૧૪ ટિપ્પણી ૧ અધ ઊર્ધ્વં યામ્યવામે ઇતિ ખ.. ૨ સંરમ્ભમન્સેતિ છ.. દુર્ગે દુર્ગે રક્ષણીતિ દુર્ગાં પ્રાર્ચ્યારિહા ભવેત્ ॥૧૩૮.૦૧૪ જપ્ત્વા હસક્ષમલવરયુમ્ભૈરવીં ઘાતયેદરિમ્

ભગવાને કહ્યું: હવે હું છ પ્રકારની વિધિઓ સમજાવું છું, જે બધા મંત્રોમાં લાગુ પડે છે, ધ્યાનથી સાંભળ. શરૂઆતમાં સાધ્ય વસ્તુ લખવી, પછી અંતે મંત્ર સાથે જોડવી. આ પદ્ધતિ pallava કહેવાય છે, જે મોટા ઉચ્છાટન માટે ઉપયોગી છે. પહેલાં મંત્ર, પછી સાધ્ય, પછી ફરી મંત્ર લખવું. આ પદ્ધતિ યોગ નામે જાણીતી છે, જે કુલ ઉચ્છાટન વગેરેમાં ઉપયોગી છે. rodhaka પદ્ધતિ સ્તંભન વગેરેમાં વાપરવી. નીચે-ઉપર અને દક્ષિણ-વામમાં મધ્યમાં સાધ્ય રાખવું. આ પદ્ધતિ sampuṭa કહેવાય છે, જે વશીકરણ અને આકર્ષણમાં ઉપયોગી છે. જ્યારે મંત્રાક્ષર અને સાધ્ય બંને સ્પષ્ટ લખવામાં આવે, ત્યારે આ પદ્ધતિ આકર્ષણ અને વશીકરણ માટે શ્રેષ્ઠ છે. બે મંત્રાક્ષર અને એક સાધ્યાક્ષર લખવું, તેને vidarbha કહેવાય છે, જે વશીકરણ અને આકર્ષણમાં ઉપયોગી છે. આકર્ષણ વગેરે કાર્યો વસંત ઋતુમાં કરવું. તાપ, જ્વર, વશીકરણમાં 'સ્વાહા', આકર્ષણમાં 'શુભ' શબ્દ વાપરવો. શાંતિ અને વૃદ્ધિ માટે 'નમસ્કાર' શબ્દ વાપરવો. પૌષ્ટિક વિધિમાં 'વષટ', આકર્ષણ અને વશીકરણમાં પણ વાપરવો. વિદ્વેષ, ઉચ્છાટન અને મૃત્યુમાં 'ફટ્', ખંડન માટે 'શુભ' શબ્દ વાપરવો. લાભ અને મંત્રદીક્ષા માટે 'વષટ' સિદ્ધિદાયક છે. 'યમ', 'યમરાજ', 'કાળરૂપ', 'ધર્મરાજ', એમ કહો અને દુશ્મનને ટૂંક સમયમાં નષ્ટ કરવા કહો. ગુરુએ આનંદથી દુશ્મનને નાશ કરવા માટે આ મંત્ર બોલવો. કમળ અને સફેદ પદાર્થો સાથે યમની પૂજા અને હોમથી કાર્ય સિદ્ધ થાય છે. પોતાને ભૈરવરૂપે અને મધ્યમાં કુલેશ્વરીનું ધ્યાન કરીને, રાત્રે પોતાનું અને પરનું ભેદ જાણી શકાય છે. દુર્ગા, દુર્ગા, રક્ષા, એમ દુર્ગાની પૂજા કરીને દુશ્મનનો નાશ થાય છે. 'હસ', 'ક્ષમ', 'લ', 'વ', 'ર', 'યું', 'ભૈરવી' મંત્રનો જાપ કરીને દુશ્મનનો વિનાશ થાય છે.

ભગવાને કહ્યું: હવે હું વશીકરણ અને અન્ય યોગોની રીતો કહું છું. આ બધું આઠ-આઠ અક્ષરનાં જોડીમાં લખવું. ભૃંગરાજ, સહદેવી, મયૂરની પાંખ, પુત્રંજિવ, અધઃપુષ્પા, રુદંતિકા, કુમારી, રુદ્રજટા, વિષ્ણુક્રાંતા, શીતલ, અર્કક, લજ્જાલુ, મોહલતા, કાળાં ધૂસ્તુરા, ગોરક્ષ, કર્કટ, મેષશૃંગી, સ્નુહી—આ બધાં વશીકરણ અને અન્ય કાર્યો માટે ઉપયોગી છે.

મન્ત્રૌષધાદિઃ ઈશ્વર ઉવાચ મન્ત્રૌષધાનિ ચક્રાણિ વક્ષ્યે સર્વપ્રદાનિ ચ ।૧૪૨.૦૦૧ ચૌરનામ્નો વર્ણગુણો દ્વિઘ્નો માત્રાશ્ચતુર્ગુણાઃ ॥૧૪૨.૦૦૧ નામ્ના હૃતે ભવેચ્છેષઃ ચૌરોઽથ જાતકં વદે ।૧૪૨.૦૦૨ પ્રશ્ને યે વિષમા વર્ણાસ્તે ગર્ભે પુત્રજન્મદાઃ ॥૧૪૨.૦૦૨ નામવર્ણૈઃ સમૈઃ કાણો વામેઽક્ષ્ણિ વિષમૈઃ પુનઃ ।૧૪૨.૦૦૩ દક્ષિણાક્ષિ ભવેત્કાણં સ્ત્રીપુન્નામાક્ષરસ્ય ચ ॥૧૪૨.૦૦૩ માત્રાવર્ણાશ્ચતુર્નિઘ્ના વર્ણપિણ્ડે ગુણે કૃતે ।૧૪૨.૦૦૪ સમે સ્ત્રી વિષમે ના સ્યાદ્વિશેષે ચમૃતિઃ સ્ત્રિયાઃ ॥૧૪૨.૦૦૪ પ્રથમં રૂપશૂન્યેઽથ પ્રથમં મ્રિયતે પુમાન્ ।૧૪૨.૦૦૫ પ્રશ્નં સૂક્ષ્માક્ષરૈર્ગૃહ્ય દ્રવ્યૈર્ભાગેઽખિલે મતમ્ ॥૧૪૨.૦૦૫ શનિચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ તસ્ય દૃષ્ટિં પરિત્યજેત્ ।૧૪૨.૦૦૬ રાશિસ્થઃ સપ્તમે દૃષ્ટિશ્ચતુર્દશશતેર્ધિકા ॥૧૪૨.૦૦૬ એકદ્વ્યષ્ટદ્વાદશમઃ પાદદૃષ્ટિશ્ચ તં ત્યજેત્ ।૧૪૨.૦૦૭ દિનાધિપઃ પ્રહરભાક્શેષા યામાર્ધભાગિનઃ ॥૧૪૨.૦૦૭ શનિભાગન્ત્યજેદ્યુદ્ધે દિનરાહું વદામિ તે ।૧૪૨.૦૦૮ રવૌ પૂર્વેઽનિલે મન્દે ગુરૌ યામ્યેઽનલે ભૃગૌ ॥૧૪૨.૦૦૮ અગ્નૌ કુજે ભવેત્સોમ્યે સ્થિતે રાહુર્બુધે સદા ।૧૪૨.૦૦૯ ફણિરાહુસ્તુ પ્રહરમૈશે વહ્નૌ ચ રાક્ષસે ॥૧૪૨.૦૦૯ વાયૌ સંવેષ્ટયિત્વા ચ શત્રું હન્તીશસન્મુખં ।૧૪૨.૦૧૦ તિથિરાહું પ્રવક્ષ્યામિ પૂર્ણિમાગ્નેયગોચરે ॥૧૪૨.૦૧૦ અમાવાસ્યા વાયવે ચ રાહુઃ સમ્મુખશત્રુહા ।૧૪૨.૦૧૧ કાદ્યા જાન્તાઃ સમ્મુખે સ્યુઃ સાદ્યા દાન્તાશ્ચ દક્ષિણે ॥૧૪૨.૦૧૧ અક્લે ત્યજેત્કુજગણાન્ ધાદ્યા માન્તાશ્ચ પૂર્વતઃ ।૧૪૨.૦૧૨ યાદ્યા હાન્તા ઉત્તરે સ્યુસ્તિથિદૃષ્ટિં વિવર્જયેત્ ॥૧૪૨.૦૧૨ પૂર્વાશ્ચ દક્ષિણાસ્તિસ્રો રેખા વૈ મૂલભેદકે ।૧૪૨.૦૧૩ સૂર્યરાશ્યાદિ સંલિખ્ય દૃષ્ટૌ હાનિર્જયોઽન્યથા ॥૧૪૨.૦૧૩ વિષ્ટિરાહું પ્રવક્ષ્યામિ અષ્ટૌ રેખાસ્તુ પાતયેત્ ।૧૪૨.૦૧૪ શિવાદ્યમં યમાદ્વાયું વાયોરિન્દ્રં તતોઽમ્બુપં ॥૧૪૨.૦૧૪ નૈર્ઋતાચ્ચ નયેચ્ચન્દ્રં ચન્દ્રાદગ્નિં તતો જલે ।૧૪૨.૦૧૫ જલાદીશે ચરેદ્રાહુર્વિષ્ટ્યા સહ મહાબલઃ ॥૧૪૨.૦૧૫ ઐશાન્યાં ચ તૃતીયાદૌ સપ્તમ્યાદૌ ચ યામ્યકે ।૧૪૨.૦૧૬ એવં કૃષ્ણે સિતે પક્ષે વાયૌ રાહુશ્ચ હન્ત્યરીન્ ॥૧૪૨.૦૧૬ ઇન્દ્રાદીન્ ભૈરવાદીંશ્ચ બ્રહ્માણ્યાદીન્ ગ્રહાદિકાન્ ।૧૪૨.૦૧૭ અષ્ટાષ્ટકઞ્ચ પૂર્વાદૌ યામ્યાદૌ વાતયોગિનીં ॥૧૪૨.૦૧૭ યાન્દિશં વહતે વાયુસ્તત્રસ્થો ઘાતયેદરીન્ ।૧૪૨.૦૧૮ દૃઢીકરણમાખ્યાસ્યે કણ્ઠે બાહ્વાદિધારિતા ॥૧૪૨.૦૧૮ પુષ્યોદ્ધૃતા કાણ્ડલક્ષ્યં વારયેત્શરપુઙ્ખિકા ।૧૪૨.૦૧૯ તથા ઽપરાજિતા પાઠા દ્વાભ્યાં ખડ્ગં નિવારયેત્ ॥૧૪૨.૦૧૯ ઓં નમો ભગવતિ વજ્રશૃઙ્ખલે હન ૨ ઓં ભક્ષ ૨ ઓં ખાદ ઓં અરે રક્તં પિબ કપાલેન રક્તાક્ષિ રક્તપટે ભસ્માઙ્ગિ ભસ્મલિપ્તશરીરે વજ્રાયુધે વજ્રાકારનિચિતે પૂર્વાં દિશં બન્ધ ૨ ઓં દક્ષિણાં દિશમ્બન્ધ ૨ ઓં પશ્ચિમાં દિશમ્બન્ધ ૨ ઉત્તરાં દિશમ્બન્ધ ૨ નાગાન્ બન્ધ ૨ નાગપત્નીર્બન્ધ ૨ ઓં અસુરાન્ બન્ધ ૨ ઓં યક્ષરાક્ષસપિશાચાન્ બન્ધ ૨ ઓં પ્રેતભૂતગન્ધર્વાદયો યે કેચિદુપદ્રવાસ્તેભ્યો રક્ષ ૨ ઓં ઊર્ધવં રક્ષ ૨ અધા રક્ષ ૨ ઓં ક્ષુરિક બન્ધ ૨ ઓં જ્વલ મહાબલે ઘટિ ૨ ઓં મોટિ ૨ સટાવલિવજ્જાગ્નિવજ્રપ્રાકારે હું ફઠ્રીં હ્રૂં શ્રીં ફઠ્રીં હઃ ફૂં ફેં ફઃ સર્વગ્રહેભ્યઃ સર્વવ્યાધિભ્યઃ સર્વદુષ્ટોપદ્રવેભ્યો હ્રીં અશેષેભ્યો રક્ષ ૨ ગ્રહજ્વરાદિભૂતેષુ સર્વકર્મસુ યોજયેત્

ભગવાને કહ્યું: હવે હું એવી મંત્રો, ઔષધિઓ અને ચિત્રો વિશે કહું છું, જે સર્વ પ્રકારની મનોકામનાઓ પૂરી કરે છે. ચોર નામના મંત્રમાં, તેના અક્ષરોનો ગુણ અને માત્રા બમણી અને ચાર ગણ લેવી. નામનો એક અક્ષર દૂર થાય તો, બાકી રહેલો ભાગ ચોર તરીકે ગણાય છે અને જન્મકથાને કહે છે. પ્રશ્નમાં જે અક્ષરો અસમાન હોય, તે પુત્રના જન્મ માટે ગર્ભમાં સૂચક છે. નામના અક્ષરો સમાન હોય તો ડાબી આંખે કાણાપણું આવે છે, અને અસમાન હોય તો જમણી આંખે કાણાપણું થાય છે. સ્ત્રી અને પુરૂષ નામના અક્ષરોના ગુણ ચાર ગણ ગણાય છે. સમાન ગુણ હોય તો સ્ત્રી જન્મે છે, અસમાન હોય તો નથી. ખાસ સ્થિતિમાં સ્ત્રીનું મૃત્યુ થાય છે. પ્રથમ રૂપ વિનાનું હોય તો, પહેલો પુરૂષ મરે છે. પ્રશ્નમાં સૂક્ષ્મ અક્ષરો અને દ્રવ્યના ભાગથી સર્વ જાણવું. હવે હું શનિચક્રની દૃષ્ટિ સમજાવું છું, જેમાં તેની દૃષ્ટિ છોડવી. રાશિમાં સાતમા સ્થાને દૃષ્ટિ હોય તો, ચૌદસો કરતાં વધુ ગણાય છે. એક, બે, આઠ અને બારમા પાદમાં દૃષ્ટિ હોય તો, તેને પણ છોડવી. દિવસનો અધિપતિ પ્રહરનો ભાગીદારી કરે છે, બાકી યામના અર્ધભાગી થાય છે. યુદ્ધમાં શનિ ભાગે હોય તો, દિવસના રાહુને પણ છોડવો. રવિ પૂર્વે, વાયુમાં, મંદે ગુરુમાં, યમ્યે અગ્નિમાં, ભૃગુમાં, ચંદ્રમાં, રાહુ બુધમાં સ્થિર હોય છે. ફણિરાહુ પ્રહરમાં, મેષમાં અગ્નિ અને રાક્ષસમાં, વાયુમાં શત્રુને ઘેરીને મારે છે. તિથિમાં રાહુ પૂર્ણિમા અગ્નિમાં, અમાવાસ્યા વાયુમાં, રાહુ સામે શત્રુને મારે છે. કાદ્ય જાતો સામે, સાધ્ય દક્ષિણમાં, અકલેજ કુંજગણને છોડવો, ધાદ્ય માન્તા પૂર્વમાં, યાદ્ય હાંતાં ઉત્તર તરફ, તિથિ દૃષ્ટિ ટાળવી. પૂર્વ અને દક્ષિણ ત્રણ રેખા મૂળભેદક છે. સૂર્યરાશિ વગેરે લખી દૃષ્ટિમાં હાની થાય છે, વિજય અન્યથા. વિશ્ટિ રાહુની વાત કહું, આઠ રેખા દોરવી. શિવાદ્ય યમ, યમાદ વાયુ, વાયુથી ઇન્દ્ર, પછી અંબુપ, નૈઋતથી ચંદ્ર, ચંદ્રથી અગ્નિ, પછી જળ. જળથી ઈશાન દિશામાં રાહુ વિશ્ટિ સાથે મહાબળવાન બને છે. ઈશાન દિશામાં તૃતીયાદિ, સપ્તમી યમ્યક દિશામાં. કૃષ્ણ અને શુક્લ પક્ષે વાયુમાં રાહુ શત્રુને મારે છે. ઇન્દ્રાદિ, ભૈરવાદિ, બ્રહ્માણ્યાદિ ગ્રહાદિક, અષ્ટક અષ્ટક પૂર્વથી, યમ્યાદિ વાતયોગિની. જે દિશામાં વાયુ વહે છે, ત્યાં રહીને શત્રુને મારે છે. દૃઢીકરણ કહું, ગળે, બાહુમાં ધારણ કરવું. પુષ્ય ઉખેડી કાંડા પર નિશાન, તીક્ષ્ણ બાણ અટકાવવો. 'અપરાજિતા' પાઠથી, બે વાર ખડગ અટકાવવો. 'ૐ નમો ભગવતી વજ્રશૃંખલે હન હન, ૐ ભક્ષ, ૐ ખાદ, ૐ અરે રક્તં પિબ કપાલેના, રક્તાક્ષિ, રક્તપટે, ભસ્માંગી, ભસ્મલિપ્તશરીરે, વજ્રાયુધે, વજ્રાકારનિચિતે, પૂર્વ દિશા બંધ, દક્ષિણ દિશા બંધ, પશ્ચિમ દિશા બંધ, ઉત્તર દિશા બંધ, નાગો બંધ, નાગપત્નીઓ બંધ, અસુરો બંધ, યક્ષ, રાક્ષસ, પિશાચો બંધ, પ્રેત, ભૂત, ગંધર્વાદિ ઉપદ્રવોમાંથી રક્ષા, ઉપરથી રક્ષા, નીચે રક્ષા, કુરિકા બંધ, જ્વલ મહાબલ, ઘાટી, મોટે, સટાવલીવજ્રાગ્નિવજ્રપ્રાકારે, હૂં ફટ્રીં હ્રૂં શ્રીં ફટ્રીં હઃ ફૂં ફેં ફઃ સર્વગ્રહો, સર્વરોગો, સર્વદુષ્ટ ઉપદ્રવોમાંથી હ્રીં, સર્વથી રક્ષા.' ગ્રહજ્વરાદિ ભૂતોમાં સર્વ કર્મમાં ઉપયોગ કરવો.

માલિનીનાનામન્ત્રાઃ ઈશ્વર ઉવાચ નાનામન્ત્રાન્ પ્રવક્ષ્યામિ ષોઢાન્યાસપુરઃસરમ્ ।૧૪૫.૦૦૧ ન્યાસસ્ત્રિધા તુ ષોઢા સ્યુઃ શાક્તશામ્ભવયામલાઃ ॥૧૪૫.૦૦૧ શામ્ભવે શબ્દરાશિઃ ષટ્ષોડશગ્રન્થિરૂપવાન્ ।૧૪૫.૦૦૨ ત્રિવિદ્યા તદ્ગ્રહો ન્યાસસ્ત્રિતત્ત્વાત્માભિધાનકઃ ॥૧૪૫.૦૦૨ ચતુર્થો વનમાલાયાઃ શ્લોકદ્વાદશરૂપવાન્ ।૧૪૫.૦૦૩ પઞ્ચમો રત્નપઞ્ચાત્મા નવાત્મા ષષ્ઠ ઈરિતઃ ॥૧૪૫.૦૦૩ શાક્તે પક્ષે ચ માલિન્યાસ્ત્રિવિદ્યાત્મા દ્વિતીયકઃ ।૧૪૫.૦૦૪ અધોર્યષ્ટકરૂપોઽન્યો દ્વાદશાઙ્ગશ્ચતુર્થકઃ ।૧૪૫.૦૦૪ પઞ્ચમસ્તુ ષડઙ્ગઃ સ્યાચ્છક્તિશ્ચાન્યાસ્ત્રચણ્ડિકા ।૧૪૫.૦૦૫ ક્રીં હ્રૌં ક્લીં શ્રીં ક્રૂં ફટ્ત્રયં સ્યાત્તુર્યાખ્યં સર્વસાધકં ॥૧૪૫.૦૦૫ માલિન્યા નાદિકાન્તં સ્યાત્નાદિની ચ શિખા સ્મૃતા ।૧૪૫.૦૦૬ અગ્રસેની શિરસિ સ્યાત્શિરોમાલાનિવૃત્તિઃ શઃ ॥૧૪૫.૦૦૬ ટ શાન્તિશ્ચ શિરો ભૂયાચ્ચામુણ્ડા ચ ત્રિનેત્રગા ।૧૪૫.૦૦૭ ઢ પ્રિયદૃષ્ટિર્દ્વિનેત્રે ચ નાસાગા ગુહ્યશક્તિની ॥૧૪૫.૦૦૭ ન નારાયણી દ્વિકર્ણે ચ દક્ષકર્ણે ત મોહનૌ ।૧૪૫.૦૦૮ જ પ્રજ્ઞા વામકર્નસ્થા વક્ત્રે ચ વજ્રિણી સ્મૃતા ॥૧૪૫.૦૦૮ ક કરાલી દક્ષદંષ્ટ્રા વામાંસા ખ કપાલિની ।૧૪૫.૦૦૯ ગ શિવા ઊર્ધ્વદંષ્ટ્રા સ્યાદ્ ઘ ઘોરા વામદંષ્ટ્રિકા ॥૧૪૫.૦૦૯ ઉ શિખા દન્તવિન્યાસા ઈ માયા જિહ્વયા સ્મૃતા ।૧૪૫.૦૧૦ અ સ્યાન્નાગેશ્વરી વાચિ વ કણ્ઠે શિખિવાહિની ॥૧૪૫.૦૧૦ ભ ભીષણી દક્ષસ્કન્ધે વાયુવેગા મ વામકે ।૧૪૫.૦૧૧ ડનામા દક્ષબાહૌ તુ ઢ વામે ચ વિનાયકા ॥૧૪૫.૦૧૧ પ પૂર્ણિમા દ્વિહસ્તે તુ ઓકારાદ્યઙ્ગુલીયકે ।૧૪૫.૦૧૨ અં દર્શની વામાઙ્ગુલ્ય અઃ સ્યાત્સઞ્જીવની કરે ॥૧૪૫.૦૧૨ ટ કપાલિની કપાલં શૂલદણ્ડે ત દીપની ।૧૪૫.૦૧૩ ત્રિશૂલે જ જયન્તી સ્યાદ્વૃદ્ધિર્યઃ સાધની સ્મૃતા ॥૧૪૫.૦૧૩ જીવે શ પરમાખ્યા સ્યાદ્ હઃ પ્રાણે ચામ્બિકા સ્મૃતા ।૧૪૫.૦૧૪ દક્ષસ્તને છ શરીરા ન વામે પૂતના સ્તને ॥૧૪૫.૦૧૪ અ સ્તનક્ષીરા આ મોટો લમ્બોદર્યુદરે ચ થ ।૧૪૫.૦૧૫ નાભૌ સંહારિકા ક્ષ સ્યાન્મહાકાલી નિતમ્બમ્ ॥૧૪૫.૦૧૫ ગુહ્યે સ કુસુમમાલા ષ શુક્રે શુક્રદેવિકા ।૧૪૫.૦૧૬ ઉરુદ્વયે ત તારાસ્યાદજ્ઞાના દક્ષજાનુનિ ॥૧૪૫.૦૧૬ વામે સ્યાદૌ ક્રિયાશક્તિરો ગાયત્રી ચ જઙ્ઘગા ।૧૪૫.૦૧૭ ઓ સાવિત્રી વામજઙ્ઘા દક્ષે દો દોહની પદે ॥૧૪૫.૦૧૭ ફ ફેત્કારી વામપાદે નવાત્મા માલિની મનુઃ ।૧૪૫.૦૧૮ અ શ્રીકણ્ઠઃ શિખાયાં સ્યાદાવક્ત્રે સ્યાદનન્તકઃ ॥૧૪૫.૦૧૮ ઇ સૂક્ષ્મો દક્ષનેત્રે સ્યાદી ત્રિમૂર્તિસ્તુ વામકે ।૧૪૫.૦૧૯ ઉ દક્ષકર્ણેઽમરૌશ ઊ કર્ણેર્ઘાંશકોઽપરે ॥૧૪૫.૦૧૯ ઋ ભાવભૂતિર્નાસાગ્રે વામનાસા તિથીશ ઋ ।૧૪૫.૦૨૦ ળ સ્થાણુર્દક્ષગણ્ડે સ્યાદ્વામગણ્ડે હરશ્ચ ૡ ॥૧૪૫.૦૨૦ કટીશો દન્તપઙ્ક્તાવે ભૂતીશશ્ચોર્ધ્વદન્ત ઐ ।૧૪૫.૦૨૧ સદ્યોજાત ઓ અધરે ઊર્ધ્વૌષ્ઠેઽનુગ્રહીશ ઔ ॥૧૪૫.૦૨૧ અં ક્રૂરો ઘાટકાયાં સ્યાદઃ મહાસેનજિહ્વયા ।૧૪૫.૦૨૨ ક ક્રોધીશો દક્ષસ્કન્ધે ખશ્ચણ્ડીશશ્ચ બાહુષુ ॥૧૪૫.૦૨૨ પઞ્ચાન્તકઃ કૂર્પરે ગો ઘ શિખી દક્ષકઙ્કણે ।૧૪૫.૦૨૩ ઙ એકપાદશ્ચાઙ્ગુલ્યો તામસ્કન્ધે ચ કૂર્મકઃ ॥૧૪૫.૦૨૩ છ એકનેત્રો બાહૌ સ્યાચ્ચતુર્વક્ત્રો જ કૂર્પરે ।૧૪૫.૦૨૪ ઝ રાજસઃ કઙ્કણગઃ ઞઃ સર્વકામદોઽઙ્ગુલી ॥૧૪૫.૦૨૪ ટ સોમેશો નિતમ્બે સ્યાદ્દક્ષ ઊરુર્ઠ લાઙ્ગલી ।૧૪૫.૦૨૫ ડ દારુકો દક્ષજાનૌ જઙ્ઘા ઢોઽર્ધજલેશ્વરઃ ॥૧૪૫.૦૨૫ ણ ઉમાકાન્તકોઽઙ્ગુલ્યસ્ત આષાઢો નિતમ્બકે ।૧૪૫.૦૨૬ થ દણ્ડી વામ ઊરૌ સ્યાદ્દ ભિદો વામજાનુનિ ॥૧૪૫.૦૨૬ ધ મીનો વામજઙ્ઘાયાન્ન મેષશ્ચરણાઙ્ગુલી ।૧૪૫.૦૨૭ પ લોહિતો દક્ષકુક્ષૌ ફ શિખી વામકુક્ષિગઃ ॥૧૪૫.૦૨૭ બ ગલણ્ડઃ પૃષ્ઠવંશે ભો નાભૌ ચ દ્વિરણ્ડકઃ ।૧૪૫.૦૨૮ મ મહાકાલો હૃદયે ય વાણીશસ્ત્વવિસ્મૃતઃ ॥૧૪૫.૦૨૮ ર રક્તે સ્યાદ્ભુજઙ્ગેશો લ પિનાકી ચ માંસકે ।૧૪૫.૦૨૯ વ ખડ્ગીશઃ સ્વાત્મનિ સ્યાદ્બકશ્ચાસ્થિનિ શઃ સ્મૃતઃ ॥૧૪૫.૦૨૯ ષ શ્વેતશ્ચૈવ મજ્જાયાં સ ભૃગુઃ શુક્રધાતુકે ।૧૪૫.૦૩૦ પ્રાણે હ નકુલીશઃ સ્યાત્ક્ષ સંવર્તશ્ચ કોષગઃ ॥૧૪૫.૦૩૦ રુદ્રશક્તીઃ પ્રપૂજ્ય હ્રીં બીજેનાખિલમાપ્નુયાત્

ભગવાને કહ્યું: હવે હું વિવિધ મંત્રો સમજાવું છું, જે છ પ્રકારના નિયમિત સ્થાન પર સ્થાપિત થાય છે. સ્થાનત્રયમાં છ પ્રકારના નિયમ છે, જે શાક્ત, શાંભવ અને યામલ કહેવાય છે. શાંભવ પદ્ધતિમાં, છ-છદશ ગ્રંથિરૂપ અક્ષરસમૂહ હોય છે. તે ત્રિવિદ્યા છે, અને તેનું ગ્રહણ સ્થાનત્રયમાં ત્રિતત્વરૂપ કહેવાય છે. ચોથું વનમાળા છે, જે બાર શ્લોકરૂપ છે. પાંચમું રત્નપંચાત્મા છે, અને નવાત્મા છઠ્ઠું કહેવાય છે. શાક્ત પદ્ધતિમાં, માલિની ત્રિવિદ્યા બીજા ક્રમમાં આવે છે. નીચે અષ્ટકરૂપ એક અને બાર અંગવાળું ચોથું છે. પાંચમું છ અંગવાળું છે, શક્તિ અને બીજી ચંડિકા છે. 'ક્રીં હ્રૌં ક્લીં શ્રીં ક્રૂં ફટ' ત્રણ વાર, તુર્ય નામનું સર્વસાધક છે. માલિની નાડિકાંતે છે અને નાદિની શિખા કહેવાય છે. અગ્રસેની શિરે છે, શિરોમાળા નિવૃત્તિ 'શ' છે. 'ઠ' શાંતિ છે, શિરે વધુ છે, ચામુંડા ત્રિનેત્રમાં છે. 'ઢ' પ્રિયદૃષ્ટિ દ્વિનેત્રમાં, નાસાગ્રે ગુપ્તશક્તિ છે. 'ન' નારાયણી દ્વિકર્ણે, દક્ષિણ કર્ણે 'ત' મોહન છે. 'જ' પ્રજ્ઞા વામકર્ણે, વક્ત્રે વજ્રિણી છે. 'ક' કરાળી દક્ષ દંશ્ટ્રા, વામ માંસા, 'ખ' કપાલિની. 'ગ' શિવા ઊર્ધ્વદંશ્ટ્રા, 'ઘ' ઘોરા વામદંશ્ટ્રિકા. 'ઉ' શિખા દંતવિન્યાસ, 'ઈ' માયા જીભે. 'અ' નાગેશ્વરી વાચમાં, 'વ' કંઠે શિખિવાહિની. 'ભ' ભીષણી દક્ષિણ સ્કંધે, 'મ' વામે વાયુવેગા. 'ઢ' નામા દક્ષ બાહુ, 'ઢ' વામે વિનાયક. 'પ' પૂર્ણિમા બંને હાથે, 'ઓ' અંગુળીમાં. 'અં' દર્શની વામ અંગુળી, 'અઃ' સંજીવની હાથે. 'ઠ' કપાલિની કપાલ પર, શૂલદંડે 'ત' દીપની. ત્રિશૂલે 'જ' જયંતી, વૃદ્ધિ સાધની. જીવમાં 'શ' પરમ, પ્રાણમાં અંબિકા. દક્ષ સ્તને 'છ' શરીર, વામે પૂતના સ્તન. 'અ' સ્તનક્ષીર, 'આ' મોટો, લંબોદરી ઉદરમાં 'થ'. નાભિમાં સંહારિકા 'ક્ષ', મહાકાળી નિતંબે. ગુપ્તે 'સ' કસુમમાળા, 'ષ' શુક્રે શુક્રદેવી. બંને ઉરૂમાં 'ત' તારા, અજ્ઞાન દક્ષ જાંઘે. વામે ક્રિયાશક્તિ, 'ર' ગાયત્રી જાંઘે. 'ઓ' સાવિત્રી વામ જાંઘે, દક્ષે 'દો' દોહની પગે. 'ફ' ફેટકારી વામ પગે, નવાત્મા માલિની મંત્ર. 'અ' શ્રીકંઠ શિખામાં, વક્ત્રે અનંતક. 'ઇ' સૂક્ષ્મ દક્ષનેત્રે, 'ઈ' ત્રિમૂર્તિ વામે. 'ઉ' દક્ષ કર્ણે, 'ઊ' કર્ણે ઘાંશક બીજા. 'ઋ' ભાવભૂતિ નાસાગ્રે, વામ નાસા તિથીશ. 'ળ' સ્થાણુ દક્ષ ગંડે, વામ ગંડે હર. કટીશ દંતપંક્તિ, ભૂતીઈશ ઊર્ધ્વદંત, 'ઐ'. સદ્યોજાત 'ઓ' અધરે, ઊર્ધ્વોષ્ઠે અનુગ્રહીશ 'ઔ'. 'અં' ક્રૂર ઘાટકાય, 'અઃ' મહાસેન જીભે. 'ક' ક્રોધીશ દક્ષ સ્કંધે, 'ખ' ચંડીઈશ બાહુમાં. પાંચાંતક કૂર્પરે, 'ગ' શિખી દક્ષ કંકણમાં. 'ઙ' એકપાદ અંગુળીએ, તામસ સ્કંધે કૂર્મક. 'છ' એકનેત્ર બાહુ, ચતુર્વક્ત્ર 'જ' કૂર્પરે. 'ઝ' રાજસ કંકણમાં, 'ઞ' સર્વકામદ અંગુળી. 'ઠ' સોમેશ નિતંબે, દક્ષ ઉરૂ 'ઠ' લાંગલી. 'ડ' દારુક દક્ષ જાંઘે, જાંઘે 'ઢ' અર્ધજલેશ્વર. 'ણ' ઉમાકાંતક અંગુળી, 'ત' ષાઢ નિતંબે. 'થ' દંડી વામ ઉરૂ, 'દ' ભિદો વામ જાંઘે. 'ધ' મીન વામ જાંઘે, 'ન' મેષ પગની અંગુળી. 'પ' લોહિત દક્ષ કુક્ષિ, 'ફ' શિખી વામ કુક્ષિમાં. 'બ' ગલંડ પૃષ્ઠમાં, 'ભ' નાભિ દ્વિરણ્ડક. 'મ' મહાકાળ હૃદયે, 'ય' વાણીશ અવિસ્મૃત. 'ર' રક્તે ભુજંગેશ, 'લ' પિનાકી માંસમાં. 'વ' ખડગીશ આત્મામાં, 'શ' બકા અસ્થિમાં. 'ષ' શ્વેત મજ્જામાં, 'સ' ભૃગુ શુક્રધાતુમાં. પ્રાણમાં 'હ' નકુલીશ, 'ક્ષ' સંવર્ત કોષમાં. રુદ્રશક્તિઓનું પૂજન કરીને હ્રીં બીજથી સર્વ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.