અત્રાપિ પિણ્ડિકા બ્રહ્મશિલાદિષુ યથાવિધિ। ગોર્ય્યાદિસંવરૈરૈવ પૂર્વવત્ સર્વમાચરેત્
અહીં પણ, પિંડને બ્રહ્માશિલા વગેરે પર નિયમ પ્રમાણે સ્થાપિત કરવી. ગાય વગેરેના બંધનો વડે, પહેલાં જે રીતે કર્યું હતું એ પ્રમાણે બધું કરવું.
એવં વિધાય વિન્યાસં ગત્વા કુણ્ડાન્તિકં તતઃ। કુણ્ડમધ્યે મહેશાનં મેખલાસુ મહેશ્વરં
આ રીતે વિધિપૂર્વક સ્થાપના કર્યા પછી, હવે કુંડની પાસે જવું. કુંડના મધ્યમાં મહેશાનને અને મેખલાઓમાં મહેશ્વરને સ્થાપિત કરવું.
ક્રિયાશક્તિં તથાન્યાસુ નાદમોષ્ઠે ચ વિન્યાસેત્। ઘટં સ્થણ્ડિલવહ્નીશૈઃ નીડીસન્ધાનકન્તત
કર્મશક્તિને બાકી રહેલી મેખલાઓમાં અને ધ્વનિની મૂળે સ્થાપિત કરવી. ઘડાને, અગ્નિદેવ સાથે, વેદિકાના ઉપર, ગૂંથણીના જોડાણે રાખવું.
પદ્મતન્તુસમાં શક્તિમુદ્ઘાતેનાં સમુદ્યતાં । વિશન્તી સૂર્યમાર્ગેણ નિઃ સરન્તીં સમુદ્ગતાં
પદ્મના તાંતુ જેટલી સૂક્ષ્મ એવી શક્તિને, જોરથી ઊભી થતી, સૂર્યમાર્ગે પ્રવેશતી અને બહાર નીકળતી કલ્પના કરવી.
પુનશ્ચ શૂન્યમાર્ગેણ વિશતીં સ્વસ્ય ચિન્તયેત્। એવં સર્વત્ર સન્ધેયં મૂર્ત્તિપૈશ્ચ પરસ્પરં
પછી ફરીથી, ખાલીપાના માર્ગે પ્રવેશતી એ શક્તિને મનમાં ધ્યેય. આ રીતે, સર્વત્ર, સ્વરૂપોને એકબીજામાં જોડવા.
સમ્પૂજ્ય ઘારિકાં શક્તિં કુણ્ડે સન્તર્પ્ય ચ ક્રમાત્। તત્ત્વતત્ત્વેશ્વરા મૂર્ત્તીર્મૂર્ત્તીશાંશ્ચ ઘૃતાદિભિઃ
આધારશક્તિની પૂજા કરીને, તેને ક્રમશઃ કુંડમાં અર્પણ કરવી. પછી તત્ત્વ અને તેમના ઇશ્વરો તથા તેમના અંશોનું ઘી વગેરેથી હવન કરવું.
સમ્પૂજ્ય તર્પ્પયિત્વા તુ સન્નિધૌ સંહિતાણુભિઃ । શતં સહસ્રમર્દ્ધં વા પૂર્ણયા સહ હોમયેત્
પૂજા અને તૃપ્તિ પછી, ઉપસ્થિત અણુઓની હાજરીમાં, સંપૂર્ણ કે અડધી આહુતિ, એક સો કે હજાર વખત, પૂર્ણ હવન સાથે કરવી.
તત્ત્વતત્ત્વેશ્વરા મૂર્ત્તિર્મૂર્ત્તીશાંશ્ચ કરેણુકાન્ । તથા સન્તર્પ્ય સાન્નિધ્યે જુહુયુર્મૂર્ત્તિપા અપિ
તત્ત્વ અને તેમના ઇશ્વરો તથા તેમના અંશો અને આધારરૂપ દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા પછી, હાજરીમાં સ્વરૂપધારકો પણ હવન કરે.
તતો બ્રહ્મભિરઙ્ગૈશ્ચ દ્રવ્યકાલાનુરોધતઃ। સન્તર્પ્ય શક્તિં કુમ્ભામ્ભઃ પ્રોક્ષિતે કુશમૂલતઃ
પછી, બ્રાહ્મણો અને અંગો સાથે, સામગ્રી અને સમય પ્રમાણે શક્તિને તૃપ્ત કરી, ઘડાનું પાણી કુશના મૂળ પર છાંટવું.
લિઙ્ગમુલં ચ સંસ્પૃશ્ય વિષ્ણ્વન્તાદિ વિશુદ્ધયે। વિધાય પૂર્વવત્સર્વં હોમસઙ્શ્યાજપાદિકમ્
લીંગના મૂળને સ્પર્શ કરીને, વિષ્ણુ વગેરેની શુદ્ધિ માટે, પૂર્વની જેમ હવનની સંખ્યા અને જપ વગેરે બધું કરવું.
એવં સંશોધ્ય બ્રહ્માદિ વિષ્ણ્વન્તાદિ વિશુદ્ધયે। વિધાય પૂર્વવત્સર્વં હોમસઙ્ખ્યાજપાદિકમ્
આ રીતે, બ્રહ્મા વગેરેને શુદ્ધ કરીને, વિષ્ણુ વગેરેની શુદ્ધિ માટે, પૂર્વની જેમ હવનની સંખ્યા અને જપ વગેરે બધું કરવું.
કુશમધ્યાગ્રયોગેન લિઙ્ગમધ્યાગ્રકં સ્પૃશેત્। યથા યથા ચ સન્ધાનં તદિદાનીમિહોચ્યતે
કુશના અગ્રને લીંગના અગ્ર સાથે જોડીને તેને સ્પર્શ કરવું. હવે, જોડવાની વિધિ અહીં સમજાવવામાં આવે છે.
ઓઁ હાઁ હઁ ઓઁ ઓઁ ઓઁ એઁ ઓઁ ભૂઁ ભૂઁ વાહ્યમૂર્ત્તયે નમઃ । ઓઁ હાઁ વાઁ આઁ ઓં આઁ ષાઁ ઓઁ ભૂઁ ભૂઁ વાઁ વહ્નિમૂર્ત્તયે નમઃ। એવઞ્ચ યજમાનાદિમૂર્ત્તિભિરભિસન્ધેયં । પઞ્ચમૂર્ચ્યાંત્મકેપ્યેવં સન્ધાનં હૃદયાદિભિઃ
પવિત્ર ધ્વનિ અને અર્પણ સાથે, વિધિ બહારની સ્વરૂપોને સમર્પિત કરવી જોઈએ અને પાંચ તત્વો સાથેનું જોડાણ હૃદયથી સ્થાપિત કરવું જોઈએ.
મૂલેન સ્વીયવીજૈર્વા જ્ઞેયન્તત્ત્વાત્રયાત્મકે । શિલાપિણ્ડી વૃષેષ્વેવં પૂર્ણાછિન્નં સુસંવરૈઃ
પોતાના બીજ દ્વારા તત્વનું જ્ઞાન મેળવી, પથ્થરને યોગ્ય રીતે ઘડીને પૂર્ણ અને સુંદર બનાવવી જોઈએ.
ભાગાભાગવિશુદ્ધ્યર્થં હોમં। કુર્ય્યાચ્છતાદિકં । ન્યૂનાદિદોષમોષાય શિવેનાષ્ટાધિકં શતં
ભાગ અને અભાગની શુદ્ધિ માટે, કોઈએ શત અથવા વધુ હવન કરવું જોઈએ અને તેમાં કોઈ ખામી ન રહે એનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
હુત્વાથ યત્ કૃતં કર્મ્મ શિવશ્રોત્રે નિવેદયેત્। એતત્સમન્વિતં કર્મ ત્વચ્છક્તૌ ચ મયા પ્રભો
હવન કર્યા પછી, જે કર્મ થયું છે તે શિવને સમર્પિત કરવું અને તેની સાથે જોડાયેલી શક્તિઓ પણ અર્પણ કરવી, હે પ્રભુ.
ઓં નમો ભગવતે રુદ્રાય રુદ્ર નમોસ્તુતે । વિધિપૂર્ણમપૂર્ણં વા સ્વશક્ત્યાપૂર્ય્ય ગૃહ્યતાં
ઓમ, હું ભગવાન રુદ્રને વંદન કરું છું; પૂર્ણ કે અપૂર્ણ જે અર્પણ છે, તે તમારી શક્તિ અનુસાર સ્વીકારો.
ઓં હ્રીં શાઙ્કરિ પૂરય સ્વાહા ઇતિ પિણ્ડિકાયાં। અથ લિઙ્ગે ન્યસેજ્ જ્ઞાની ક્રિયાખ્યં પીઠવિગ્રહે
ઓમ હ્રીં, હે શાંકર, આ અર્પણ પૂર્ણ કરો; જ્ઞાનવાન વ્યક્તિએ આ અર્પણને ક્રિયારૂપે લિંગ પર સ્થાપિત કરવું જોઈએ.
આધારરૂપિણીં શક્તિં ન્યસેદ્ બ્રહ્મશિલોપરિ। નિબધ્ય સપ્તરાત્રં વા પઞ્ચરાત્રં ત્રિરાત્રકં
આધારરૂપ શક્તિને બ્રહ્મશિલા પર સ્થાપિત કરવી અને તેને સાત, પાંચ કે ત્રણ રાત સુધી બાંધવી.
કરાત્રમથો વાપિ યદ્વા સદ્યોધિવાસનં । વિનાધિવાસનં યાગઃ કૃતોઽપિ ન ફલપ્રદઃ
રાત્રે કે તરત વિધિ પછી, યોગ્ય આવાહન વિના યજ્ઞ કરાય તો તે ફળ આપતું નથી.
સ્વમન્ત્રૈઃ પ્રત્યાહં દેયમાહુતીનાં શતં શતં। શિવકુમ્ભાદિપૂજાઞ્ચ દિગ્બલિઞ્ચ નિવેદયેત્
પોતાના મંત્રોથી રોજે રોજ શત શત આહુતિ આપવી અને શિવકુંભ તથા દિશાદેવતાઓની પૂજા પણ કરવી.
ગુર્વાદિસહિતો વાસો રાત્રૌ નિયમપૂર્વકમ્। અદિવાસઃ સ વસતેવધેર્ભાવઃ સમીરિતઃ
ગુરુ અને અન્ય લોકોની હાજરીમાં નિયમપૂર્વક રાત્રિ વિતાવવી; નિયમ વિના વિધિ કરાય તો તેની અસર રહેતી નથી.
કાલગણનં અગ્નિરુવાચ કાલઃ સમાગણો વક્ષ્યે ગણિતં કાલબુદ્ધયે ।૧૨૨.૦૦૧ કાલઃ સમાગણોઽર્કઘ્નો(૧) માસૈશ્ચૈત્રાદિભિર્યુતઃ ॥૧૨૨.૦૦૧ દ્વિઘ્નો દ્વિસ્ટ્ઃઃ સવેદઃ સ્યાત્પઞ્ચાઙ્ગષ્ટયુતો ગુણઃ(૨) ।૧૨૨.૦૦૨ ત્રિષ્ઠો મધ્યો વસુગુણઃ પુનર્વેદગુણશ્ચ સઃ ॥૧૨૨.૦૦૨ અષ્ટરન્ધ્રાગ્નિહીનઃ(૩) સ્યાદધઃ સૈકરસાષ્ટકૈઃ ।૧૨૨.૦૦૩ મધ્યો હીનઃ ષષ્ટિહતો(૪) લબ્ધયુક્તસ્તથોપરિ ॥૧૨૨.૦૦૩ ન્યૂનઃ સપ્તકૃતો વારસ્તદધસ્તિથિનાડયઃ ।૧૨૨.૦૦૪ સગુણો દ્વિગુણશ્ચોરોદ્ધ્વં ત્રિભિરૂનો ગુણઃ પુનઃ ॥૧૨૨.૦૦૪ અધઃ સ્વરામસંયુક્તો રસાર્કાષ્ટફલૈર્યુતઃ ।૧૨૨.૦૦૫ અષ્ટાવિંશચ્છેષપિણ્ડસ્તિથિનાડ્યા અધઃ સ્થિતઃ ॥૧૨૨.૦૦૫ ટિપ્પણી ૧ સમાગણોર્કાબ્દ ઇતિ ખ.. , છ.. ચ ૨ પઞ્ચદશયુતો ગણ ઇતિ જ.. ૩ અષ્ટચન્દ્રાગ્નિહીન ઇતિ જ.. ૪ ષષ્ટિહત ઇતિ ઙ.. ગુણસ્તિસૃભિરૂનોર્ધં દ્વાભ્યાં ચ ગુણયેત્પુનઃ ।૧૨૨.૦૦૬ મધ્યે રુદ્રગુણઃ કાર્યો હ્યધઃ સૈકો નવાગ્નિભિઃ(૧) ॥૧૨૨.૦૦૬ લબ્ધહીનો(૨) ભવેન્મધ્યો દ્વાવિંશતિવિવર્જિતઃ ।૧૨૨.૦૦૭ ષષ્ટિશેષે ઋણં જ્ઞેયં લબ્ધમૂર્ધ્વં વિનિક્ષિપેત્ ॥૧૨૨.૦૦૭ સપ્તવિંશતિશેષસ્તુ ધ્રુવો નક્ષત્રયોગયોઃ ।૧૨૨.૦૦૮ માસિ માસિ ક્ષિપેદ્વારન્દ્વાત્રિંશદ્ઘટિકાસ્તિથૌ ॥૧૨૨.૦૦૮ દ્વે પિણ્ડે દ્વે ચ નક્ષત્રે નાડ્ય એકાદશ હ્યૃણે ।૧૨૨.૦૦૯ વારસ્થાને તિથિન્દદ્યાત્સપ્તભિર્ભાર્ગવમાહરેત્ ॥૧૨૨.૦૦૯ શેષવારાશ્ચ સૂર્યાદ્યા ઘટિકાસુ ચ પાતયેત્ ।૧૨૨.૦૧૦ પિણ્ડિકેષુ તિથિન્દદ્યાદ્ધરેચ્ચૈવ ચતુર્દશ ॥૧૨૨.૦૧૦ ઋણં ધનં ધનમૃણં ક્રમાજ્જ્ઞેયં ચતુર્દશે ।૧૨૨.૦૧૧ પ્રથમે ત્રયોદશે પઞ્ચ દ્વિતીયદ્વાદશે દશ ॥૧૨૨.૦૧૧ પઞ્ચદશસ્તૃતીયે ચ તથાચૈકાદશે સ્મૃતાં ।૧૨૨.૦૧૨ ચતુર્થે દશમે ચૈવ ભવેદેકોનવિંશતિઃ ॥૧૨૨.૦૧૨ પઞ્ચમે નવમે ચૈવ દ્વાવિંશતિરુદાહૃતાઃ ।૧૨૨.૦૧૩ ષષ્ઠાષ્ટમે ત્વખણ્ડાઃ સ્યુશ્ચતુર્વિંશતિરેવ ચ ॥૧૨૨.૦૧૩ સપ્તમે પઞ્ચવિંશઃ સ્યાત્ખણ્ડશઃ પિણ્ડિકાદ્ભવેત્(૩) ।૧૨૨.૦૧૪ કર્કટાદૌ હરેદ્રાશિમૃતુવેદત્રયૈઃ ક્રમાત્ ॥૧૨૨.૦૧૪ તુલાદૌ પ્રાતિલોમ્યેન ત્રયો વેદરસાઃ ક્રમાત્ ।૧૨૨.૦૧૫ ટિપ્પણી ૧ સૈકેન સપ્તકૈરિતિ ખ.. , ગ.. ચ ૨ ઋતુહીન ઇતિ ઙ.. ૩ ખણ્ડકઃ પિણ્ડકાદ્ભવેદિતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , છ.. , જ.. ચ મકરાદૌ દીયતે ચ રસવેદત્રયઃ ક્રમાત્ ।૧૨૨.૦૧૫ મેષાદૌ પ્રાતિલોમ્યેન ત્રયો વેદરસાઃ ક્રમાત્(૧) ।૧૨૨.૦૧૬ ખેષવઃ ખયુગા મૈત્રં મેષાદૌ વિકલા ધનમ્ ॥૧૨૨.૦૧૬ કર્કટે પ્રાતિલોમ્યં સ્યાદૃણમેતત્તુલાદિકે ।૧૨૨.૦૧૭ ચતુર્ગુણા તિથિર્જ્ઞેયા વિકલાશ્ચેહ સર્વદા ॥૧૨૨.૦૧૭ હન્યાલ્લિપ્તાગતાગામિપિણ્ડસઙ્ખ્યાફલન્તરૈઃ ।૧૨૨.૦૧૮ ષષ્ટ્યાપ્તં પ્રથમોચ્ચાર્યે હાનૌ દેયન્ધને ધનમ્ ॥૧૨૨.૦૧૮ દ્વિતીયોચ્ચરિતે વર્ગે વૈપરીત્યમિતિ સ્થિતિઃ ।૧૨૨.૦૧૯ તિથિર્દ્વિગુણિતા કાર્યા ષડ્ભાગપરિવર્જિતા ॥૧૨૨.૦૧૯ રવિકર્મવિપરીતા તિથિનાડીસમાયુતા ।૧૨૨.૦૨૦ ઋણે શુદ્ધે તુ નાડ્યઃ સ્યુર્ઋણં શુધ્યેત નો યદા ॥૧૨૨.૦૨૦ સષષ્ટિકં પ્રદેયન્તત્ષષ્ટ્યાધિક્યે ચ તત્ત્યજેત્(૨) ।૧૨૨.૦૨૧ નક્ષત્રં તિથિમિશ્રં સ્યાચ્ચતુર્ભિર્ગુણિતા તિથિઃ ॥૧૨૨.૦૨૧ તિથિસ્ત્રિભાગસંયુક્તા ઋણેન ચ તથાન્વિતા ।૧૨૨.૦૨૨ તિથિરત્ર ચિતા કાર્યા તદ્વેદાદ્યોગશોધનં ॥૧૨૨.૦૨૨ રવિચન્દ્રૌ સમૌ કૃત્વા યોગો ભવતિ નિશ્ચલઃ ।૧૨૨.૦૨૩ એકોના તિથિર્દ્વિગુણા સપ્તભિન્ના કૃતિર્દ્વિધા(૩) ॥૧૨૨.૦૨૩ તિથિશ્ચ દ્વિગુણૈકોના કૃતાઙ્ગૈઃ કરણન્નિશિ ।૧૨૨.૦૨૪ ટિપ્પણી ૧ મકરાદૌ ઇત્યાદિઃ, વેદરસાઃ ક્રમાદિત્યન્તઃ પાઠઃ છ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૨ સન્ત્યજેદિતિ ઘ.. ૩ સપ્તભિન્ના ગતિર્દ્વિધેતિ ખ.. । સપ્તચ્છિન્ના કૃતિર્દ્વિધેતિ ઘ.. , જ.. ચ કૃષ્ણચતુર્દશ્યન્તે શકુનિઃ પર્વણીહ ચતુષ્પદં ॥૧૨૨.૦૨૪ પ્રથમે તિથ્યર્ધતો હિ કિન્તુઘ્નં પ્રતિપન્મુખે
યુદ્ધજયાર્ણવીયનાનાયોગાઃ વક્ષ્યે જયશુભાદ્યર્થં સારં યુદ્ધજયાર્ણવે ।૧૨૩.૦૦૧ અ+ઇ+ઉ+એ+ઓ સ્વરાઃ સ્યુઃ ક્રમાન્નન્દાદિકા તિથિઃ ॥૧૨૩.૦૦૧ કાદિહાન્તા ભૌમરવી જ્ઞસોમૌ ગુરુભાર્ગવૌ ।૧૨૩.૦૦૨ {| class="wikitable" | સ્વરાઃ || અ || ઇ || ઉ || એ || ઓ |- | તિથયઃ|| નન્દા || ભદ્રા || જયા || રિક્તા || પૂર્ણા |- | ||
વિજય અને શુભતા માટે, યુદ્ધજયાર્નવમાં જે સાર છે તે સમજાવું છું: અ, ઇ, ઉ, એ, ઓ—આ સ્વરો ક્રમશઃ નંદા, ભદ્રા, જય, રિક્તા, પૂર્ણા તિથિને દર્શાવે છે.
અથ ચતુર્વિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ યુદ્ધજયાર્ણવીયજ્યોતિઃશાસ્ત્રસારઃ અગ્નિરુવાચ જ્યોતિઃશાસ્ત્રાદિસારઞ્ચ વક્ષ્યે યુદ્ધજયાર્ણવે । વિના મન્ત્રોષધાદ્યઞ્ચ યથ્યોમામીશ્વરોઽબ્રવીત્(૧) ॥૧ દેવ્યુવાચ દેવૈર્જિતા દાનવાશ્ચ(૨) યેનોપાયેન તદ્વદ । શુભાશુભવિવેકાદ્યં જ્ઞાનં યુદ્ધજયાર્ણવં ॥૨ ઈશ્વર ઉવાચ મૂલદેવેચ્ચયા જાતા શક્તિઃ પઞ્ચાદશાક્ષરા । ચરાચરં તતો જાતં યામારાધ્યાખિલાર્થવિત્(૩) ॥૩ મન્ત્રપીઠં પ્રવક્ષ્યામિ પઞ્ચમન્ત્રસમુદ્ભવં । તે મન્ત્રાઃ સર્વમન્ત્રાણાં જીવિતે મરણે સ્થિતાઃ ॥૪ ઋગ્યજુઃસામાથર્વાખ્યદેવમન્ત્રાઃ ક્રમેણ તે । સદ્યોજાતાદયો મન્ત્રા બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રકઃ ॥૫ ઈશઃ સપ્તશિખા દેવાઃ શક્રાદ્યાઃ પઞ્ચ ચ સ્વરાઃ । અ+ઇ+ઉ+એ+ઓ કલાશ્ચ મૂલં બ્રહ્મેતિ કીર્તિતં ॥૬ કાષ્ઠમધ્યે તથા વહ્નિરપ્રવૃદ્ધો ન દૃશ્યતે । વિદ્યમાના તથા દેહે શિવશક્તિર્ન દૃશ્યતે ॥૭ આદૌ શક્તિઃ સમુત્પન્ના ઓઙ્કારસ્વરભૂષિતા । તતો બિન્દુર્મહાદેવિ એકારેણ વ્યવસ્થિતઃ ॥૮ - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- ટિપ્પણી ૧ ઈશ્વરોઽવદતિતિ ઘ.. ૨ દાનવાદ્યા ઇતિ જ.. ૩ યામારાધ્યાખિલાત્મવિદિતિ ખ.. , ગ.. ચ - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- જાતો નાદ ઉકારસ્તુ નદતે હૃદિ સંસ્થિતઃ । અર્ધચન્દ્ર ઇકારસ્તુ મોક્ષમાર્ગસ્ય બોધકઃ ॥૯ અકારો વ્યક્ત ઉત્પન્નો ભોગમોક્ષપ્રદઃ પરઃ(૧) । અકાર ઐશ્વરે ભૂમિર્નિવૃત્તિશ્ચ કલા સ્મૃતા ॥૧૦ ગન્ધો નબીજઃ પ્રાણાખ્ય ઇડાશક્તિઃ સ્થિરા સ્મૃતા । ઇકારશ્ચ પ્રતિષ્ઠાખ્યો રસો પાલશ્ચ પિઙ્ગલા ॥૧૧ ક્રૂરા શક્તિરીબીજઃ સ્યાદ્ધરબીજોઽગ્નિરૂપવાન્ । વિદ્યા સમાના ગાન્ધારી શક્તિશ્ચ દહની સ્મૃતા ॥૧૨ પ્રશાન્તિર્વાર્યુપસ્પૃશો યશ્ચોદાનશ્ચલા ક્રિયા । ઓઙ્કારઃ શાન્ત્યતીતાખ્યઃ ખશબ્દયૂથપાણિનઃ ॥૧૩ {| class="wikitable" |- ! અ !! ઇ!! ઉ!! એ !! ઓ |- | મંગલ|| બુધ || ગુરુ || શુક્ર|| શનિ |- | ક|| ચ|| ટ|| ત || પ |- | ખ|| છ|| ઠ|| થ || ફ |- | ગ|| જ || ડ || દ|| બ |- | ઘ || ઝ|| ઢ || ધ || ભ |- | ઙ|| ઞ || ણ|| ન|| મ |- |} પઞ્ચ વર્ગાઃ સ્વરા જાતાઃ કુજજ્ઞગુરુભાર્ગવાઃ । શનિઃ ક્રમાદકારાદ્યાઃ કકારાદ્યાસ્ત્વધઃ સ્થિતાઃ ॥૧૪ એતન્મૂલમતઃ સર્વં જ્ઞાયતે સચરાચરં । વિદ્યાપીઠં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રણવઃ શિવ ઈરિતઃ ॥૧૫ ઉમા સોમઃ સ્વયં શક્તિર્વામા જ્યેષ્ઠા ચ રૌદ્ર્યપિ । બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ ક્રમાદ્રુદ્રો ગુણાઃ સર્ગાદયસ્ત્રયઃ ॥૧૬ રત્નનાડીત્રયઞ્ચૈવ(૨) સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મઃ પરોઽપરઃ । ચિન્તયેચ્છ્વેતવર્ણન્તં મુઞ્ચમાનં પરામૃતં ॥૧૭ પ્લવ્યમાનં યથાત્માનં ચિન્તયેત્તં દિવાનિશં । અજરત્વં ભવેદ્દેવિ શિવત્વમુપગચ્છતિ(૩) ॥૧૮ - - - - -- - - -- - -- - -- - - -- - - ટિપ્પણી ૧ ભોગમોક્ષપ્રદઃ શુભ ઇતિ જ.. ૨ બહુનાડીત્રયઞ્ચૈવેતિ ક.. , ઙ.. ચ ૩ શિવત્વમધિગચ્છતીતિ જ.. - - - - - - -- - -- - - - - - - - -- અઙ્ગુષ્ઠાદૌ ન્યસેદઙ્ગાન્નેત્રં મધ્યેઽથ દેહકે । મૃત્યુઞયં તતઃ પ્રાર્ચ્ય રણાદૌ વિજયી ભવેત્ ॥૧૯ શૂન્યો નિરાલયઃ શબ્દઃ સ્પર્શં તિર્યઙ્નતં સ્પૃશેત્ । રૂપસ્યોર્ધ્વગતિઃ પ્રોક્તા જલસ્યાધઃ સમાશ્રિતા ॥૨૦ સર્વસ્થાનવિનિર્મુક્તો ગન્ધો મધ્યે ચ મૂલકં । નાભિમૂલે(૧) સ્થિતં કન્દં શિવરૂપન્તુ મણ્ડિતં ॥૨૧ શક્તિવ્યૂહેન સોમોઽર્કો હરિસ્તત્ર વ્યવસ્થિતઃ । દશવાયુસમોપેતં પઞ્ચતન્માત્રમણ્ડિતં ॥૨૨ કાલાનલસમાકારં પ્રસ્ફુરન્તં શિવાત્મકં । તજ્જીવં જીવલોકસ્ય(૨) સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ॥૨૩ તસ્મિન્નષ્ટે(૩) મૃતં મન્યે મન્ત્રપીઠેઽનિલાત્મકમ્
યુદ્ધજયાર્ણવીયનાનાચક્રાણિ ઈશ્વર ઉવાચ ઓં હ્રીં કર્ણમોટાનિ બહુરૂપે બહુદંષ્ટ્રે હ્રૂં ફટ્ઓં હઃ ઓં ગ્રસ ગ્રસ કૃન્ત કૃન્ત છક છક છક હ્રૂં ફટ્ નમઃ પઠ્યમાનો હ્યયં મન્ત્રઃ ક્રુદ્ધઃ સંરક્તલોચનઃ ।૧૨૫.૦૦૧ મારણે પાતને વાપિ મોહનોચ્ચાટને ભવેત્ ॥૧૨૫.૦૦૧ કર્ણમોટી મહાવિદ્યા સર્વવર્ણેષુ રક્ષિકા ।૧૨૫.૦૦૨ નાનાવિદ્યા પઞ્ચોદયં પ્રવક્ષ્યામિ સ્વરોદયસમશ્રિતં ॥૧૨૫.૦૦૨ નાભિહૃદ્યન્તરં યાવત્તાવચ્ચરતિ મારુતઃ ।૧૨૫.૦૦૩ ઉચ્ચાટયેદ્રણાદૌ તુ કર્ણાક્ષીણિ પ્રભેદયેત્ ॥૧૨૫.૦૦૩ કરોતિ સાધકઃ ક્રુદ્ધો જપહોમપરાયણઃ ।૧૨૫.૦૦૪ હૃદયાત્પાયુકં કણ્ઠં જ્વરદાહારિમારણે ॥૧૨૫.૦૦૪ કણ્ઠોદ્ભવો રસો વાયુઃ શાન્તિકં પૌષ્ટિકં રસં ।૧૨૫.૦૦૫ દિવ્યં સ્તમ્ભં સમાકર્ષં ગન્ધો નાસાન્તિકો ભ્રુવઃ ॥૧૨૫.૦૦૫ ગન્ધલીનં મનઃ કૃત્વા સ્તમ્ભયેન્નાત્ર સંશયઃ ।૧૨૫.૦૦૬ સ્તમ્ભનં કીલનાદ્યઞ્ચ કરોત્યેવ હિ સાધકઃ ॥૧૨૫.૦૦૬ ચણ્ડઘણ્ટા કરાલી ચ સુમુખી દુર્મુખી તથા ।૧૨૫.૦૦૭ રેવતી પ્રથમા ઘોરા વાયુચક્રેષુ તા યજેત્ ॥૧૨૫.૦૦૭ ઉચ્ચાટકારિકા દેવ્યઃ સ્થિતાસ્તેજસિ સંસ્થિતાઃ ।૧૨૫.૦૦૮ સૌમ્યા ચ ભીષણી દેવી જયા ચ વિજયા તથા ॥૧૨૫.૦૦૮ અજિતા ચાપરાજિતા મહાકોટી ચ રૌદ્રયા ।૧૨૫.૦૦૯ શુષ્કકાયા પ્રાણહરા રસચક્રે સ્થિતા અમૂઃ ॥૧૨૫.૦૦૯ વિરૂપાક્ષી પરા દિવ્યાસ્તથા ચાકાશમાતરઃ ।૧૨૫.૦૧૦ સંહારી જાતહારી ચ દંષ્ટ્રાલા શુષ્કરેવતી ॥૧૨૫.૦૧૦ પિપીલિકા પુષ્ટિહરા મહાપુષ્ટિપ્રવર્ધના ।૧૨૫.૦૧૧ ભદ્રકાલી સુભદ્રા ચ હદ્રભીમા સુભદ્રિકા ॥૧૨૫.૦૧૧ સ્થિરા ચ નિષ્ઠુરા દિવ્યા નિષ્કમ્પા ગદિની તથા ।૧૨૫.૦૧૨ દ્વાત્રિંશન્માતરશ્ચક્રે અષ્ટાષ્ટક્રમશઃ સ્થિતાઃ ॥૧૨૫.૦૧૨ એક એવ રવિશ્ચન્દ્ર એકશ્ચૈકૈકશક્તિકા ।૧૨૫.૦૧૩ ભૂતભેદેન તીર્થાનિ યથા તોયં મહીતલે ॥૧૨૫.૦૧૩ પ્રાણ એકો મણ્ડલૈશ્ચ ભિદ્યતે ભૂતપઞ્જરે ।૧૨૫.૦૧૪ વામદક્ષિણયોગેન દશધા સમ્પ્રવર્તતે ॥૧૨૫.૦૧૪ બિન્દુમુણ્ડવિચિત્રઞ્ચ તત્ત્વવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતં ।૧૨૫.૦૧૫ બ્રહ્માણ્ડેન કપાલેન પિવેત પરમામૃતં ॥૧૨૫.૦૧૫ પઞ્ચવર્ગબલાદ્યુદ્ધે જયો ભવતિ તચ્છૃણુ ।૧૨૫.૦૧૬ અ+આકચટતપયાઃ શ આસ્યો વર્ગ ઈરિતઃ ॥૧૨૫.૦૧૬ ઇ+ઈખછઠથફરાઃ ષો વર્ગશ્ચ દ્વિતીયકઃ ।૧૨૫.૦૧૭ ઉ+ઊગજડદબલાઃ સો વર્ગશ્ચ તૃતીયકઃ ॥૧૨૫.૦૧૭ એ+ઐઘઝઢધભવાઃ સો વર્ગશ્ચ ચતુર્થકઃ ।૧૨૫.૦૧૮ ઓ ઔ અં અઃ ઙઞણના મો વર્ગઃ પઞ્ચમો ભવેત્ ॥૧૨૫.૦૧૮ વર્ણાશ્ચાભ્યુદયે નૄણાં ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ ।૧૨૫.૦૧૯ બાલઃ કુમારો યુવા સ્યાદ્વૃદ્ધો મૃત્યુશ્ચ નામતઃ ॥૧૨૫.૦૧૯ આત્મપીડા શોષકઃ સ્યાદુદાસીનશ્ચ કાલકઃ ।૧૨૫.૦૨૦ કૃત્તિકા પ્રતિપદ્ભૌમ આત્મનો લાભદઃ સ્મૃતઃ ॥૧૨૫.૦૨૦ ષષ્ઠી ભૌમો મઘા પીડા આર્દ્રા ચૈકાદશી કુજઃ ।૧૨૫.૦૨૧ મૃત્યુર્મઘા દ્વિતીયા જ્ઞો લાભશ્ચાર્દ્રા ચ સપ્તમી ॥૧૨૫.૦૨૧ બુધે હાનિર્ભરણી જ્ઞઃ શ્રવણં કાલ ઈદૃશઃ ।૧૨૫.૦૨૨ જીવો લાભાય ચ ભવેત્તૃતીયા પૂર્વફલ્ગુની ॥૧૨૫.૦૨૨ જીવોઽષ્ટમી ધનિષ્ઠાર્દ્રા જીવોઽશ્લેષા ત્રયોદશી ।૧૨૫.૦૨૩ મૃત્યૌ શુક્રશ્ચતુર્થી સ્યાત્પૂર્વભાદ્રપદા શ્રિયે ॥૧૨૫.૦૨૩ પૂર્વાષાઢા ચ નવમી શુક્રઃ પીડાકરો ભવેત્ ।૧૨૫.૦૨૪ ભરણી ભૂતજા શુક્રો યમદણ્ડો હિ હાનિકૃત્ ॥૧૨૫.૦૨૪ કૃત્તિકાં પઞ્ચમી મન્દો લાભાય તિથિરીરિતા ।૧૨૫.૦૨૫ અશ્લેષા દશમી મન્દો યોગઃ પીડાકરો ભવેત્ ॥૧૨૫.૦૨૫ મઘા શનિઃ પૂર્ણિમા ચ યોગો ભૃત્યુકરઃ સ્મૃતઃ ।૧૨૫.૦૨૬ તિથિયોગઃ પૂર્વોત્તરાગ્નિનૈર્ઋત્યદક્ષિણાનિલચન્દ્રમાઃ ॥૧૨૫.૦૨૬ બ્રહ્માદ્યાઃ સ્યુર્દૃષ્ટયઃ સ્યુઃ પ્રતિપન્નવમીમુખાઃ ।૧૨૫.૦૨૭ રાશિભિઃ સહિતા દૃષ્ટા ગ્રહાદ્યાઃ સિદ્ધયે સ્મૃતાઃ ॥૧૨૫.૦૨૭ મેષાદ્યાશ્ચતુરઃ કુમ્ભા જયઃ પૂર્ણેઽન્યથા મૃતિઃ ।૧૨૫.૦૨૮ સૂર્યાદિરિક્તા પૂર્ણા ચ ક્રમાદેવમ્પ્રદાપયેત્ ॥૧૨૫.૦૨૮ રણે સૂર્યે ફલં નાસ્તિ સોમે ભઙ્ગઃ પ્રશામ્યતિ ।૧૨૫.૦૨૯ કુજેન કલહં વિદ્યાદ્બુધઃ કામાય વૈ ગુરુઃ ॥૧૨૫.૦૨૯ જયાય મનસે શુક્રો મન્દે ભઙ્ગો રણે ભવેત્ ।૧૨૫.૦૩૦ દેયાનિ પિઙ્ગલાચક્રે સૂર્યગાનિ ચ ભાનિ હિ ॥૧૨૫.૦૩૦ મુખે નેત્રે લલાટેઽથ શિરોહસ્તોરુપાદકે ।૧૨૫.૦૩૧ પાદે મૃતિસ્ત્રિઋક્ષે સ્યાન્ત્રીણિ પક્ષેઽર્થનાશનમ્ ॥૧૨૫.૦૩૧ મુખસ્થે ચ ભવેત્યૌડા શિરસ્થે કાર્યનાશનમ્ ।૧૨૫.૦૩૨ કુક્ષિસ્થિતે ફલં સ્યાચ્ચ રાહુચક્રં વદામ્યહમ્ ॥૧૨૫.૦૩૨ ઇન્દ્રાચ્ચ નૈર્ઋતઙ્ગચ્છેન્નૈર્ઋતાત્સોમમેવ ચ ।૧૨૫.૦૩૩ સોમાદ્ધુતાશનં વહ્નેરાપ્યમાપ્યાચ્છિવાલયં ॥૧૨૫.૦૩૩ રુદ્રાદ્યમં યમાદ્વાયું વાયોશ્ચન્દ્રં વ્રજેત્પુનઃ ।૧૨૫.૦૩૪ ભુઙ્ક્તે ચતસ્રો નાડ્યસ્તુ રાહુપૃષ્ઠે જયો રણે ॥૧૨૫.૦૩૪ અગ્રતો મૃત્યુમાપ્નોતિ તિથિરાહું વદામિ તે ।૧૨૫.૦૩૫ આગ્નેયાદિશિવાન્તં ચ પૂર્ણિમામાદિતઃ પ્રિયે ॥૧૨૫.૦૩૫ પૂર્વે કૃષ્ણાષ્ટમીં યાવદ્રાહુદૃષ્ટૌ ભયો ભવેત્ ।૧૨૫.૦૩૬ ઐશાન્યાગ્નેયનૈર્ઋત્યવાયવ્યે ફણિરાહુકઃ ॥૧૨૫.૦૩૬ મેષાદ્યા દિશિ પૂર્વાદૌ યત્રાદિત્યોઽગ્રતો મૃતિઃ ।૧૨૫.૦૩૭ તૃતીયા કૃષ્ણપક્ષે તુ સપ્તમી દશમી તથા ॥૧૨૫.૦૩૭ ચતુર્દશી તથા શુક્લે ચતુર્થ્યેકાદશી તિથિઃ ।૧૨૫.૦૩૮ પઞ્ચદશી વિષ્ટયઃ સ્યુઃ પૂર્ણિમાગ્નેયવાયવે ॥૧૨૫.૦૩૮ અકચટતપયશા વર્ગાઃ સૂર્યાદયો ગ્રહાઃ ।૧૨૫.૦૩૯ ગૃધ્રોલૂકશ્યેનકાશ્ચ પિઙ્ગલઃ કૌશિકઃ ક્રમાત્ ॥૧૨૫.૦૩૯ સારસશ્ચ મયૂરશ્ચ ગોરઙ્કુઃ પક્ષિણઃ સ્મૃતાઃ ।૧૨૫.૦૪૦ આદૌ સાધ્યો હુતો મન્ત્ર ઉચ્ચાટે પલ્લવઃ સ્મૃતઃ ॥૧૨૫.૦૪૦ વશ્યે જ્વરે તથાકર્ષે પ્રયોગઃ સિદ્ધિકારકઃ ।૧૨૫.૦૪૧ શાન્તો પ્રીતો નમસ્કારો વૌષટ્પુષ્ટૌ વશાદિષુ ॥૧૨૫.૦૪૧ હું મૃત્યૌ પ્રીતિસન્નાશે વિદ્વેષોચ્ચાટને ચ ફટ્ ।૧૨૫.૦૪૨ વષટ્ સુતે ચ દીપ્ત્યાદૌમન્ત્રાણાં જાતયશ્ચ ષટ્ ॥૧૨૫.૦૪૨ ઓષધીઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ મહારક્ષાવિધાયિનીઃ ।૧૨૫.૦૪૩ મહાકાલી તથા ચણ્ડી વારાહી ચેશ્વરી તથા ॥૧૨૫.૦૪૩ સુદર્શના તથેન્દ્રાણી ગાત્રસ્થા રક્ષયન્તિ તમ્ ।૧૨૫.૦૪૪ બલા ચાતિબલા ભીરુર્મુસલી સહદેવ્યપિ ॥૧૨૫.૦૪૪ જાતી ચ મલ્લિકા યૂથૌ ગારુડી ભૃઙ્ગરાજકઃ ।૧૨૫.૦૪૫ ચક્રરૂપા મહોષધ્યો ધારિતા વિજયાદિદાઃ ॥૧૨૫.૦૪૫ ગ્રહણે ચ મહાદેવિ ઉદ્ધૃતાઃ શુભદાયિકાઃ ।૧૨૫.૦૪૬ મૃદા તુ કુઞ્જરઙ્કૃત્વા સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્ ॥૧૨૫.૦૪૬ તસ્ય પાદતલે કૃત્વા સ્તમ્ભયેચ્છત્રુમાત્મનઃ ।૧૨૫.૦૪૭ નગાગ્રે ચૈકવૃક્ષે ચ વજ્રાહતપ્રદેશકે ॥૧૨૫.૦૪૭ વલ્મીકમૃદામાહૃત્ય માતરૌ યોજયેત્તતઃ ।૧૨૫.૦૪૮ ઓં નમો મહાભૈરવાય વિકૃતદંષ્ટ્રોગ્રરૂપાય પિઙ્ગલાક્ષાય ત્રિશૂલખડ્ગધરાય વૌષટ્ પૂજયેત્કર્દમં દેવિ સ્તમ્ભયેચ્છસ્ત્રજાલકમ્ ॥૧૨૫.૦૪૮ અગ્નિકાર્યં પ્રવક્ષ્યામિ રણાદૌ જયવર્ધનમ્ ।૧૨૫.૦૪૯ શ્મશાને નિશિ કાષ્ઠાગ્નૌ નગ્ની મુક્તશિખો નરઃ ॥૧૨૫.૦૪૯ દક્ષિણાસ્યસ્તુ જુહુયાન્નૃમાંસં રુન્ધિરં વિષં ।૧૨૫.૦૫૦ તુષાસ્થિખણ્ડમિશ્રન્તુ શત્રુનામ્ના શતાષ્ટકમ્ ॥૧૨૫.૦૫૦ ઓં નમો ભગવતિ કૌમારિ લલ લલ લાલય લાલય ઘણ્ટાદેવિ અમુકં મારય સહસા નમોઽસ્તુ તે ભગવતિ વિદ્યે સ્વાહા અનયા વિદ્યયા હોમાદ્બન્ધત્વઞ્જાયતે રિપોઃ ।૧૨૫.૦૫૧ ઓં વજ્રકાય વજ્રતુણ્ડ કપિલપિઙ્ગલ કરાલવદન ઊર્ધ્વકેશ મહાબલ રક્તમુખ તડિજ્જિહ્વ મહારૌદ્ર દંષ્ટ્રોત્કટ કહ કરાલિન મહાદૃઢપ્રહાર લઙ્ગેશ્વરસેતુબન્ધ શૈલપ્રવાહ ગગનચર એહ્યેહિ ભવગન્મહાબલપરાક્રમ ભૈરવો જ્ઞાપયતિ એહ્યેહિ મહારૌદ્ર દીર્ઘલાઙ્ગૂલેન અમુકં વેષ્ટય વેષ્ટય જમ્ભય જમ્ભય ખન ખન વૈતે હ્રૂં ફટ્ અષ્ટત્રિંશચ્છતન્દેવિ હનુમાન્ સર્વકુમ્ભકૃત્ ॥૧૨૫.૦૫૧ પટે હનૂમત્સન્દર્શનાદ્ભઙ્ગમાયાન્તિ શત્રવઃ
ગયાયાત્રાવિધિઃ અગ્નિરુવાચ ગાયત્ર્યૈવ મહાનદ્યાં સ્નાતઃ(૧) સન્ધ્યાં સમાચરેત્ ।૧૧૬.૦૦૧ ગાયત્ર્યા અગ્રતઃ પ્રાતઃ શ્રાદ્ધં પિણ્ડમથાક્ષયં ॥૧૧૬.૦૦૧ મધ્યાહ્ને ચોદ્યતિ(૨) સ્નાત્વા ગીતવાદ્યૈર્હ્યુપાસ્ય ચ ।૧૧૬.૦૦૨ સાવિત્રીપુરતઃ સન્ધ્યાં પિણ્ડદાનઞ્ચ તત્પદે ॥૧૧૬.૦૦૨ અગસ્ત્યસ્ય પદે કુર્યાદ્યોનિદ્વારં પ્રવિશ્ય ચ ।૧૧૬.૦૦૩ નિર્ગતો ન પુનર્યોનિં પ્રવિશેન્મુચ્યતે ભવાત્(૩) ॥૧૧૬.૦૦૩ ટિપ્પણી ૧ પ્રાત ઇતિ ક.. ૨ મધ્યાહ્ને સરસીતિ ગ.. ૩ મુચ્યતે ભયાદિતિ છ.. , ઝ.. ચ બલિં કાકશિલાયાઞ્ચ કુમારઞ્ચ નમેત્તતઃ(૧) ।૧૧૬.૦૦૪ સ્વર્ગદ્વાર્યાં સોમકુણ્ડે વાયુતીર્થેઽથ પિણ્ડદઃ ॥૧૧૬.૦૦૪ ભવેદાકશગઙ્ગાયાં કપિલાયાઞ્ચ પિણ્ડદઃ ।૧૧૬.૦૦૫ કપિલેશં શિવં નત્વા રુક્મિકુણ્ડે ચ પિણ્ડદઃ ॥૧૧૬.૦૦૫ કોટીતીર્થે ચ કોટીશં નત્વામોઘપદે નરઃ(૨) ।૧૧૬.૦૦૬ ગદાલોલે વાનરકે ગોપ્રચારે ચ પિણ્ડદઃ(૩) ॥૧૧૬.૦૦૬ નત્વા ગાવં વૈતરણ્યામેકવિંશકુલોદ્ધૃતિઃ ।૧૧૬.૦૦૭ શ્રાદ્ધપિણ્ડપ્રદાતા(૪) સ્યાત્ક્રૌઞ્ચપદે ચ પિણ્ડદઃ(૫) ॥૧૧૬.૦૦૭ તૃતીયાયાં વિશાલાયાં નિશ્ચિરાયાઞ્ચ પિણ્ડદઃ ।૧૧૬.૦૦૮ ઋણમોક્ષે પાપમોક્ષે ભસ્મકુણ્ડેઽથ ભસ્મના ॥૧૧૬.૦૦૮ સ્નાનકૃન્મુચ્યતે પાપાન્નમેદ્દેવં જનાર્દનમ્ ।૧૧૬.૦૦૯ એષ પિણ્ડો મયા દત્તસ્તવ હસ્તે જનાર્દન ॥૧૧૬.૦૦૯ પરલોકગતે મહ્યમક્ષ્યય્યમુપતિષ્ઠતાં ।૧૧૬.૦૧૦ ગયાયાં પિતૃરૂપેણ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ ॥૧૧૬.૦૧૦ તં દૃષ્ટ્વા પુણ્ડરીકાક્ષં મુચ્યતે વૈ ઋણત્રયાત્ ।૧૧૬.૦૧૧ માર્કણ્ડેયેશ્વરં નત્વા નમેદ્ગૃધ્રેશ્વરં નરઃ(૬) ॥૧૧૬.૦૧૧ મૂલક્ષેત્રે મહેશસ્ય ધારાયાં પિણ્ડદો ભવેત્ ।૧૧૬.૦૧૨ ટિપ્પણી ૧ નમેન્નર ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , છ.. ચ ૨ માસપદેઽન્નદ ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ ૩ કપિલેશમિત્યાદિઃ, ગોપ્રચારે ચ પિણ્ડદ ઇત્યન્તઃ પાઠો ગ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૪ શ્રાદ્ધે પિણ્ડપ્રદતેતિ ખ.. ૫ ભવેદાકાશગઙ્ગાયામૈત્યાદિઃ, ક્રૌઞ્ચપાદે ચ પિણ્ડદ ઇત્યન્તઃ પાઠઃ છ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૬ નમેદ્ભૂતેશ્વરં નર ઇતિ ઘ.. (૧)ગૃધ્રકૂટે ગૃધ્રવટે ધૌતપાદે ચ પિણ્ડદઃ ॥૧૧૬.૦૧૨ પુષ્કરિણ્યાં કર્દમાલે રામતીર્થે ચ પિણ્ડદઃ ।૧૧૬.૦૧૩ પ્રભાસેશન્નમેત્પ્રેતશિલાયાં પિણ્ડદો ભવેત્ ॥૧૧૬.૦૧૩ દિવ્યાન્તરીક્ષભૂમિષ્ઠાઃ પિતરો બાન્ધવાદયઃ ।૧૧૬.૦૧૪ પ્રેતાદિરૂપા મુક્તાઃ(૨) સ્યુઃ પિણ્ડૈર્દત્તૈર્મયાખિલાઃ ॥૧૧૬.૦૧૪ સ્થાનત્રયે પ્રેતશિલા ગયાશિરસિ પાવની ।૧૧૬.૦૧૫ પ્રભાસે પ્રેતકુણ્ડે ચ પિણ્ડદસ્તારયેત્કુલમ્ ॥૧૧૬.૦૧૫ વસિષ્ઠેશન્નમસ્કૃત્ય તદગ્રે પિણ્ડદો ભવેત્ ।૧૧૬.૦૧૬ ગયાનાભૌ સુષુમ્ણાયાં મહાકોષ્ટ્યાઞ્ચ પિણ્ડદઃ ॥૧૧૬.૦૧૬ ગદાધરાગ્રતો મુણ્ડપૃષ્ઠે દેવ્યાશ્ચ સન્નિધૌ ।૧૧૬.૦૧૭ મુણ્દપૃષ્ઠં નમેદાદૌ ક્ષેત્રપાલાદિસંયુતમ્ ॥૧૧૬.૦૧૭ પૂજયિત્વા ભયં ન સ્યાદ્વિષરોગાદિનાશનમ્ ।૧૧૬.૦૧૮ બ્રહ્માણઞ્ચ નમસ્કૃત્ય બ્રહ્મલોકં નયેત્કુલમ્ ॥૧૧૬.૦૧૮ સુભદ્રાં બલભદ્રઞ્ચ પ્રપૂજ્ય પુરુષોત્તમમ્ ।૧૧૬.૦૧૯ સર્વકામસમાયુક્તઃ કુલમુદ્ધૃત્ય નાકભાક્(૩) ॥૧૧૬.૦૧૯ હૃષીકેશં નમસ્કૃત્ય તદગ્રે પિણ્ડદો ભવેત્ ।૧૧૬.૦૨૦ માધવં પૂજયિત્વા ચ દેવો વૈમાનિકો(૪) ભવેત્ ॥૧૧૬.૦૨૦ મહાલક્ષ્મીં પ્રાર્ચ્ય ગૌરીં મઙ્ગલાઞ્ચ સરસ્વતીમ્ ।૧૧૬.૦૨૧ પિતૄનુદ્ધૃત્ય સ્વર્ગસ્થો ભુક્તભોગોઽત્ર શાસ્ત્રધીઃ ॥૧૧૬.૦૨૧ ટિપ્પણી ૧ સર્વકામસમાયુક્તઃ કુલમુદ્ધૃત્ય લોકભાગિતિ પાઠોત્ર ઝ.. પુસ્તકેઽધિકોઽસ્તિ ૨ પ્રેતાદિરૂપમુક્તા ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઘ.. , ઙ.. , જ.. ચ ૩ કુલમુદ્ધૃત્ય લોકભાગિતિ ગ.. , જ.. ચ । વશિષ્ઠેશમિત્યાદિઃ, કુલમુદ્ધૃત્ય નાકભાગિત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૪ દેવૈર્વૈમાનિક ઇતિ છ.. દ્વાદશાદિત્યમભ્યર્ય વહ્નિં રેવન્તમિન્દ્રકમ્ ।૧૧૬.૦૨૨ રોગાદિમુક્તઃ સ્વર્ગી સ્યાચ્છ્રીકપર્દિવિનાયકમ્ ॥૧૧૬.૦૨૨ પ્રપૂજ્ય કાર્ત્તિકેયઞ્ચ નિર્વિઘ્નઃ સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।૧૧૬.૦૨૩ સોમનાથઞ્ચ કાલેશઙ્કેદારં પ્રપિતામહમ્ ॥૧૧૬.૦૨૩ સિદ્ધેશ્વરઞ્ચ રુદ્રેશં રામેશં બ્રહ્મકેશ્વરમ્ ।૧૧૬.૦૨૪ અષ્ટલિઙ્ગાનિ ગુહ્યાનિ પૂજયિત્વા તુ(૧) સર્વભાક્ ॥૧૧૬.૦૨૪ નારાયણં વરાહઞ્ચ નારસિંહં નમેચ્છ્રિયે ।૧૧૬.૦૨૫ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાખ્યં ત્રિપુરઘ્નમશેષદમ્ ॥૧૧૬.૦૨૫ સીતાં રામઞ્ચ ગરુડં વામનં સમ્પ્રપૂજ્ય ચ ।૧૧૬.૦૨૬ સર્વકામાનવાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્ ॥૧૧૬.૦૨૬ દેવૈઃ સાર્ધં સમ્પ્રપૂજ્ય દેવમાદિગદાધરમ્ ।૧૧૬.૦૨૭ ઋણત્રયવિનિર્મુક્તસ્તારયેત્સકલં કુલમ્ ॥૧૧૬.૦૨૭ દેવરૂપા શિલા પુણ્યા તસ્માદ્દેવમયી શિલા ।૧૧૬.૦૨૮ ગયાયાં નહિ તત્સ્થાનં યત્ર તીર્થં ન વિદ્યતે ॥૧૧૬.૦૨૮ યન્નામ્ના પાતયેત્પિણ્ડં તન્નયેદ્બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।૧૧૬.૦૨૯ ફલ્ગ્વીશં ફલ્ગુચણ્ડીં ચ પ્રણમ્યાઙ્ગારકેશ્વરમ્ ॥૧૧૬.૦૨૯ મતઙ્ગસ્ય પદે શ્રાદ્ધી ભરતાશ્રમકે ભવેત્ ।૧૧૬.૦૩૦ હંસતીર્થે કોટિતીર્થે યત્ર પાણ્ડુશિલાન્નદઃ ॥૧૧૬.૦૩૦ તત્ર સ્યાદગ્નિધારાયાં મધુસ્રવસિ પિણ્ડદઃ ।૧૧૬.૦૩૧ રુદ્રેશં કિલિકિલેશં નમેદ્વૃદ્ધિવિનાયકમ્(૨) ॥૧૧૬.૦૩૧ પિણ્ડદો ધેનુકારણ્યે પદે ધેનોર્નમેચ્ચ ગામ્ ।૧૧૬.૦૩૨ ટિપ્પણી ૧ પૂજયિત્વાથેતિ ક.. , ઘ.. , ઙ.. , જ.. ચ ૨ નમેદ્બુદ્ધિવિનાયકમિતિ ખ.. , ગ.. , છ.. ચ । નમેદ્વૃદ્ધવિનાયકમિતિ ઘ.. સર્વાન્ પિતૄંસ્તારયેચ્ચ સરસ્વત્યાઞ્ચ પિણ્ડદઃ ॥૧૧૬.૦૩૨ સન્ધ્યામુપાસ્ય સાયાહ્ને નમેદ્દેવીં સરસ્વતીમ્ ।૧૧૬.૦૩૩ ત્રિસન્ધ્યાકૃદ્ભવેદ્વિપ્રો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ॥૧૧૬.૦૩૩ ગયાં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગયાવિપ્રાન્ પ્રપૂજ્ય ચ ।૧૧૬.૦૩૪ અન્નદાનાદિકં સર્વં કૃતન્તત્રાક્ષયં ભવેત્ ॥૧૧૬.૦૩૪ સ્તુત્વા સમ્પ્રાર્થયેદેવમાદિદેવં ગદાધરમ્ ।૧૧૬.૦૩૫ ગદાધરં ગયાવાસં પિત્રાદીનાં ગતિપ્રદમ્ ॥૧૧૬.૦૩૫ ધર્માર્થકામમોક્ષાર્થં યોગદં પ્રણમામ્યહમ્ ।૧૧૬.૦૩૬ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિપ્રાણાહઙ્કારવર્જિતમ્ ॥૧૧૬.૦૩૬ નિત્યશુદ્ધં બુદ્ધિયુક્તં(૧) સત્યં બ્રહ્મ નમામ્યહમ્ ।૧૧૬.૦૩૭ આનન્દમદ્વયં દેવં દેવદાનવવન્દિતમ્ ॥૧૧૬.૦૩૭ દેવદેવીવૃન્દયુક્તં સર્વદા પ્રણમામ્યહમ્ ।૧૧૬.૦૩૮ કલિકલ્મષકાલાર્તિદમનં(૨) વનમાલિનમ્ ॥૧૧૬.૦૩૮ પાલિતાખિલલોકેશં(૩) કુલોદ્ધરણમાનસમ્ ।૧૧૬.૦૩૯ વ્યક્તાવ્યક્તવિભક્તાત્માવિભક્તાત્માનમાત્મનિ ॥૧૧૬.૦૩૯ સ્થિતં સ્થિરતરં(૪) સારં વન્દે ઘોરાઘમર્દનમ્(૫) ।૧૧૬.૦૪૦ આગતોઽસ્મિ ગયાં દેવ પિતૃકાર્યે ગદાધરઃ ॥૧૧૬.૦૪૦ ત્વં મે સાક્ષી ભવાદ્યેહ અનૃણોઽહમૃણત્રયાત્ ।૧૧૬.૦૪૧ ટિપ્પણી ૧ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધિયુક્તમિતિ ઘ.. , છ.. ચ ૨ કાલાર્તિનાશનમિતિ ઘ.. । કાલાર્તિદલનમિતિ ગ.. , ઙ.. , ઘ.. , જ.. ચ ૩ પાલિતાખિલદેવેશમિતિ ઘ.. ૪ સ્થિતતરમિતિ ગ.. , ઘ.. , ઙ.. ચ ૫ વન્દેહમરિમર્દનમિતિ ઙ.. । વન્દે સંસારમર્દનમિતિ જ.. સાક્ષિણઃ સન્તુ મે દેવા બ્રહ્મેશાનાદયસ્તથા ॥૧૧૬.૦૪૧ મયા ગયાં સમાસાદ્ય પિતૄણાં નિષ્કૃતિઃ કૃતા ।૧૧૬.૦૪૨ ગયામાહાત્મ્યપઠનાચ્છ્રાદ્ધાદૌ બ્રહ્મલોકભાક્ ॥૧૧૬.૦૪૨ પિતૄણામક્ષયં શ્રાદ્ધમક્ષયં બ્રહ્મલોકદમ્
અગ્નિ કહે છે: ગયા યાત્રાના નિયમ મુજબ, મહાનદીમાં ગાયત્રી મંત્રથી સ્નાન કર્યા પછી સંધ્યા કરવી. સવારે ગાયત્રીની સામે શ્રાદ્ધનું પિંડ અર્પણ કરવું. મધ્યાહ્ને પણ સ્નાન કરીને ગીત-વાદ્ય સાથે ઉપાસના કરવી. સાવિત્રીની સામે સંધ્યા અને પિંડદાન કરવું. અગસ્ત્યના સ્થાનમાં યોનિદ્વારથી પ્રવેશીને પિંડદાન કરવું. જે બહાર આવે છે તે ફરી જન્મમાં નથી આવતો, મુક્તિ પામે છે. કાકશિલા અને કુમારને બલિ અર્પણ કરવી. સ્વર્ગદ્વાર, સોમકુંડ, વાયુતીર્થ, આકાશગંગા, કપિલા વગેરે સ્થળોએ પિંડદાન કરવું. કપિલેશ, કોટેશ્વર, ગોપ્રચાર, ગાવા, વૈતરણી, ક્રૌંચપદ, વિશાલા, નિશ્ચિરા, ઋણમોચન, પાપમોચન, ભસ્મકુંડ વગેરેમાં પિંડદાન કરવું. ગદાધર, મુંડપૃષ્ઠ, દેવીઓ, ક્ષેત્રપાલ વગેરેની પૂજા કરવી. બ્રહ્માને વંદન કરીને બ્રહ્મલોકમાં કુળને પહોંચાડવું. સુભદ્રા, બલભદ્ર, પુરુષોત્તમ, હૃષીકેશ, માધવ, મહાલક્ષ્મી, ગૌરી, મંગલા, સરસ્વતી વગેરેની પૂજા કરવી. દ્વાદશાદિત્ય, અગ્નિ, રેવંત, ઇન્દ્રક, શ્રીકપર્દી, કાર્તિકેય, સોમનાથ, કાલેશ, કેદાર, સિદ્ધેશ્વર, રુદ્રેશ, રામેશ, બ્રહ્મકેશ્વર, અષ્ટલિંગ, નારાયણ, વરાહ, નરસિંહ, સીતારામ, ગરુડ, વામન વગેરેની પૂજા કરવી. ગયાના દરેક પવિત્ર સ્થાન પર પિંડદાન કરવું. ગયાવાસી ગદાધર ભગવાનને પ્રાર્થના કરવી: 'હું ત્રિઋણથી મુક્ત થયો છું, તમે મારા સાક્ષી રહો.' દેવતાઓ પણ મારા સાક્ષી રહે. ગયામાં શ્રાદ્ધ અને ગયામાહાત્મ્યના પાઠથી બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે. પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ અક્ષય અને બ્રહ્મલોકદાયક બને છે.
શ્રાદ્ધકલ્પઃ thumb|પાર્વણશ્રાદ્ધ. [https://www.youtube.com/watch?v=Vmk_20EaOS8 પાર્વણ શ્રાદ્ધ વિધિ] અગ્નિરુવાચ કાત્યાયનો મુનીનાહ યથા શ્રાદ્ધં તથા વદે ।૧૧૭.૦૦૧ ગયાદૌ શ્રાદ્ધં કુર્વીત સઙ્ક્રાન્ત્યાદૌ વિશેષતઃ ॥૧૧૭.૦૦૧ કાલે વાપરપક્ષે ચ ચતુર્થ્યા ઊર્ધ્વમેવ વ ।૧૧૭.૦૦૨ સમ્યાદ્ય ચ પદર્ક્ષે ચ(૧) પૂર્વેદ્યુશ્ચ નિમન્ત્રયેત્ ॥૧૧૭.૦૦૨ યતીન્ ગૃહસ્થસાધૂન્ વા સ્નાતકાઞ્છ્રોત્રિયાન્ દ્વિજાન્ ।૧૧૭.૦૦૩ અનવદ્યાન્ કર્મનિષ્ઠાન્ શિષ્ટાનાચારસંયુતાન્(૨) ॥૧૧૭.૦૦૩ ટિપ્પણી ૧ સમ્પાદ્ય પરમર્ક્ષે ચેતિ છ.. ૨ આચારસંસ્કૃતાનિતિ ગ.. , જ.. ચ વર્જયેચ્છિત્રિકુષ્ઠ્યાદીન્ન ગૃહ્ણીયાન્નિમન્ત્રિતાન્ ।૧૧૭.૦૦૪ સ્નાતાઞ્છુચીંસ્તથા દાન્તાન્ પ્રાઙ્મુખાન્ દેવકર્મણિ ॥૧૧૭.૦૦૪ ઉપવેશયેત્ત્રીન્ પિત્ર્યાદીનેકૈકમુભયત્ર વા ।૧૧૭.૦૦૫ એવં માતામહાદેશ્ચ શાકૈરપિ ચ કારયેત્ ॥૧૧૭.૦૦૫ તદહ્નિ બ્રહ્મચારી સ્યાદકોપોઽત્વરિતો મૃદુઃ(૧) ।૧૧૭.૦૦૬ સત્યોઽપ્રમત્તોઽનધ્વન્યો અસ્વાધ્યાયશ્ચ(૨) વાગ્યતઃ ॥૧૧૭.૦૦૬ સર્વાંશ્ચ પઙ્ક્તિમૂર્ધન્યાન્ પૃચ્છેત્પ્રશ્ને તથાસને ।૧૧૭.૦૦૭ દર્ભાનાસ્તીર્ય દ્વિગુણાન્ પિત્રે દેવાદિકઞ્ચરેત્ ॥૧૧૭.૦૦૭ વિશ્વાન્દેવાનાવાહયિષ્યે પૃચ્છેદાવાહયેતિ ચ ।૧૧૭.૦૦૮ વિશ્વેદેવાસ આવાહ્ય વિકીર્યાથ યવાન્ જપેત્ ॥૧૧૭.૦૦૮ વિશ્વે દેવાઃ શૃણુતેમં પિતૄનાવાહયિષ્યે ચ ।૧૧૭.૦૦૯ પૃચ્છેદાવાહયેત્યુક્તે ઉશન્તસ્ત્વા સમાહ્વયેત્ ॥૧૧૭.૦૦૯ તિલાન્ વિકીર્યાથ જપેદાયાન્ત્વિત્યાદિ પિત્રકે ।૧૧૭.૦૧૦ સપિત્રિત્રે નિષિઞ્ચેદ્વા શન્નો દેવીરભિ તૃચા ॥૧૧૭.૦૧૦ યવોઽસીતિ યવાન્ દત્વા પિત્રે સર્વત્ર વૈ તિલાન્ ।૧૧૭.૦૧૧ તિલોઽસિ સોમદેવત્યો ગોસવો દેવનિર્મિતઃ ।૧૧૭.૦૧૧ પ્રત્નમદ્ભિઃ પૃક્તઃ સ્વધયા પિતૄન્ લોકાન્ પ્રીણાહિ નઃ સ્વધા । ઇતિ શ્રીશ્ચ તેતિ દદેત્પુષ્પં પાત્રે હૈમેઽથ રાજતે ॥૧૧૭.૦૧૧ ઔદુમ્વરે વા ખડ્ગે વા પર્ણપાત્રે પ્રદક્ષિણમ્ ।૧૧૭.૦૧૨ દેવાનામપસવ્યં તુ પિતૄણાં સવ્યમાચરેત્ ॥૧૧૭.૦૧૨ ટિપ્પણી ૧ અત્વરિતોઽત્યૃજુરિતિ ઙ.. ૨ સત્યે પ્રપન્નોઽનધ્વન્યો હ્યસ્વાધ્યાયશ્ચેતિ ખ.. , ઘ.. ચ એકૈકસ્ય એકૈકેન સપવિત્રકરેષુ ચ ।૧૧૭.૦૧૩ યા દિવ્યા આપઃ પયસા સમ્બભૂવુર્યા અન્તરિક્ષા ઉતપાર્થિવીર્યાઃ હિરણ્યવર્ણા યજ્ઞિયાસ્તા ન આપઃ શિવાઃ સંશ્યોનાઃ સુહવા ભવન્તુ ૧૧૭.૦૧૩ અવધૈવં પિતામહદેઃ સંસ્રવાત્પ્રથમે ચરેત્(૧) ।૧૧૭.૦૧૪ પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસીતિ ન્યુબ્જં પાત્રં કરોત્યધઃ ॥૧૧૭.૦૧૪ અત્ર ગન્ધપુષ્પધૂપદીપાચ્છાદનદાનકં ।૧૧૭.૦૧૫ ઘૃતાક્તમન્નમુદ્ધૃત્ય પૃચ્છત્યગ્નૌ કરિષ્યે ચ ॥૧૧૭.૦૧૫ કુરુષ્વેત્યભ્યનુજ્ઞાતો જુહુયાત્સાગ્નિકોઽનલે ।૧૧૭.૦૧૬ અનગ્નિકઃ પિતૃહસ્તે(૨) સપવિત્રે તુ મન્ત્રતઃ ॥૧૧૭.૦૧૬ અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહેતિ(૩) પ્રથમાહુતિઃ ।૧૧૭.૦૧૭ સોમાય પિતૃમતેઽથ યમાયાઙ્ગિરસે પરે ॥૧૧૭.૦૧૭ હુતશેષં ચાન્નપાત્રે દત્વા પાત્રં સમાલભેત્ ।૧૧૭.૦૧૮ પૃથિવી તે પાત્રન્દ્યૌઃ પિધાનં બ્રાહ્મણસ્ય મુખે અમૃતે અમૃતં જુહોમિ સ્વાહેતિ જપ્ત્વેદં વિષ્ણુરિત્યન્ને દ્વિજાઙ્ગુષ્ઠન્નિવેશયેત્ ॥૧૧૭.૦૧૮ અપહતેતિ ચ તિલાન્ વિકીર્યાન્નં પ્રદાયયેત્ ।૧૧૭.૦૧૯ જુષધ્વમિતિ ચોક્ત્વાથ ગાયત્ર્યાદિ તતો જપેત્ ॥૧૧૭.૦૧૯ ટિપ્પણી ૧ એકૈકસ્યેત્યાદિઃ, પ્રથમે ચરેદિત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ ૨ અનગ્નિકો જલે ચૈવેતિ ઙ.. ૩ સ્વધેતિ ક.. દેવતાભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ મહાયોગિભ્ય એવ ચ ।૧૧૭.૦૨૦ નમઃ સ્વધાયૈ સ્વાહયૈ નિત્યમેવ નમો નમઃ(૧) ॥૧૧૭.૦૨૦ તૃપ્તાન્ જ્ઞાત્વાન્નં વિકિરેદપો દદ્યાત્સકૃત્સકૃત્ ।૧૧૭.૦૨૧ ગાયત્રીં પૂર્વવજ્જપ્ત્વા મધુ મધ્વિતિ વૈ જપેત્ ॥૧૧૭.૦૨૧ તૃપ્તાઃ સ્થ ઇતિ સમ્પૃચ્છેત્તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ વૈ વદેત્ ।૧૧૭.૦૨૨ શેષમન્નમનુજ્ઞાપ્ય સર્વમન્નમથૈકતઃ ॥૧૧૭.૦૨૨ ઉદ્ધૃત્યોચ્છિષ્ટપાર્શ્વે તુ કૃત્વા ચૈવાવનેજનં ।૧૧૭.૦૨૩ દદ્યાત્કુશેષુ ત્રીન્ પિણ્ડાનાચાન્તેષુ પરે જગુઃ ॥૧૧૭.૦૨૩ આચાન્તેષૂદકં પુષ્પાણ્યક્ષતાનિ પ્રદાપયેત્ ।૧૧૭.૦૨૪ અક્ષય્યોદકમેવાથ આશિષઃ પ્રાર્થયેન્નરઃ(૨) ॥૧૧૭.૦૨૪ અઘોરાઃ પિતરઃ સન્તુ ગોત્રન્નો વર્ધતાં સદા ।૧૧૭.૦૨૫ દાતારો નોઽભિવર્ધન્તાં વેદાઃ સન્તતિરેવ ચ ॥૧૧૭.૦૨૫ શ્રદ્ધા ચ નો માવ્યગમદ્બહુદેયં ચ નોઽસ્ત્વિતિ ।૧૧૭.૦૨૬ અન્નઞ્ચ નો બહુ ભવેદતિથીંશ્ચ લભેમહિ ॥૧૧૭.૦૨૬ યાચિતારશ્ચ નઃ સન્તુ મા ચ યાચિસ્મ કઞ્ચન ।૧૧૭.૦૨૭ સ્વધાવાચનીયાન્ કુશાનાસ્તીર્ય સપવિત્રકાન્(૩) ॥૧૧૭.૦૨૭ સ્વધાં વાચયિષ્યે પૃચ્છેદનુજ્ઞાતશ્ચ વાચ્યતાં ।૧૧૭.૦૨૮ પિતૃભ્યઃ પિતામહેભ્યઃ પ્રપિતામહમુખ્યકે ॥૧૧૭.૦૨૮ સ્વધોચ્યતામસ્તુ સ્વધા ઉચ્યમાનસ્તથૈવ ચ ।૧૧૭.૦૨૯ અપો નિષિઞ્ચેદુત્તાનં પાત્રં કૃત્વાથ દક્ષિણાં ॥૧૧૭.૦૨૯ ટિપ્પણી ૧ સ્વાહાયૈ નિત્યમેવ ભવન્ત્વિતિ ઇતિ ખ.. , છ.. ચ ૨ પ્રાર્થયેત્તત ઇતિ ઘ.. , જ.. , ઝ.. ચ ૩ અઘોરાઃ પિતર ઇત્યાદિઃ, આસ્તીર્ય સપવિત્રકાનિત્યન્તઃ પાઠઃ ખ.. , છ.. પુસ્તકદ્વયે નાસ્તિ યથાશક્તિ પ્રદદ્યાચ્ચ દૈવે પૈત્રેઽથ વાચયેત્ ।૧૧૭.૦૩૦ વિશ્વે દેવાઃ પ્રીયન્તાઞ્ચ વાજે વિસર્જયેત્ ॥૧૧૭.૦૩૦ આમાવાજસ્યેત્યનુવ્રજ્ય કૃત્વા વિપ્રાન્ પ્રદક્ષિણં ।૧૧૭.૦૩૧ ગૃહે વિશેદમાવાસ્યાં માસિ માસિ ચરેત્તથા ॥૧૧૭.૦૩૧ એકોદ્દિષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધં પૂર્વવદાચરેત્ ।૧૧૭.૦૩૨ એકં પવિત્રમેકાર્ધં એકં પિણ્ડમ્પ્રદાપયેત્ ॥૧૧૭.૦૩૨ નાવાહનાગ્નૌકરણં વિશ્વે દેવા ન ચાત્ર હિ ।૧૧૭.૦૩૩ તૃપ્તિપ્રશ્ને સ્વદિતમિતિ વદેત્સુખદિતં દ્વિજઃ ॥૧૧૭.૦૩૩ ઉપતિષ્ઠતામિત્યક્ષય્યે વિસર્ગે ચાભિરમ્યતાં ।૧૧૭.૦૩૪ અભિરતાઃ સ્મ ઇત્યપરે શેષં પૂર્વવદાચરેત્ ॥૧૧૭.૦૩૪ સપિણ્ડીકરણં વક્ષ્યે અબ્દાન્તે મધ્યતોઽપિ વા ।૧૧૭.૦૩૫ પિતૄણાં ત્રીણિ પાત્રાણિ એકમ્પ્રેતસ્ય પાત્રકં ॥૧૧૭.૦૩૫ સપવિત્રાણિ ચત્વારિ તિલપુષ્પયુતાનિ ચ ।૧૧૭.૦૩૬ ગન્ધોદકેન યુક્તાનિ(૧) પૂરયિત્વાભિષિઞ્ચતિ ॥૧૧૭.૦૩૬ પ્રેતપાત્રં પિતૃપાત્રે યે સમના ઇતિ દ્વયાત્ ।૧૧૭.૦૩૭ પૂર્વવત્પિણ્ડદાનાદિ પ્રેતાનાં પિતૃતા ભવેત્ ॥૧૧૭.૦૩૭ અથાભ્યુદયિકં શ્રાદ્ધં વક્ષ્યે સર્વં તુ પૂર્વવત્ ।૧૧૭.૦૩૮ જપેત્પિતૃમન્ત્રવર્જં પૂર્વાહ્ણે તત્પ્રદક્ષિણં ॥૧૧૭.૦૩૮ ઉપચારા ઋજુકુશાસ્તિલાર્થૈશ્ચ યવૈરિહ(૨) ।૧૧૭.૦૩૯ તૃપ્તિપ્રશ્નસ્તુ સમ્પન્નં સુસમ્પન્નં વદેદ્દ્વિજઃ ॥૧૧૭.૦૩૯ ટિપ્પણી ૧ ગન્ધોદકેન સિક્તાનિ ઇતિ જ.. ૨ અથાભ્યુદયિકમિત્યાદિઃ, યવૈરિહ ઇત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ દધ્યક્ષતવદરાદ્યાઃ(૧) પિણ્ડા નાન્દીમુખાન્ પિતૄન્ ।૧૧૭.૦૪૦ આવાહયિષ્યે પૃચ્છેચ્ચ પ્રીયન્તામિતિ ચાક્ષયે ॥૧૧૭.૦૪૦ નાન્દીમુખાશ્ચ પિતરો વાચયિષ્યેઽથ પૃચ્છતિ ।૧૧૭.૦૪૧ નાન્દીમુખાન્ પિતૃગણાન્ પ્રીયન્તામિત્યથો વદેત્ ॥૧૧૭.૦૪૧ નાન્દીમુખાશ્ચ પિતરસ્તત્પિતા પ્રપિતામહઃ ।૧૧૭.૦૪૨ માતામહઃ પ્રમાતામહો વૃદ્ધપ્રમાતૃકામહઃ ॥૧૧૭.૦૪૨ સ્વધાકારન્ન યુઞ્જીત યુગ્માન્ વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્ ।૧૧૭.૦૪૩ તૃપ્તિં વક્ષ્યે પિતૄણાં ચ ગ્રામ્યૈરોષધિભિસ્તથા ॥૧૧૭.૦૪૩ માસન્તૃપ્તિસ્તથારણ્યૈઃ(૨) કન્દમૂલફલાદિભિઃ ।૧૧૭.૦૪૪ મત્સ્યૈર્માસદ્વયં માર્ગૈસ્ત્રયં વૈ શાકુનેન ચ ॥૧૧૭.૦૪૪ ચતુરો રૌરવેણાથ(૩) પઞ્ચ ષટ્છાગલેન તુ(૪) ।૧૧૭.૦૪૫ કૂર્મેણ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ વારાહેણ નવૈવ તુ ॥૧૧૭.૦૪૫ મેષમાંસેન દશ ચ માહિષૈઃ પાર્ષતૈઃ શિવૈઃ ।૧૧૭.૦૪૬ સંવત્સરન્તુ ગવ્યેન પયસા પાયસેન વા ॥૧૧૭.૦૪૬ વાર્ધીનસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી ।૧૧૭.૦૪૭ ખડ્ગમાંસં કાલશાકં લોહિતચ્છાગલો(૫) મધુ ॥૧૧૭.૦૪૭ મહાશલ્કાશ્ચ વર્ષાસુ મઘાશ્રાદ્ધમથાક્ષયં(૬) ।૧૧૭.૦૪૮ મન્ત્રાધ્યાય્યગ્નિહોત્રી ચ શાખાધ્યાયી ષડઙ્ગવિત્ ॥૧૧૭.૦૪૮ તૃણાચિકેતઃ ત્રિમધુર્ધર્મદ્રોણસ્ય(૭) પાઠકઃ ।૧૧૭.૦૪૯ ત્રિષુપર્ણજ્યેષ્ઠસામજ્ઞાની સ્યુઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ ॥૧૧૭.૦૪૯ ટિપ્પણી ૧ દધ્યક્ષતવદર્યાદ્યા ઇતિ ગ.. , છ.. ચ ૨ તથા વન્યૈરિતિ ખ.. , ઙ.. ચ ૩ વત્સરં રૌરવેણાથેતિ ઘ.. ૪ પઞ્ચકં છાગસ્તેન તુ ઇતિ ઙ.. ૫ લોહિતચ્છાગક ઇતિ ગ.. , ઘ.. , ઙ.. ચ ૬ મઘાશ્રાદ્ધમિહાક્ષયમિતિ ઝ.. ૭ જલદ્રોણસ્યેતિ ઝ.. કમ્યાનાં કલ્પમાખ્યાસ્યે(૧) પ્રતિપત્સુ ધનં બહુ ।૧૧૭.૦૫૦ સ્ત્રિયઃ પરા દ્વિતીયાયાઞ્ચતુર્થ્યાં ધર્મકામદઃ ॥૧૧૭.૦૫૦ પઞ્ચમ્યાં પુત્રકામસ્તુ ષષ્ઠ્યાઞ્ચ શ્રૈષ્ઠ્યભાગપિ(૨) ।૧૧૭.૦૫૧ કૃષિભાગી ચ સપ્તમ્યામષ્ટમ્યામર્થલાભકઃ ॥૧૧૭.૦૫૧ નવમ્યાઞ્ચ એકશફા(૩) દશમ્યાઙ્ગોગણો ભવેત્ ।૧૧૭.૦૫૨ એકદશ્યાં પરીવારો દ્વાદશ્યાન્ધનધાન્યકં ॥૧૧૭.૦૫૨ જ્ઞાતિશ્રેષ્ઠ્યં ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાઞ્ચ શસ્ત્રતઃ(૪) ।૧૧૭.૦૫૩ મૃતાનાં શ્રાદ્ધં સર્વાપ્તમમાવાસ્યાં સમીરિતં(૫) ॥૧૧૭.૦૫૩ સપ્ત વ્યાધા દશારણ્યે(૬) મૃગાઃ કાલઞ્જરે ગિરૌ ।૧૧૭.૦૫૪ ચક્રવાકાઃ શરદ્વીપે હંસાઃ સરસિ માન્સે ॥૧૧૭.૦૫૪ તેઽપિ જાતાઃ(૭) કુરુક્ષેત્રે બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ ।૧૧૭.૦૫૫ પ્રસ્થિતા દૂરમધ્વાનં યૂયન્તેભ્યોઽવસીદત ॥૧૧૭.૦૫૫ શ્રાદ્ધાદૌ પઠિતે શ્રાદ્ધં પૂર્ણં સ્યાદ્બ્રહ્મલોકદં ।૧૧૭.૦૫૬ શ્રાદ્ધં કુર્યાચ્ચ પુત્રાદિઃ(૮) પિતુર્જીવતિ તત્પિતુઃ ॥૧૧૭.૦૫૬ તત્પિતુસ્તત્પિતુઃ કુર્યાજ્જીવતિ પ્રપિતામહે ।૧૧૭.૦૫૭ પિતુઃ પિતામસ્હસ્યાથ પરસ્ય પ્રપિતામાત્(૯) ॥૧૧૭.૦૫૭ ટિપ્પણી ૧ કાલમાખ્યાસ્યે ઇતિ ઝ.. ચ ૨ શ્રેષ્ઠભાગ્યપિ ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઙ.. , છ.. ચ । જ્યેષ્ઠભાગપિ ઇતિ ઘ.. ૩ નવમ્યાં વૈ શફપતિરિતિ જ.. ૪ ચતુર્દશ્યાઞ્ચ શાસ્ત્રત ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ ૫ મૃતાનાં શ્રાદ્ધં સર્વાપ્તિરમાવાસ્યા સમીરિતા ઇતિ ક.. ૬ દશાર્ણેષુ ઇતિ ખ.. , ગ.. , ઙ.. , છ.. ચ ૭ તેઽભિજાતા ઇતિ ખ.. , ઘ.. ચ ૮ કુર્યાત્સુપુત્રોઽપિ ઇતિ છ.. ૯ તત્પિતુરિત્યાદિઃ, પ્રપિતામહાદિત્યન્તઃ પાઠો ઝ.. પુસ્તકે નાસ્તિ એવં માત્રાદિકસ્યાપિ તથા માતામહાદિકે ।૧૧૭.૦૫૮ શ્રાદ્ધકલ્પં પઠેદ્યસ્તુ સ લભેત્શ્રાદ્ધકૃત્ફલં(૧) ॥૧૧૭.૦૫૮ તીર્થે યુગાદૌ મન્વાદૌ શ્રાદ્ધં દત્તમથાક્ષયં ।૧૧૭.૦૫૯ અશ્વયુચ્છુક્લનવમી દ્વાદશી કર્તિકે તથા ॥૧૧૭.૦૫૯ તૃતીયા ચૈવ માઘસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ ।૧૧૭.૦૬૦ ફાલ્ગુનસ્યાપ્યમાવાસ્યા પૌષયૈકાદશી તથા ॥૧૧૭.૦૬૦ આષાઢસ્યાપિ દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી ।૧૧૭.૦૬૧ શ્રાવણે ચાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢે ચ પૂર્ણિમા ॥૧૧૭.૦૬૧ કર્તિકી ફાલ્ગુની તદ્વજ્જ્યૈષ્ઠે પઞ્ચદશી સિતા ।૧૧૭.૦૬૨ સ્વાયમ્ભુવાદ્યા મનવસ્તેષામાદ્યાઃ કિલાક્ષયાઃ ॥૧૧૭.૦૬૨ ગયા પ્રયાગો ગઙ્ગા ચ કુરુક્ષેત્રં ચ નર્મદા ।૧૧૭.૦૬૩ શ્રીપર્વતઃ પ્રભાસશ્ચ શાલગ્રામો વરાણસી(૨) ॥૧૧૭.૦૬૩ ગોદાવરી તેષુ શ્રાદ્ધં સ્ત્રીપુરુષોત્તમાદિષુ
અગ્નિ કહે છે: કાત્યાયન મुनિએ જેમ શ્રાદ્ધ કરવું તે કહ્યું છે. ગયા વગેરે સ્થળોએ અને સંક્રાંતિ વગેરે વિશેષ સમયમાં શ્રાદ્ધ કરવું. યોગ્ય સમયે, અપરપક્ષમાં, ચતુર્થી પછી, પદર્ક્ષે, પૂર્વ દિવસે યતિ, ગૃહસ્થ, સ્નાતક, શ્રોત્રીય, કર્મનિષ્ઠ, શિષ્ટ બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરવું. ચિત્રી, કુષ્ટી વગેરેને ટાળવા. સ્નાન કરેલા, શુદ્ધ, દાંતવાળા અને પૂર્વ દિશા તરફ બેઠેલા બ્રાહ્મણોને બેસાડવા. પિતૃ, માતામહ વગેરે માટે પણ શાકાદિથી શ્રાદ્ધ કરવું. તે દિવસે બ્રહ્મચારી, શાંત, ધીર, સત્યનિષ્ઠ, અભ્યાસી અને વાણીમાં નિયમિત રહેવું. પંક્તિમાં સૌને પૂછવું. દર્ભ bichavi, પિતૃ અને દેવ માટે પાત્ર ગોઠવવું. વિશ્વદેવોને આવાહન કરવું. યવ અને તિલ વિખેરવા. પિતૃઓ માટે પાત્ર નીચે રાખવું. ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, ચાદર, દાન કરવું. ઘીથી અન્ન ઉઠાવી અગ્નિમાં અર્પણ કરવું. અનાગ્નિકો પિતૃના હાથે મંત્રથી અર્પણ કરે. અગ્નિ, સોમ, યમ, અંગિરા માટે હવન. બાકી અન્ન પિતૃને આપવું. 'પૃથ્વી તારો પાત્ર, દ્યૌસ પિધાન' વગેરે મંત્રથી અન્ન અર્પણ કરવું. 'તૃપ્ત છો?' એમ પૂછવું. બાકી અન્ન પિતૃઓને અનુમતિથી આપવું. ત્રણ પિંડ દર્ભ પર મૂકવા. અંતે પાણી, પુષ્પ, અક્ષત આપવું. 'અક્ષય જળ' માગવું. 'અઘોર પિતૃઓ રહે, ગોત્ર વધે, દાતા વધે, વેદો વધે, શ્રદ્ધા ઘટે નહીં, અન્ન વધે, અતિથિ મળે, યાચક ન મળે' એવી શુભ કામનાઓ કરવી. 'સ્વધા' બોલાવવી. દક્ષિણ દિશામાં પાણી આપવું. શક્તિ પ્રમાણે દાન કરવું. દેવો અને પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય. વિદાય સમયે બ્રાહ્મણોને પ્રદક્ષિણ કરીને ઘરે જવું. અમાવાસ્યાએ માસે માસે શ્રાદ્ધ કરવું. એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ પણ પૂર્વવત્ કરવું. પિતૃઓ માટે ત્રણ પાત્ર, પ્રેત માટે એક પાત્ર, ચાર પાત્રમાં તિલ, પુષ્પ, ગંધ, જળ ભરી પિંડદાન કરવું. શ્રાદ્ધમાં કંદ, મૂળ, ફળ, દૂધ, પાયસ, ઘી, શાકાદિથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે. શ્રાદ્ધકર્તા પુત્ર, પિતૃ, પિતામહ, પ્રપિતામહ માટે શ્રાદ્ધ કરે. માતૃપક્ષ માટે પણ આવું જ કરવું. શ્રાદ્ધકલ્પના પાઠથી શ્રાદ્ધકર્તાને શ્રાદ્ધનું ફળ મળે છે. તીર્થ, યુગ, મન્વંતર, વિશેષ તિથિઓ અને પવિત્ર સ્થળોએ શ્રાદ્ધ અક્ષય ફળદાયક છે.
ભારતવર્ષં અગ્નિરુવાચ ઉત્તરં યત્સમુદ્રસ્ય હિમાદ્રેશ્ચૈવ દક્ષિણં ।૧૧૮.૦૦૧ વર્ષં તદ્ભારતં નામ નવસાહસ્રવિસ્તૃતં ॥૧૧૮.૦૦૧ કર્મભૂમિરિયં સ્વર્ગમપવર્ગં ચ ગચ્છતાં ।૧૧૮.૦૦૨ ટિપ્પણી ૧ યસ્તુ લભેચ્છ્રાદ્ધકૃતં ફલમિતિ ખ.. , છ.. , જ.. ચ ૨ વારાણસી ઇતિ ખ.. , ઙ.. , છ.. , જ.. ચ મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાન્ હેમપર્વતઃ(૧) ॥૧૧૮.૦૦૨ વિન્ધ્યશ્ચ પારિપાત્રશ્ચ સપ્તાત્ર કુલપર્વતાઃ ।૧૧૮.૦૦૩ ઇન્દ્રદ્વીપઃ કસેરુશ્ચ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિમાન્ ॥૧૧૮.૦૦૩ નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગાન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ ।૧૧૮.૦૦૪ અયં તુ નવમસ્તેષુ દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ ॥૧૧૮.૦૦૪ યોજનાનાં સહસ્રાણિ દ્વીપોયં દક્ષિણોત્તરાત્ ।૧૧૮.૦૦૫ નવ ભેદા ભારતસ્ય(૨) મધ્યભેદેઽથ પૂર્વતઃ ॥૧૧૮.૦૦૫ કિરાતા યવનાશ્ચાપિ બ્રાહ્મણાદ્યાશ્ચ મધ્યતઃ ।૧૧૮.૦૦૬ વેદસ્મૃતિમુખા નદ્યઃ પારિપાત્રોદ્ભવાસ્તથા ॥૧૧૮.૦૦૬ વિન્ધ્યાચ્ચ નર્મદાદ્યાઃ સ્યુઃ સહ્યાત્તાપી પયોષ્ણિકા ।૧૧૮.૦૦૭ ગોદાવરીભીમરથીકૃષ્ણવેણાદિકાસ્તથા ॥૧૧૮.૦૦૭ મલયાત્કૃતમાલાદ્યાસ્ત્રિસામાદ્યા મહેન્દ્રજાઃ ।૧૧૮.૦૦૮ કુમારાદ્યાઃ શુક્તિમતો(૩) હિમાદ્રેશ્ચન્દ્રભાગકા ॥૧૧૮.૦૦૮ પશ્ચિમે કુરુપાઞ્ચાલમધ્યદેશાદયઃસ્થિતાઃ
અગ્નિ કહે છે: ઉત્તર સમુદ્ર અને દક્ષિણ હિમાલય વચ્ચેનું પ્રદેશ 'ભારત' કહેવાય છે, જે નવ હજાર યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે. અહીં કર્મભૂમિ છે, જ્યાંથી સ્વર્ગ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન, હેમપર્વત, વિંધ્ય, પારિપાત્ર—આ સાત મુખ્ય પર્વતો છે. નવ દ્વીપો છે, જેમાં નવમો દ્વીપ સાગરથી ઘેરાયેલો છે. ભારતના નવ ભાગ છે. મધ્યમાં બ્રાહ્મણ વગેરે અને કિરાત, યવન વગેરે છે. વિવિધ નદીઓ પણ અહીંથી વહે છે.
ભુવનકોષઃ અગ્નિરુવાચ વિસ્તારસ્તુ સ્મૃતો ભૂમેઃ સહસ્રાણિ ચ સપ્તતિઃ ।૧૨૦.૦૦૧ ઉચ્છ્રાયો દશસાહસ્રં પાતાલઞ્ચૈકમેકકં ॥૧૨૦.૦૦૧ અતલં વિતલઞ્ચૈવ નિતલઞ્ચ ગભસ્તિમત્ ।૧૨૦.૦૦૨ મહાખ્યં સુતલઞ્ચાગ્ર્યં પાતાલઞ્ચાપિ સપ્તમં ॥૧૨૦.૦૦૨ કૃષ્ણપીતારુણાઃ શુક્લશર્કરાશૈલકાઞ્ચનાઃ ।૧૨૦.૦૦૩ ભૂમયસ્તેષુ રમ્યેષુ સન્તિ દૈત્યાદયઃ સુખં ॥૧૨૦.૦૦૩ પાતાલાનામધશ્ચાસ્તે શેષો વિષ્ણુશ્ચ તામસઃ ।૧૨૦.૦૦૪ ગુણાનન્ત્યાત્સ ચાનન્તતઃ શિરસા ધારયન્મહીં ॥૧૨૦.૦૦૪ ભુવોઽધો નરકા નૈકે ન પતેત્તત્ર વૈષ્ણવઃ ।૧૨૦.૦૦૫ રવિણા ભાસિતા પૃથ્વી યાવત્તાયન્નભો મતં ॥૧૨૦.૦૦૫ ભૂમેર્યોજનલક્ષન્તુ વિશિષ્ઠરવિમણ્ડલં ।૧૨૦.૦૦૬ રવેર્લક્ષેણ ચન્દ્રશ્ચ લક્ષાન્નાક્ષત્રમિન્દુતઃ ॥૧૨૦.૦૦૬ દ્વિલક્ષાદ્ભાદ્બુધશ્ચાસ્તે બુધાચ્છુક્રો દ્વિલક્ષતઃ ।૧૨૦.૦૦૭ દ્વિલક્ષેણ કુજઃ શુક્રાદ્ભૌમાદ્દ્વિલક્ષતો ગુરુઃ ॥૧૨૦.૦૦૭ ગુરોર્દ્વિલક્ષતઃ સૌરિત્લ્લક્ષાત્સપ્તર્ષયઃ શનેઃ ।૧૨૦.૦૦૮ લક્ષાદ્ધ્રુવો હ્યૃષિભ્યસ્તુ ત્રૈલોક્યઞ્ચોચ્છ્રયેણ ચ ॥૧૨૦.૦૦૮ ધ્રુવાત્કોટ્યા મહર્લોકો યત્ર તે કલ્પવાસિનઃ ।૧૨૦.૦૦૯ જનો દ્વિકોટિતસ્તસ્માદ્યત્રાસન્ સનકાદયઃ ॥૧૨૦.૦૦૯ જનાત્તપશ્ચાષ્તકોટ્યા વૈરાજા યત્ર દેવતાઃ ।૧૨૦.૦૧૦ ષણવત્યા તુ કોટીનાન્તપસઃ સત્યલોકકઃ ॥૧૨૦.૦૧૦ અપુનર્મારકા યત્ર બ્રહ્મલોકો હિ સ સ્મૃતઃ ।૧૨૦.૦૧૧ પાદગમ્યસ્તુ ભૂલ્લોકો ભુવઃ સૂર્યાન્તરઃ સ્મૃતઃ ॥૧૨૦.૦૧૧ સ્વર્ગલોકો ધ્રુવાન્તસ્તુ નિયુતાનિ ચતુર્દશ ।૧૨૦.૦૧૨ એતદણ્ડકટાહેન વૃતો બ્રહ્માણ્ડવિસ્તરઃ ॥૧૨૦.૦૧૨ વારિવહ્ન્યનિલાકાશૈસ્તતો ભૂતાદિના વહિઃ ।૧૨૦.૦૧૩ વૃતં દશગુણૈરણ્ડં ભૂતાદિર્મહતા તથા ॥૧૨૦.૦૧૩ દશોત્તરાણિ શેષાણિ એકૈકસ્માન્મામુને ।૧૨૦.૦૧૪ મહાન્તઞ્ચ સમાવૃત્ય પ્રધાનં સમવસ્થિતં ॥૧૨૦.૦૧૪ અનન્તસ્ય ન તસ્યાન્તઃ સઙ્ખ્યાનં નાપિ વિદ્યતે ।૧૨૦.૦૧૫ હેતુભૂતમશેષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા પરા મુને ॥૧૨૦.૦૧૫ અસઙ્ખ્યાતાનિ શાણ્ડાનિ તત્ર જાતાનિ ચેદૃશાં ।૧૨૦.૦૧૬ દારુણ્યગ્નિર્યથા તૈલં તિલે તદ્વત્પુમાનિતિ ॥૧૨૦.૦૧૬ પ્રધાને ચ સ્થિતો વ્યાપી ચેતનાત્માત્મવેદનઃ ।૧૨૦.૦૧૭ પ્રધાનઞ્ચ પુમાંશ્ચૈવ સર્વભૂતાત્મભૃતયા ॥૧૨૦.૦૧૭ વિષ્ણુશક્ત્યા મહાપ્રાજ્ઞ વૃતૌ સંશ્રયધર્મિણૌ ।૧૨૦.૦૧૮ તયોઃ સૈવ પૃથગ્ભાવે કારણં સંશ્રયસ્ય ચ ॥૧૨૦.૦૧૮ ક્ષોભકારણભૂતશ્ચ સર્ગકાલે મહામુને ।૧૨૦.૦૧૯ યથા શૈત્યં જલે વાતો વિભર્તિ કણિકાગતં ॥૧૨૦.૦૧૯ જગચ્છક્તિસ્તથા વિષ્ણોઃ પ્રધાનપ્રતિપાદિકાં ।૧૨૦.૦૨૦ વિષ્ણુશક્તિં સમાસાદ્ય દેવાદ્યાઃ સમ્ભવન્તિ હિ ॥૧૨૦.૦૨૦ સ ચ વિષ્ણુઃ સ્વયં બ્રહ્મ યતઃ સર્વમિદં જગત્ ।૧૨૦.૦૨૧ યોજનાનાં સહસ્રાણિ ભાસ્કરસ્ય રથો નવ ॥૧૨૦.૦૨૧ ઈશાદણ્ડસ્તથૈવાસ્ય દ્વિગુણો મુનિસત્તમ ।૧૨૦.૦૨૨ સાર્ધકોટિસ્તથા સપ્તનિયુતાન્યધિકાનિ વૈ ॥૧૨૦.૦૨૨ યોજનાનાન્તુ તસ્યાક્ષસ્તત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતં ।૧૨૦.૦૨૩ ત્રિનાભિમતિપઞ્ચારં ષણ્ણેમિ દ્વ્યયનાત્મકં ॥૧૨૦.૦૨૩ સંવત્સરમયં કૃત્સ્નં કાલચક્રં પ્રતિષ્ઠિતં ।૧૨૦.૦૨૪ ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ દ્વિતીયાક્ષો વિવસ્વતઃ ॥૧૨૦.૦૨૪ પઞ્ચાન્યાનિ તુ સાર્ધાનિ સ્યન્દનસ્ય મહામતે ।૧૨૦.૦૨૫ અક્ષપ્રમાણમુભયોઃ પ્રમાણન્તદદ્યુગાર્ધયોઃ ॥૧૨૦.૦૨૫ હ્રસ્વોઽક્ષસ્તદ્યુગાર્ધઞ્ચ ધ્રુવાધારં રથસ્ય વૈ ।૧૨૦.૦૨૬ હયાશ્ચ સપ્ત છન્દાંસિ ગાયત્ર્યાદીનિ સુવ્રત ॥૧૨૦.૦૨૬ ઉદયાસ્તમનં જ્ઞેયં દર્શનાદર્શનં રવેઃ ।૧૨૦.૦૨૭ યાવન્માત્રપ્રદેશે તુ વશિષ્ઠોઽવસ્થિતો ધ્રુવઃ ॥૧૨૦.૦૨૭ સ્વયમાયાતિ તાવત્તુ ભૂમેરાભૂતસમ્પ્લવે ।૧૨૦.૦૨૮ ઊર્ધ્વોત્તરમૃષિભ્યસ્તુ ધ્રુવો યત્ર વ્યવસ્થિતઃ ॥૧૨૦.૦૨૮ એતદ્વિષ્ણુપદં દિવ્યં તૃતીયં વ્યોમ્નિ ભાસ્વરં ।૧૨૦.૦૨૯ નિર્ધૂતદોષપઙ્કાનાં યતીનાં સ્થાનમુત્તમં ॥૧૨૦.૦૨૯ તતો ગઙ્ગા પ્રભવતિ સ્મરણાત્પાશનાશની ।૧૨૦.૦૩૦ દિવિ રૂપં હરેર્જ્ઞેયં શિશુમારાકૃતિ પ્રભો ॥૧૨૦.૦૩૦ સ્થિતઃ પુચ્છે ધ્રુવસ્તત્ર ભ્રમન્ ભ્રામયતિ ગ્રહાન્ ।૧૨૦.૦૩૧ સ રથોઽધિષ્ઠિતા દેવૈરાદિત્યૈર્ઋષિભિર્વરૈઃ ॥૧૨૦.૦૩૧ ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ ।૧૨૦.૦૩૨ હિમોષ્ણવારિવર્ષાણાં કારણં ભગવાન્ રવિઃ ॥૧૨૦.૦૩૨ ઋગ્વેદાદિમયો વિષ્ણુઃ સ શુભાશુભકારણં ।૧૨૦.૦૩૩ રથસ્ત્રિચક્રઃ સોમસ્ય કુન્દાભાસ્તસ્ય વાજિનઃ ॥૧૨૦.૦૩૩ વામદક્ષિણતો યુક્તા દશ તેન ચરત્યસૌ ।૧૨૦.૦૩૪ ત્રયસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ત્રયસ્ત્રિંશચ્છતાનિ ચ ॥૧૨૦.૦૩૪ ત્રયસ્ત્રિંશત્તથા દેવાઃ પિબન્તિ ક્ષણદાકરં ।૧૨૦.૦૩૫ એકાં કલાઞ્ચ પિતર એકામારશ્મિસંસ્થિતાઃ ॥૧૨૦.૦૩૫ વાય્વગ્નિદ્રવ્યસમ્ભૂતો રથશ્ચન્દ્રસુતસ્ય ચ ।૧૨૦.૦૩૬ અષ્ટાભિસ્તુરગૈર્યુક્તો બુધસ્તેન ચરત્યપિ ॥૧૨૦.૦૩૬ શુક્રસ્યાપિ રથોઽષ્ટાશ્વો ભૌમસ્યાપિ રથસ્તથા ।૧૨૦.૦૩૭ બૃહસ્પતે રથોઽષ્ટાશ્વઃ શનેરષ્ટાશ્વકો રથઃ ॥૧૨૦.૦૩૭ સ્વર્ભાનોશ્ચ રથોઽષ્ટાશ્વઃ કેતોશ્ચાષ્ટાશ્વકો રથઃ ।૧૨૦.૦૩૮ યદદ્ય વૈષ્ણવઃ કાયસ્તતો વિપ્ર વસુન્ધરા ॥૧૨૦.૦૩૮ પદ્માકરા સમુદ્ભૂતા પર્વતાદ્યાદિસંયુતા ।૧૨૦.૦૩૯ જ્યોતિર્ભુવનનદ્યદ્રિસમુદ્રવનકં હરિઃ ॥૧૨૦.૦૩૯ યદસ્તિ નાસ્તિ તદ્વિષ્ણુર્વિષ્ણુજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતં(૧) ।૧૨૦.૦૪૦ ન વિજ્ઞાનમૃતે કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનં વિષ્ણુઃ પરમ્પદં ॥૧૨૦.૦૪૦ તત્કુર્યાદ્યેન વિષ્ણુઃ સ્યાત્સત્યં જ્ઞાનમનન્તકં ।૧૨૦.૦૪૧ પઠેદ્ભુવનકોષં હિ યઃ સોઽવાપ્તસુખાત્મભાક્ ॥૧૨૦.૦૪૧ જ્યોતિઃશાસ્ત્રાદિવિધ્યાશ્ચ શુભાશુભાધિપો હરિઃ(૨)
અગ્નિ કહે છે: પૃથ્વીનું વિસ્તરણ સત્તર હજાર યોજન છે; ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન અને પાતાળ પણ એટલું જ છે. અતલ, વિતલ, નિતલ, ગભસ્તિમાન, મહાતલ, સુતલ, પાતાળ—આ સાત પાતાળ છે. અહીં દૈત્યાદિ સુખથી વસે છે. પાતાળથી નીચે શેષનાગ છે, જે મહીને પોતાના માથા પર ધારણ કરે છે. પૃથ્વીથી નીચે અનેક નરક છે, પણ વૈષ્ણવ ત્યાં પડતા નથી. સૂર્ય પ્રકાશે પૃથ્વી અને આકાશ પ્રકાશિત થાય છે. પૃથ્વીથી સૂર્ય સુધી એક લાખ યોજન છે, પછી ચંદ્ર, પછી ગ્રહો, પછી ધ્રુવ, પછી મહર્લોક, જનલોક, તપલોક, સત્યલોક—આ રીતે બ્રહ્મલોક સુધી અનેક લોક છે. સમગ્ર બ્રહ્માંડ દશગણથી ઘેરાયેલું છે. પ્રધાન અને પુરુષ બંનેમાં વિષ્ણુશક્તિથી સર્વ સૃષ્ટિ થાય છે. વિષ્ણુજ્ઞાન વિના કશું જ નથી. વર્ષનું આખું ચક્ર કાળચક્ર તરીકે સ્થાપિત છે.
અગ્નિ કહે છે: હવે હું કાળગણના માટે વર્ષના ગણિતની રીત સમજાવું છું. વર્ષ, માસ, તિથિ, નક્ષત્ર, વાર વગેરેના ગુણોત્તરથી કાળની ગણના થાય છે. દરેક તિથિ, નક્ષત્ર, વાર અને નાળની ગણતરી પ્રમાણે શુભ-અશુભ ફળ નિર્ધારિત થાય છે. કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી પૂર્ણ થાય ત્યારે કાગનો સંકેત મળે છે; પર્વદિવસે ચતુષ્પદ સંકેત હોય છે.
અગ્નિ કહે છે: હવે હું યુદ્ધજયાર્નવના જ્યોતિષશાસ્ત્રનો સાર કહું છું. બધા મંત્રોનું મૂળ પંદર અક્ષરવાળી શક્તિ છે, જેનાથી સૃષ્ટિ થાય છે. અ, ઇ, ઉ, એ, ઓ—આ સ્વરો અને પંચવર્ગના અક્ષરો ગ્રહો અને તત્ત્વોને દર્શાવે છે. શરીરમાં શક્તિ, પ્રાણ, મન વગેરેનું સ્થાન છે. જે આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, તે શિવત્વ પામે છે. યુદ્ધમાં વિજય માટે મંત્ર અને વિધિથી આરાધના કરવી.
ઈશ્વર કહે છે: 'ઓમ હ્રીં કર્ણમોટા...' આ મંત્રનો જાપ કરીને ક્રોધ, મોહન, મરણ, ઉચ્છાટન વગેરે માટે ઉપયોગ થાય છે. વિવિધ દેવીઓ અને શક્તિઓના મંડળ, પંચવર્ગ, ગ્રહ, તિથિ, યોગ વગેરેના જ્ઞાનથી યુદ્ધમાં વિજય મળે છે. હનુમાનજીનું ચિત્ર કપડાં પર દર્શન કરતાં જ દુશ્મનોનો નાશ થાય છે.