અગ્નિપુરાણમ્

સદાશિવપદવ્યાપિ મણ્ડપં ધામ શાઙ્કરં। પતાકાશક્તિસંયુક્તં તત્ત્વદૃષ્ટ્યાવલોકયેત્

સદાશિવના સ્થાનમાં વ્યાપક એવા, શંકરનું ધામ, પતાકા અને શક્તિથી યુક્ત એવા મંડપને તત્ત્વદૃષ્ટિથી જોવું જોઈએ.

દિવ્યાન્તરિક્ષભૂમિષ્ઠવિઘ્નાનુત્સાર્ય્ય પૂર્વવત્। પ્રવિશેત્ પશ્ચિમદ્વારા શેષદ્વારાણિ દર્શયેત્

દૈવી, આકાશ અને પૃથ્વી પરના વિઘ્નો પહેલાંની જેમ દૂર કરીને, પશ્ચિમ દ્વારથી પ્રવેશવું અને બાકીના દ્વારો બતાવાં.

પ્રદક્ષિણક્રમાદ્‌ગત્વા નિવિષ્ટો વેદિદક્ષિણે। ઉત્તરાભિમુખઃ કુર્ય્યાદ્ ભૂતશુદ્ધિં યથા પુરા

પ્રદક્ષિણ ક્રમથી જઈ, વેદિકાના દક્ષિણ બાજુ બેઠા રહી, ઉત્તર તરફ મોઢું કરીને, ભૂતશુદ્ધિ પહેલાંની જેમ કરવી.

અન્તર્ય્યાગં વિશેષાર્ઘ્યં મન્ત્રદ્રવ્યાદિશોધનં। કુર્વ્વીંત આત્મનઃ પૂજાં પઞ્ચગવ્યાદિ પૂર્વવત્

આંતરિક યજ્ઞ, વિશેષ અર્ઘ્ય, મંત્ર અને દ્રવ્યની શુદ્ધિ, અને ગાયના પાંચ પદાર્થોથી પોતાનું પૂજન પહેલાંની જેમ કરવું.

સાધારઙ્કલસન્તસ્મિન્ વિન્યસેત્તદનન્તરં। વિશેષાચ્છિચવતત્ત્વાય તત્ત્વત્રયમનુક્રમાત્

સામાન્ય આસન પર પછી, ખાસ કરીને શિવ તત્ત્વ માટે, ત્રણે તત્ત્વોને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરવું.

લલાટસ્કન્ધપાદાન્તં શિવવિદ્યાત્મકં પરં। રુદ્રનારાયણબ્રહ્મદૈવતં નિજસઞ્ચરૈઃ

લલાટ, ખભા અને પગના અંત સુધી, શિવજ્ઞાનરૂપ પરમ તત્વ, રુદ્ર, નારાયણ અને બ્રહ્મા દેવતાઓને તેમના પોતાના સંચારથી સ્થાપિત કરવું.

ઓં હં હાં । મૂર્ત્તીસ્તદીશ્વરંસ્તત્ર પૂર્વવદ્વિનિવેશયેત્। તદ્વ્યાપકં શિવં સાઙ્ગં શિવહસ્તઞ્ચ મૂર્દ્ધનિ

'ઓં હં હાં' મંત્રથી, મૂર્તિ અને તેના ઈશ્વરને પહેલાંની જેમ ત્યાં સ્થાપિત કરવું; સર્વવ્યાપક અંગોવાળા શિવ અને શિવહસ્તને માથા પર રાખવું.

બ્રહ્મરન્ધ્રપ્રવિષ્ટેન તેજસા બાહ્યસાન્તરં । તમઃ પટલમાધૂય પ્રદ્યોતિતદિગન્તરં

બ્રહ્મરંધ્રથી પ્રવેશતા તેજથી, અંદર અને બહાર બંને, અંધકારના પડદાને દૂર કરીને, દિશાઓ પ્રકાશિત થાય છે.

આત્માનં મૂર્ત્તિપૈઃ સાર્દ્વં સ્રગ્વસ્ત્રકુસુમાદિભિઃ । ભૂષયિત્વા શિવોસ્મીતિ ધ્યાત્વા બોધાસિમુદ્ધિરેત્

મૂર્તિઓ સાથે પોતાને હાર, વસ્ત્ર, ફૂલ વગેરેથી શોભાવી, 'હું શિવ છું' એમ ધ્યાન કરીને જ્ઞાનની તલવારથી ઊભા થવું.

ચતુષ્પદાન્તસંસ્કારૈઃ સંસ્કુર્ય્યાન્મશમણ્ડપં। વિક્ષિપ્ય વિકિરાદીનિ કુશકૂર્ચોપસંહરેત્

ચાર ખૂણાના સંસ્કારોથી મંડપનું શुद्धિકરણ કરવું, પછી કુશના તણાં અને અન્ય સામગ્રી વિખેરી અને એકત્ર કરવી.

આસનીકૃત્ય વર્દ્ધન્યાં વાસ્ત્વાદીન્ પૂર્વવદ્યજેત્। શિવકુમ્ભાસ્ત્રવર્દ્ધન્યૌ પૂજયેચ્ચ સ્થિરાસને

વર્ધન પર આસન ગોઠવી, સ્થળ અને અન્યની પહેલાંની જેમ પૂજા કરવી; સ્થિર આસન પર શિવકુંભ અને વર્ધનકુંભની પણ પૂજા કરવી.

સ્વદિક્ષુ કલશારૂઢાંલ્લોકપાલાનનુક્રમાત્। સહસ્ત્રનયનં શક્રં વજ્રપાણિં વિભાવયેત્

દરેક દિશામાં, કળશ પર બેસેલા લોકપાલોને અને હજારો આંખો ધરાવતા, વજ્રધારી ઇન્દ્રને મનમાં દ્રઢપણે ધ્યાને લાવવો જોઈએ.

ઐરાવતગજારૂઢં સ્વર્ણવણ કિરીટિનં। સહસ્રનયનં શક્રં વજ્રપાણિં વિભાવયેત્

એરાવત નામના હાથી પર આરૂઢ, સોનાની મુગટ ધારણ કરેલા, હજારો આંખો ધરાવતા અને વજ્ર પકડેલા ઇન્દ્રનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સપ્તાર્ચ્ચિષં ચ વિભ્રાણમક્ષમાલાં કમણ્ડલું। જ્વાલામાલાકુલં રક્તં શક્તિહસ્તમજાસનં

સાત જ્વાળાઓ ધરાવતા, જપમાળા અને કમંડળુ પકડેલા, અગ્નિમાળાથી ઘેરાયેલા, લાલ રંગના, શક્તિ હાથમાં ધરાવતા અને બકરાની ઉપર બેઠેલા અગ્નિદેવનું મનમાં ચિંતન કરવું જોઈએ.

મહિષસ્થં દણ્ડહસ્તં યમં કાલાનલં સ્મરેત્। રક્તનેત્રં ખરારૂઢં ખડ્ગહસ્તઞ્ચ નૈર્ઋૃતં

મહિષ પર આરૂઢ, દંડ પકડેલા, સમયરૂપ અગ્નિ જેવા યમનું અને લાલ આંખો ધરાવતા, ગધેડા પર બેઠેલા, ખડગ પકડેલા નૈઋતનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

વરુણં મકરે શ્વેતં નાગપાશધરં સ્મરેત્। વાયું ચ હરિણે નીલં કુવેરં મેઘસંસ્થિતં

મકર પર આરૂઢ, સફેદ વર્ણના, સાપની પાશ પકડેલા વરુણનું; હરણ પર આરૂઢ, નીલા રંગના વાયુનું; અને મેઘ પર બેસેલા કુબેરનું સ્મરણ કરવું જોઈએ.

ત્રિશૂલિનં વૃષે ચેશં કૂર્મ્મેનન્તન્તુ ચક્રિણં। બ્રહ્માણં હંસગં ધ્યાયેચ્ચતુર્વક્ત્રં ચતુર્ભુજં

ત્રિશૂલધારી, વૃષભ પર આરૂઢ શિવનું; ચક્રધારી, કચ્છપ અને અનંત પર આરૂઢ વિષ્ણુનું; અને હંસ પર આરૂઢ, ચારે ચહેરા અને ચાર હાથ ધરાવતા બ્રહ્માનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સ્તમ્બમૂલેષુ કુમ્ભેષુ વેદ્યાં ધર્માદિકાન્ યજેત્। દિક્ષુ કુમ્ભેષ્વનન્તાદીન્ પૂજયન્ત્યપિ કેચન

સ્તંભના પાયે, કળશ પર અને વેદી પર ધર્માદિ દેવતાઓની પૂજા કરવી; દિશાઓમાં, કેટલાક અનંત અને અન્ય દેવતાઓની પણ કળશ પર પૂજા કરે છે.

શિવાજ્ઞાં શ્રાવયેત્ કુમ્ભં ભ્રામયેદાત્મપૃષ્ઠગં । પૂર્વવત્ સ્થાપયેદાદૌ કુમ્ભં તદનુ વર્દ્ધનીં

શિવની આજ્ઞા ઉચ્ચારવી, કળશને પોતાના પીઠની આજુબાજુ ફેરવવો અને પહેલાંની જેમ કળશ અને પછી વૃદ્ધિ માટેનું પાત્ર સ્થાપવું.

શિવં સ્થિરાસનં કુમ્ભે શસ્ત્રાર્થંઞ્ચ ધ્રુવાસનં। પૂજયિત્વા યથાપૂર્વં સ્પૃશેદુદ્ભવમુદ્રયા

કળશ પર સ્થિર આસન પર શિવને અને શસ્ત્ર માટેનું ધ્રુવાસન સ્થાપવું; પહેલાં જેવી રીતે પૂજા કરીને ઉદ્ભવ મુદ્રાથી તેને સ્પર્શવું.

નિજયાગં જગન્નાથ રક્ષ ભક્તાનુકમ્પયા। એભિઃ સંશ્રાવ્ય રક્ષાર્થં કુમ્ભે ખડ્ગં નિવેશયેત્

હે જગન્નાથ, ભક્તોની દયા રાખીને મારા યજ્ઞની રક્ષા કર; રક્ષા માટે આ મંત્રો ઉચ્ચારી, પછી ખડગને કળશમાં મૂકો.

દીક્ષાસ્થાપનયોઃ કુમ્ભે સ્થણ્ડિલે મણ્ડલેઽથવા। મણ્ડલેભ્યર્ચ્ય દેવેશં વ્રજેદ્વૈ કુણ્ડસન્નિધૌ

દીક્ષા અને સ્થાપન સમયે, કળશ પર, જમીન પર કે મંડળમાં, દેવેશની પૂજા કર્યા પછી, મંડળમાંથી અગ્નિકુંડની પાસે જવું.

કુણ્ડનાભિં પુરસ્કૃત્ય નિવિષ્ટા મૂર્ત્તિદારિણઃ। ગુરોરાદેશતઃ કુર્યુર્ન્નિજકુણ્ડેષુ સંસ્કૃતિં

કુંડના નાભિ ભાગને આગળ રાખી, મૂર્તિઓ સ્થાપી, ગુરુની આજ્ઞાથી દરેક પોતાના અગ્નિકુંડમાં સંસ્કાર કરવો.

જપેયુર્જાપિનઃ સઙ્‌ખ્યં મન્ત્રમન્યે તુ સંહિતાં । પઠેયુર્બ્રાહ્મણાઃ શાન્તિં સ્વશાખાવેદપારગાઃ

જાપ કરનારોએ મંત્રની સંખ્યા પ્રમાણે જાપ કરવો; બીજાઓએ સંહિતા પાઠ કરવો; અને પોતાના શાખાના વેદમાં નિષ્ણાત બ્રાહ્મણોએ શાંતિ પાઠ કરવો.

શ્રીસૂક્તં પાવમાનીશ્ચ મૈત્રકઞ્ચ વૃષાકપિં। ઋગ્‌વેદી પૂર્વદિગ્‌ભાગે સર્વમેતત્ સમુચ્ચરેત્

પૂર્વ દિશામાં ઋગ્વેદી બ્રાહ્મણોએ શ્રીસૂક્ત, પાવમાની, મૈત્રક અને વૃષાકપિ સ્તોત્રોનું એકસાથે પાઠ કરવો.

દેવવ્રતન્તુ ભારુણ્ડં જ્યષ્ઠસામ રથન્તરં। પુરુષં ગીતિમેતાનિ સામવેદી તુ દક્ષઇણે

દક્ષિણ દિશામાં સામવેદી બ્રાહ્મણોએ દેવવ્રત, ભારુંડ, જ્યેષ્ઠસામ, રથંતર, પુરુષ અને ગીતિ સ્તોત્રોનું પાઠ કરવું.

રુદ્રં પુરુષસૂક્તઞ્ચ શ્લોકાદ્યાયં વિશેષતઃ। બ્રહ્મણઞ્ચ યજુર્વેદી પશ્ચિમાયાં સમુચ્ચરેત્

પશ્ચિમ દિશામાં યજુર્વેદી બ્રાહ્મણોએ ખાસ કરીને રુદ્ર, પુરુષસૂક્ત અને આરંભના શ્લોકો તથા બ્રાહ્મણ પાઠ કરવો.

નીલરુદ્રં તથાથર્વી સૂક્ષ્માસૂક્ષ્મન્તથૈવ ચ। ઉત્તરેઽથર્વશીર્ષઞ્ચ તત્‌પરસ્તુ સમુદ્ધરેત્

ઉત્તર દિશામાં અથર્વવેદી બ્રાહ્મણોએ નીલરુદ્ર, સૂક્ષ્મ અને અતિસૂક્ષ્મ સ્તોત્રો તથા અથર્વશીર્ષનું પાઠ કરવું, એ જ ક્રમ છે.

આચાર્ય્યશ્ચાગ્નિમુત્પાદ્ય પ્રતિકુણ્ડંથ પ્રદાપયેત્ । વહ્નેઃ પૂર્વાદિકાન્ ભાગાન્ પૂર્વકુણ્ડદિતઃ ક્રમાત્

આચાર્યએ અગ્નિ પ્રગટાવી, દરેકને અલગ કુંડ આપવી; અગ્નિના પૂર્વ ભાગથી આરંભ કરીને, પહેલાથી ક્રમશઃ ભાગો વહેંચવા.