અગ્નિપુરાણમ્

આસીદતીતકલ્પાન્તે બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો લયઃ । સમુદ્રોપપ્લુતાસ્તત્ર લોકા ભૂરાદિકા મુને

પહેલા કલ્પના અંતે બ્રહ્માનું યાદૃચ્છિક લય થયું. એ સમયે, મુનિ, ભૂલોકથી શરૂ કરીને બધા લોકોએ સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા હતા.

મનુર્વૈવસ્વતસ્તેપે તપો વૈ ભુક્તિમુક્તયે। એકદા કૃતમાલાયાં કુર્વતો જલતર્પણમ્

વૈવસ્વત મનુએ ભોગ અને મુક્તિ માટે તપ કર્યું. એક વખત, કૃતમાળા નદીમાં તેઓ જળ તર્પણ કરી રહ્યા હતા.

તસ્યાઞ્ચલ્યુદકે મત્સ્યઃ સ્વલ્પ એકોઽભ્યપદ્યત। ક્ષેપ્તુકામં જલે પ્રાહ ન માં ક્ષિપ નરોત્તમ

એ જળમાં, મનુના હાથમાં એક નાનકડી માછલી આવી. જ્યારે મનુ એને પાછું પાણીમાં નાખવા લાગ્યા, ત્યારે માછલીએ કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, મને ન ફેંકો.'

ગ્રાહાદિભ્યો ભયં મેઽદ્યતચ્છ્રુત્વા કલશેઽક્ષિપત્। સ તુ વૃદ્ધઃ પુનર્મત્સ્યઃ પ્રાહ તં દેહિ મે બૃહત્

'આજે મને ઘાયલ અને અન્ય જળચરોથી ડર છે.' આવું સાંભળીને મનુએ એને એક કળશમાં મૂક્યો. પણ માછલી મોટી થઈ ગઈ અને ફરી મનુને કહ્યું: 'મને વધુ વિશાળ સ્થાન આપો.'

સ્થાનમેતદ્વચઃ શ્રુત્વા રાજાઽથોદઞ્ચનેઽક્ષિપત્। તત્ર વૃદ્ધોઽબ્રવીદ્ ભૂપં પૃથુ દેહિ પદં મનો

માછલીએ આવું કહ્યું ત્યારે રાજાએ એને ઉદંચનામાં મૂક્યો. ત્યાં પણ માછલી મોટી થઈ અને રાજાને કહ્યું: 'હે રાજા, મને વિશાળ જગ્યા આપો.'

સરોવરે પુનઃ ક્ષિપ્તો વવૃધે તત્પ્રમાણવાન્ । ઊચે દેહિ બૃહત્ સ્થાનપ્રાક્ષિપચ્ચામ્બુધૌ તતઃ

પછી એને સરોવર માં મૂકવામાં આવી, ત્યાં પણ એ સરોવર જેટલી મોટી થઈ. એ પછી પણ માછલીએ કહ્યું: 'મને વધુ મોટું સ્થાન આપો', તો મનુએ એને સમુદ્રમાં મૂક્યું.

લક્ષયોજનવિસ્તીર્ણઃ ક્ષણમાત્રેણ સોઽભવત્। મત્સ્યં તમદ્‌ભુતં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ પ્રાવ્રવીન્‌ મનુઃ

થોડી જ વારમાં એ માછલી લાખ યોજન જેટલી વિશાળ થઈ ગઈ. એ અદ્ભુત માછલીને જોઈને મનુ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને બોલ્યા:

કો ભવાન્નનુ વૈ વિષ્ણુઃ નારાયણ નમોઽસ્તુતે। માયયા મોહયસિ માં કિમર્થં ત્વં જનાર્દન

'તમે કોણ છો? નિશ્ચયે તમે વિષ્ણુ છો, હે નારાયણ, તમને વંદન. હે જનાર્દન, તમે તમારી માયાથી મને કેમ ભ્રમિત કરો છો?'

મનુનોક્તોઽબ્રવીન્મત્સ્યો મનું વૈ પાલને રતમ્। અવતીર્ણો ભવાયાસ્ય જગતો દુષ્ટનષ્ટયે

મનુએ પૂછ્યું ત્યારે માછલીએ મનુને કહ્યું, જે સંરક્ષણમાં તત્પર હતા: 'હું આ જગતના કલ્યાણ માટે અને દુષ્ટોના નાશ માટે અવતાર લીધો છે.'

સપ્તમે દિવસે ત્વવ્ધિઃ પ્લાવયિપ્યતિ વૈ જગત્ । ઉપસ્થિતાયાં નાવિ ત્વં બીજાદીનિ વિધાય ચ

'સાતમા દિવસે સમુદ્ર આખું જગત વહેતી જશે. ત્યારે જ્યારે નૌકા આવી જાય, ત્યારે તું બીજ વગેરે એકત્ર કરી લે.'

સપ્તર્ષિભિઃ પરિવૃતો નિશાં બ્રાહ્મીં ચરિષ્યસિ। ઉપસ્થિતસ્ય મે શ્રૃઙ્ગે નિબધ્નીહિ મહાહિના

'સાત ઋષિઓ સાથે તું બ્રહ્માની રાત્રિમાં વિહાર કરશો. જ્યારે હું આવી જઉં, ત્યારે મારી શીંગ પર મહાન સાપથી નૌકાને બાંધી દેજે.'

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દૃધે મત્સ્યો મનુઃ કાલપ્રતીક્ષકઃ । સ્થિતઃ સમુદ્ર ઉદ્વેલે નાવમારુરુહે તદા

આ રીતે કહીને માછલી અદૃશ્ય થઈ ગઈ. મનુ સમયની રાહ જોતા રહ્યા. જ્યારે સમુદ્ર ઉછળી ઊઠ્યો, ત્યારે મનુ નૌકામાં ચઢ્યા.

એકશ્રૃઙ્ગધરો મત્સ્યો હૈમો નિયુતયોજનઃ। નાલમ્બબન્ધ તચ્છૃઙ્ગે મત્સ્યાખ્યં ચ પુરાણકમ્

એક શીંગ ધરાવતી, સુવર્ણ જેવી અને લાખો યોજન જેટલી મોટી માછલી હતી. એની શીંગે દોરી બાંધવામાં આવી હતી. એ કથા 'મત્સ્ય પુરાણ' તરીકે જાણીતી છે.

શુશ્રાવ મત્સ્યાત્પાપઘ્નં સંસ્તુવન્ સ્તુતિભિશ્ચ તમ્ । બ્રહ્મવેદપ્રહર્ત્તારં હયગ્રીવઞ્ચ દાનવમ્

મનુએ પાપ નાશક માછલી પાસેથી સ્તુતિ કરતા કરતા, વેદો ચોરી ગયેલા દાનવ હયગ્રીવ વિશે સાંભળ્યું.

અવધીદ્ વેદમન્ત્નાદ્યાન્ પાલયામાસ કેશવઃ। પ્રાપ્તે કલ્પેઽથ બારાહે કૂર્મ્મરૂપોઽભવદ્ધરિઃ

કેશવે વેદો ચોરનાર દાનવને માર્યો અને વેદોનું રક્ષણ કર્યું. પછી નવા કલ્પના આરંભે હરિએ વારાહ અને પછી કચ્છપ રૂપ ધારણ કર્યું.

અગ્નિરુવાચ અવતારં વરાહસ્ય વક્ષ્યેઽહં પાપનાશનમ્ । હિરણ્યાક્ષોઽસુરેશોઽભૂદ્ દેવાન્ જિત્વા દિવિ સ્થિતઃ

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું વરાહ અવતારની વાત કહું છું, જે પાપોનો નાશ કરે છે. હિરણ્યાક્ષ નામનો અસુરોનો રાજા દેવતાઓને હરાવીને સ્વર્ગમાં ઊભો રહ્યો હતો.

દેવૈર્ગત્વા સ્તુતો વિષ્ણુર્યજ્ઞરૂપો વરાહકઃ । અભૂત્ તં દાનવં હત્વા દૈત્યૈઃ સાકઞ્ચ કણ્ટકમ્

દેવતાઓએ જઈને વિષ્ણુની પ્રાર્થના કરી, જે યજ્ઞરૂપ વરાહ બની આવ્યા. તેમણે એ દાનવને અને દૈત્યોએ ઉભો કરેલો કંટક પણ નાશ કર્યો.

ધર્મદેવાદિરક્ષાકૃતં તતઃ સોઽન્તર્દ્દધે હરિઃ। હિરણ્યાક્ષસ્ય વૈ ભ્રાતા હિરણ્યકશિપુસ્તથા

ધર્મદેવ અને બીજા દેવતાઓની રક્ષા કર્યા પછી હરિ અદૃશ્ય થઈ ગયા. હિરણ્યાક્ષનો ભાઈ હિરણ્યકશિપુ હતો.

જિતદેવયજ્ઞભાગઃ સર્વદેવાધિકારકૃત્। નારસિંહવપુઃ કૃત્વા તં જઘાન સુરૈઃ સહ

તે હિરણ્યકશિપુએ દેવતાઓના યજ્ઞભાગ કબજે કર્યા અને બધા દેવતાઓ પર અધિકાર જમાવ્યો. પછી નરસિંહ રૂપ ધારણ કરીને, દેવતાઓ સાથે મળીને તેને મારી નાખ્યો.

સ્વપદસ્થાન્ સુરાંશ્ચક્રે નારસિંહઃ સુરૈઃ સ્તુતઃ। દેવાસુરે પુરા યુદ્ધે બલિપ્રભૃતિભિઃ સુરાઃ

દેવતાઓએ નરસિંહની સ્તુતિ કરી, અને નરસિંહે તેમને તેમના પોતાના સ્થાન પર પાછા બેસાડ્યા. પ્રાચીન સમયમાં દેવ-અસુર યુદ્ધમાં, બલિ અને બીજા અસુરો દ્વારા દેવતાઓ હારી ગયા હતા.

જિતાઃ સ્વર્ગાત્પરિભ્રપ્ટા હરિં વૈ શરણં ગતાઃ। સુરાણામમયં દત્ત્વા અદિત્યા કશ્યપેન ચ

હારીને સ્વર્ગમાંથી બહાર ફેંકાયેલા દેવતાઓએ હરિની શરણ લીધી. દેવતાઓના હિત માટે, અદિતી અને કશ્યપે તેમને માયા રહિત શરીર આપ્યું.

સ્તુતોઽસૌ વામનો ભૂત્વા હ્યદિત્યાં સ ક્રતું યયૌ। બલેઃ શ્રીયજમાનસ્ય, રાજદ્વારેઽગૃણાત્ શ્રુતિમ્

દેવતાઓએ તેની સ્તુતિ કરી, પછી તે વામન રૂપે અદિતીના યજ્ઞમાં ગયો. બલિ રાજાના દ્વારે, જે યજમાન હતો, ત્યાં તેણે વેદમંત્રોનું પઠન કર્યું.

વેદાન્ પઠન્તં તં શ્રુત્વા વામનં વરદોઽબ્રવીત્। નિવારિતોઽપિ શુક્રેણ બલિર્બ્રૂહિ યદિચ્છસિ

વામનને વેદો પઢતો સાંભળી, બલિએ કહ્યું: 'તારે જે જોઈએ તે કહો.' શુક્રાચાર્યએ મનાઈ કરી હોવા છતાં, બલિએ વચન આપ્યું.

ત્તત્તેઽહં સમ્પ્રદાસ્યામિ,વામનો બલિમબ્રવીત્। પદત્રયં હિ ગુર્વર્થં દેહિ દાસ્યે તમબ્રવીત્

વામને બલિને કહ્યું: 'હું તને જે માંગે છે તે જરૂર આપું છું. મારા ગુરુ માટે તું મને ત્રણ પગલાં જમીન આપ.' બલિએ કહ્યું: 'હું આપું છું.'

તોયે તુ પતિતે હસ્તે વામનોઽભૂદવામનઃ। ભૂર્લોકં સ ભુવર્લોકં સ્વર્લેકઞ્ચ પદત્રયમ્

જ્યારે બલિએ પાણી હાથમાં લીધું, ત્યારે વામન નાનકડી કાયાથી વિશાળ થઈ ગયો. તેણે ત્રણ પગલાંમાં પૃથ્વી, ભુવર્લોક અને સ્વર્ગ લઈ લીધા.

ચક્રે બલિઞ્ચ સુતલં તચ્છક્રાય દદૌ હરિઃ। શક્રો દેવૈર્હરિં સ્તુત્વા ભુવનેશઃ સુખીં ત્વભૂત્

પછી હરિએ બલિને સુતલ લોક મોકલ્યો અને એ લોક ઈન્દ્રને આપ્યો. દેવતાઓ સાથે ઈન્દ્રે હરિની સ્તુતિ કરી અને જગતના સુખી સ્વામી બન્યો.

વક્ષ્યે પરશુરામસ્ય ચાવતારં શ્રૃણુ દ્વિજ। ઉદ્વતાન્ ક્ષત્રિયાન્ મત્વા ભૂભારહાણાય સઃ

હવે હું પરશુરામ અવતારની વાત કહું છું, સાંભળો દ્વિજ. જ્યારે ક્ષત્રિયોએ અહંકાર પકડ્યો, ત્યારે પૃથ્વીનો ભાર હલકો કરવા તે અવતર્યા.

અવતીર્ણો હરિઃ શાન્ત્યૈ દેવવિપ્રાદિપાલકઃ। જમદગ્ને રેણુકાયાં ભાર્ગવઃ શસ્ત્રપારગઃ

હરિ શાંતિ માટે, દેવો, બ્રાહ્મણો અને બીજા સૌના રક્ષક બની અવતર્યા. તેઓ જમદગ્નિ અને રેણુકાના પુત્ર, ભૃગુવંશી અને શસ્ત્રવિદ્યા માં પારંગત હતા.

દત્તાત્રેયપ્રસાદેન કાર્ત્તવીર્યો નૃપસ્ત્વભૂત્। સહસ્ત્રબાહુઃ સર્વોર્વીપતિઃ સ મૃગયાં ગતઃ

દત્તાત્રેયની કૃપાથી કાર્તવીર્ય નામનો રાજા થયો, જેને હજારો હાથ હતા અને આખી પૃથ્વીનો સ્વામી હતો. તે શિકાર માટે ગયો.