અગ્નિપુરાણમ્

પાષાણાનાં શિલાઃ કાર્ય્યા ઇષ્ટકાનાં તદર્દ્ધતઃ। પ્રાસાદેઽશ્મશિલાઃ શૈલે ઇષ્ટકા ઇષ્ટકામયે

શિલાઓ પથ્થરની હોવી જોઈએ; ઈંટ માટે એના અડધી ઊંચાઈ રાખવી; પથ્થરના મંદિર માટે પથ્થરની શિલા અને ઈંટના મંદિર માટે ઈંટ જ વાપરવી.

અઙ્કિતા નવવક્ત્રાદ્યૈઃ પઙ્કજાઃ પઙ્કજાઙ્કિતાઃ। નન્દાભદ્રાજયા રિક્તા પૂર્ણાખ્યા પઞ્ચમી મતા

નવ મુખ અને અન્ય ચિહ્નોથી ચિહ્નિત, કમળો કમળના ચિહ્નોથી; નંદા, ભદ્રા, જય, રિક્તા અને પૂર્ણા પાંચમી ગણાય છે.

આસાં પદ્મો મહાપદ્મઃ શઙ્ખોઽથ મકરસ્તથા। સમુદ્રશ્ચેતિ પઞ્ચામી નિધિકુમ્ભાઃ ક્રમાદધઃ

આમાંથી કમળ, મહાકમળ, શંખ, મકર અને સમુદ્ર – આ પાંચ છે; આ જ ક્રમથી નીચે નિધિનું પાત્ર મૂકવું.

નન્દા ભદ્રા જયા પૂર્ણા અજિતા ચાપરાજિતા। વિજયા મઙ્ગલાખ્યા ચ ધરણી નવમી શિલા

નંદા, ભદ્રા, જય, પૂર્ણા, અજિતા, અપરાજિતા, વિજય, મંગલા અને ધરણિ – આ નવ શિલાઓ છે.

સુભદ્રશ્ચ વિભદ્રશ્ચ સુનન્દઃ પુષ્પનન્દકઃ । જયોઽથ વિજયશ્ચૈવ કુમ્ભઃ પૂર્ણસ્તથોત્તરઃ

સુભદ્રા, વિભદ્રા, સુનંદા, પુષ્પનંદક, જય, વિજય, કુંભ, પૂર્ણ અને ઉત્તર – આ બીજાં નામ છે.

નવાનાન્તુ યથાસઙ્ખ્યં નિધિકુમ્ભા અમી નવ। આસનં પ્રથમં દત્ત્વા તાડ્યોલ્લિખ્ય શરાણુના

આ નવ નિધિ પાત્રોને ક્રમશઃ ગોઠવવા; પહેલા આસન મૂકી, પછી તીક્ષ્ણ શસ્ત્રથી ચિહ્નિત અને સ્પર્શ કરવું.

સર્વાસામવિશેષેણ તનુત્રેણાવગુણ્ઠનં । મૃદ્ભિર્ગોમયગોમૂત્રકષાયૈર્ગન્ધવારિણા

બધીને, ભેદ વિના, ત્રણ વસ્ત્રોથી ઢાંકી, માટી, ગાયનું છાણ, ગાયનું મૂત્ર, કઢા અને સુગંધિત પાણીથી ઢાંકી દેવું.

અસ્ત્રેણ હૂંફડન્તેન મલસ્નાનં સમાચરેત્। વિધિના પઞ્ચગવ્યેન સ્નાનં પઞ્ચામૃતેન ચ

'હૂં ફટ' મંત્રથી શુદ્ધિકરણ માટે સ્નાન કરવું; પછી વિધિ પ્રમાણે પંચગવ્ય અને પંચામૃતથી સ્નાન કરવું.

ગન્ધતોયાન્તર કુર્ય્યાન્નિજનામાઙ્કિતાણુના । ફલરત્નસુવર્ણાનાં ગોશ્રૃડ્ગસલિલૈસ્તતઃ

પછી સુગંધિત પાણીથી આંતરિક સ્નાન કરીને, દરેકને તેના નામથી ચિહ્નિત કરવું; પછી ફળ, રત્ન, સોનાં અને ગાયના શિંગના પાણીથી સ્નાન કરવું.

ચન્દનેન સમાલભ્ય વસ્ત્રૈરાચ્છાદયેચ્છિલાં। સ્વર્ણોત્થમાસનં દત્વા નીત્વા યાગં પ્રદક્ષિણં

પથ્થરને ચંદનથી સુગંધિત કરી, પછી કપડાંથી ઢાંકી દેવું. પછી તેને સોનાની બેઠકે બેસાડવી અને યજ્ઞસ્થળની ફરતે દક્ષિણાવર્ત પરિભ્રમણ કરવું.

શય્યાયાં કુશતલ્પે વા હૃદયેન નિવેશયેત્। સમ્પૂજ્ય ન્યસ્ય બુદ્ધ્યાદિધરાન્તં તત્ત્વસઞ્ચયં

પછી તેને કુશના પથારી કે શય્યામાં હૃદયપૂર્વક સ્થાપવું, શ્રદ્ધાથી પૂજા કરવી અને બુદ્ધિથી ધરાથી શરૂ કરીને સર્વોચ્ચ તત્વો સુધીનું વિધાન ગોઠવવું.

ત્રિશણ્ડવ્યાપકં તત્ત્વત્રયઞ્ચાનુક્રમાન્ ન્યસેત્। બુદ્ધ્યાદૌ ચિત્તપર્ય્યન્તે ચિન્તાતન્માત્રકાવધૌ

બુદ્ધિથી શરૂ કરીને મન સુધીના ત્રિવિધ તત્વોને ક્રમશઃ ગોઠવવા, અને ચિંતન તથા તન્માત્રાની મર્યાદામાં તેને સ્થિર કરવું.

તન્માત્રાદૌ ધરાન્તે ચ શિવવિદ્યાત્મનાં સ્થિતિઃ। તત્ત્વાનિ નિજમન્ત્રેણ તત્ત્વેશાંશ્ચ હૃદાઽર્ચ્ચયેત્

તન્માત્રાથી લઈને ધરા સુધી શિવજ્ઞાન સ્વરૂપ તત્વોની સ્થાપના થાય છે; પોતાના મંત્રથી હૃદયમાં તત્વો અને તેમના અધિપતિઓની પૂજા કરવી.

સ્થાનેષુ પુષ્પમાલાદિચિહ્નિતેષુ યથાક્રમં । ઓં હૂં શિવતત્ત્વાય નમઃ। ઓં હૂં શિવતત્ત્વાધિપતયે રુદ્રાય નમઃ। ઓં હાં વિદ્યાતત્ત્વાય નમઃ। ઓં હાં વિદ્યાતત્ત્વાધિપાય વિષ્ણવે નમઃ। ઓં હાં આત્મતત્ત્વાય નમઃ। ઓં હાં આત્મતત્ત્વાધિપતયે બ્રહ્મણે નમઃ । ક્ષમાગ્નિયજમાનાર્કાન્ જલવાતેન્દુખાનિ ચ

પ્રતિતત્ત્વં નયસેદષ્ટૌ મૂર્ત્તીઃ પ્રતિશિલાં શિલાં। સર્વં પશુપતિ ચોગ્રં રુદ્રં ભવમતેશ્વરં

દરેક તત્વ માટે, દરેક પથ્થરમાં આઠ રૂપો ગોઠવવા; એ બધા પાશુપતિ, ઉગ્ર રુદ્ર, ભવ અને ઈશ્વર છે.

મહાદેવં ચ ભીમં ચ મૂર્ત્તીશાંશ્ચ યથાક્રમાત્। ઓં ધરામૂર્ત્તયે નમઃ, ઓં ધરાધિપતયે નમઃ ઇત્યાદિમન્ત્રાન્ લોકપાલાન્ યથાસઙ્ખ્યં નિજાણુભિઃ

મહાદેવ, ભીમ અને અન્ય રૂપોના ભાગોને યોગ્ય ક્રમથી: 'ૐ ધરા રૂપને નમસ્કાર, ૐ ધરા અધિપતિને નમસ્કાર' વગેરે મંત્રોથી લોકપાલોને પોતાના અક્ષરો વડે ક્રમશઃ પૂજવા.

વિન્યસ્ય પૂજયેત્ કુમ્ભાંસ્તન્મન્ત્રૈર્વા નિજાણુભિઃ । ઇન્દ્રાદીનાં તુ વીજાનિ વક્ષ્યમાણક્રમેણ તુ

પોતાના સ્થાન પર કુંભોને ગોઠવી, તે મંત્રો કે પોતાના અક્ષરો વડે કુંભોની પૂજા કરવી; ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓના બીજાક્ષરો પછી જણાવવામાં આવશે.

લૂં રું શૂં પૂં વૂં યૂં મૂં હૂં ક્ષૂમિતિ । અક્તો નવશિલાપક્ષઃ શિલા પઞ્ચપદા તથા। પ્રતિતત્ત્વં ન્યસેન્મૂર્ત્તીઃ સૃષ્ટ્યા પઞ્ચ ધરાદિકાઃ

‘લૂં, રૂં, શૂં, પૂં, વૂં, યૂં, મૂં, હૂં, ક્ષૂ’ — આ રીતે નવ પથ્થરનું વિધાન છે; પથ્થરનું પણ પાંચ પ્રકાર છે. દરેક તત્વ માટે, સૃષ્ટિમાં ધરા વગેરે પાંચ રૂપો ગોઠવવા.

બ્રકહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્ર ઈશ્વરશ્ચ સદાશિવઃ। એતે ચ પઞ્ચ મૂર્ત્તીશા યષ્ટવ્યાસ્તાસુ પૂર્વવત્

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, ઈશ્વર અને સદાશિવ — આ પાંચ રૂપાધિપતિઓની પૂર્વવત્ તે સ્થળે પૂજા કરવી.

ઓં પૃથ્વીમૂર્ત્તયે નમઃ। ઓં પૃષ્વીમૂર્ત્ત્યધિપતયે બ્રહ્મણે નમઃ। ઇત્યાદિ મન્ત્રાઃ। સમ્પૂજ્ય કલશાન્ પઞ્ચ ક્રમેણ નિજનામભિઃ। નિરુન્ધીત વિધાનેન ન્યાસો મધ્યશિલાક્રમાત્

‘ૐ પૃથ્વી રૂપને નમસ્કાર, ૐ પૃથ્વી રૂપના અધિપતિ બ્રહ્માને નમસ્કાર’ વગેરે મંત્રોથી, પોતાના નામ પ્રમાણે પાંચ કળશોની ક્રમશઃ પૂજા કરી, પછી મધ્ય પથ્થરથી વિધાન પ્રમાણે તેમને બંધન કરવું.

કુર્ય્યાત્ પ્રાકારમન્ત્રેણ ભૂતિદર્ભૈસ્તિલૈસ્તતઃ। કુણ્ડેષુ ધારિકાં શક્તિં વિન્યસ્યાભ્યર્ચ્ય તર્પયેત્

મંત્રથી ભૂત, દર્ભા અને તિલ વડે વાડ બનાવવી; પછી કુંડમાં શક્તિ ગોઠવી, પૂજા કરી અને તર્પણ કરવું.

તત્ત્વતત્ત્વાધિપાન્ મૂર્ત્તીર્મૂર્ત્તીશાંશ્ચ ઘૃતાદિભિઃ। તતો બ્રહ્માંશશુદ્ધ્યર્થં મૂલાઙ્ગં બ્રહ્મભિઃ ક્રમાત્

તત્વો અને તેમના અધિપતિ રૂપોની ઘી વગેરેથી પૂજા કરવી; પછી બ્રહ્મા ભાગની શુદ્ધિ માટે મૂળ અને અંગોને ક્રમશઃ બ્રહ્મા મંત્રોથી સંસ્કાર કરવો.

કૃત્વા શતાદિપૂર્ણાન્તં પ્રોક્ષ્યાઃ શાન્તિજલૈઃ શિલાઃ। પૂજયેચ્ચ કુશૈઃ સ્પષ્ટ્વા પ્રતિતત્ત્વમનુક્રમાત્

શતાદિક પૂર્ણતા સુધી ભરી, શિલાઓને શાંતિ માટે પાણીથી છાંટવું; પછી કુશથી સ્પર્શ કરી, દરેક તત્વની ક્રમશઃ પૂજા કરવી.

સાંન્નિધ્યમથ સન્ધાનં કૃત્વા શુદ્ધં પુનર્ન્યસેત્ એવં ભાગત્રયે કર્મ્મ ગત્વા ગત્વા સમાચરેત્

પછી ઉપસ્થિતિ અને સંધાન કરીને ફરીથી શુદ્ધિ અને નિયમન કરવું; આમ ત્રણ ભાગોમાં વિધિ પુનઃ પુનઃ કરવી.

ઓં આં ઈં આત્મતત્ત્વવિદ્યાતત્ત્વાભ્યાં નમઃ ઇતિ। સંસ્પૃશેદ્ દર્ભમૂલાદ્યૈર્બ્રહ્માઙ્ગાદિત્રયં ક્રમાત્। કુર્ય્યાત્તત્ત્વાનુસન્ધાનં હ્રસ્વદીર્ઘપ્રયોગતઃ

‘ૐ આં ઈં આત્મા તત્વ અને વિદ્યા તત્વને નમસ્કાર’ — દર્ભાના મૂળથી ક્રમશઃ ત્રણ બ્રહ્માંગોને સ્પર્શ કરવું અને તત્વોના અનુસંધાનને ટૂંકા-લાંબા વિધિથી કરવું.

ઓં હાં ઉં વિદ્યાતત્ત્વશિવતત્ત્વાભ્યાં નમઃ। ઘૃતેન મધુના પૂર્ણાંસ્તામ્રકુમ્ભાન્ સરત્નકાન્

‘ૐ હાં ઉં વિદ્યા તત્વ અને શિવ તત્વને નમસ્કાર’ — ઘી અને મધથી રત્નોથી શોભિત તાંબાના કળશો ભરી દેવા.

પઞ્ચગવ્યાર્ઘ્યસંસિક્તાન્ લોકપાલાધિદૈવતાન્

પાંચ ગવ્ય અને અર્ઘ્યથી લોકપાલોના અધિદેવતાઓને છાંટવું.

પૂજયિત્વા નિજૈર્મ્મન્ત્રૈઃ સન્નિધૌ હોમમાચરેત્। શિલાનામથ સર્વાસાં સંસ્મરેદધિદેવતાઃ ।। વિદ્યારૂપાઃ કૃતસ્નાના હેમવર્ણાઃ શિલામ્વરાઃ। ન્યૂનાદિદોષમોષાર્થં વાસ્તુભૂમેશ્ચ શુદ્ધયે

પોતાના મંત્રોથી પૂજા કરીને, તેમની હાજરીમાં હોમ કરવો જોઈએ. પછી, બધી પથ્થરો માટે, તેમની અધિદેવીતાઓનું સ્મરણ કરવું, જે જ્ઞાનરૂપ, સોનાની જેમ તેજસ્વી, પથ્થરોથી શોભાયમાન અને સ્નાન કરેલ હોય છે. આવું કરવાથી કોઈ પણ ખામી કે અતિરેક દૂર થાય અને જમીન તથા સ્થળ શુદ્ધ થાય.

ઈશ્વર ઉવાચ તતઃ પ્રાસાદમાસૂત્ર્ય વર્ત્તયેકદ્વાસ્તુમણ્ડપં। કુર્ય્યાત્ કોષ્ઠચતુઃ ષષ્ટિ વેદાસ્રકે સમે

ઈશ્વરે કહ્યું: પછી, મંદિરનું માપ લઈ, મુખ્ય મંડપ અને પ્રવેશદ્વારનું નિશાન કરવું. ચૌસઠ કોષ्ठો બનાવવા અને વિધિવત્ વેદી ગોઠવવી.