અગ્નિપુરાણમ્

પ્રતિષ્ઠાયાઃ પઞ્ચ ભેદાસ્તેષાં રૂપં વદામિ તે। યત્ર બ્રહ્મશિલાયોગઃ સા પ્રતિષ્ઠા વિશેષતઃ

પ્રતિષ્ઠાના પાંચ પ્રકાર છે, એના સ્વરૂપ હું તને કહું છું; જ્યાં બ્રહ્મશિલાનો સંયોગ થાય, તેને ખાસ પ્રતિષ્ઠા કહે છે.

સ્થાપનન્તુ યથાયોગં પીઠ એવ નિવેશનં। પ્રતિષ્ઠાભિન્નપીઠસ્ય સ્થિતસ્થાપનમુચ્યતે

યોગ પ્રમાણે સ્થાપન કરવું એ પીઠની સ્થાપના છે; પ્રતિષ્ઠાથી જુદી ન હોય એ પીઠની સ્થિર સ્થાપન કહેવાય છે.

ઉત્થાપનઞ્ચ સા પ્રોક્તા લિઙ્ગોદ્ધારપુરઃસરા। યસ્યા તુ લિઙ્ગમારોપ્ય સંસ્કારઃ ક્રિયતે બુધૈઃ

લિંગ ઉઠાવવાનો ક્રમ જે હોય, તે ઉત્થાપન કહેવાય છે; જેમાં લિંગને ઉંચે રાખીને વિદ્વાનો સંસ્કાર કરે છે.

આસ્થાપનં તદુદ્દિષ્ટં દ્વિધા વિષ્ણવાદિકસ્ય ચ । આસુ સર્વ્વાસુ ચૈતન્યં નિયુઞ્જીત પરં શિવમ્

વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓ માટે જે સ્થાપના કહેવામાં આવી છે, તે બે પ્રકારની છે. આ બધામાં, સર્વોચ્ચ અને શુભ ચૈતન્યને સ્થાપિત કરવું જોઈએ.

યદાધારાદિભેદેન પ્રાસાદેષ્વપિ પઞ્ચધા। પરીક્ષામથ મેદિન્યાઃ કુર્ય્યાત્પ્રાસાદકામ્યયા

જ્યારે પાયાં વગેરેના ભેદથી મંદિરોમાં પણ પાંચ પ્રકાર થાય છે, ત્યારે મંદિર બાંધવાની ઈચ્છાથી જમીનનું યોગ્ય રીતે પરીક્ષણ કરવું જોઈએ.

શુક્લાજ્યગન્ધા રક્તા ચ રક્તગન્ધા સુગન્ધિની । પીતા કૃષ્ણા સુરાદનધા વિપ્રાદીનાં મહી ક્રમાત્

યજ્ઞ માટે બ્રાહ્મણો અને અન્ય લોકો માટે, ક્રમશઃ સફેદ અને ઘી જેવી સુગંધવાળી, લાલ અને લાલ સુગંધવાળી, પીળી, કાળી અને દારૂથી રહિત એવી માટી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

પૂર્વ્વેશોત્તરસર્વત્ર પૂર્વા ચૈષાં વિશિષ્યતે । આખાતે હાસ્તિકે યસ્યાઃ પૂર્ણે મૃદધિકા ભવેત્

પૂર્વ, ઉત્તર અને સર્વત્રમાં, પૂર્વ દિશાની માટી વિશેષ રીતે પ્રશંસનીય છે. ખાડામાં જ્યાં માટી ભરપૂર મળે અને વધુ માટી મળે, તે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

ઉત્તમાન્તાં મહીં વિદ્યાત્તોયાદ્યૈર્વા સમુક્ષિતાં। અસ્થ્યઙ્ગારાદિભિર્દુષ્ટામત્યન્તં શોધયેદ્ ગુરુઃ

જમીન શ્રેષ્ઠથી નીચલી સુધી ઓળખવી જોઈએ, અથવા પાણી વગેરેથી ધોઈ લેવાયેલી હોય. જો હાડકાં, કોળસા વગેરેથી દુષિત હોય, તો ગુરુએ તેને સારી રીતે શુદ્ધ કરવી જોઈએ.

નગરગ્રામદુર્ગાર્થં ગૃહપ્રાસાદકારણં । ખનનૈર્ગોકુલાવાસૈઃ કર્ષણૈર્વા મુહુર્મુહુઃ

શહેર, ગામ કે કિલ્લો બનાવવા માટે, કે ઘરો અને મંદિરો ઊભા કરવા માટે, વારંવાર ખોદકામ અથવા ઢોરથી ખેડાણ કરીને જમીન તૈયાર કરવી જોઈએ.

મણ્ડપે દ્વારપૂજાદિ મન્ત્રતૃપ્ત્યવસાનકં । કર્મ્મ નિર્વર્ત્યાઘોરાસ્ત્રં સહસ્રં વિધિના યજેત્

મંડપમાં, દ્વારપૂજા વગેરે પછી અને મંત્રોથી વિધિ પૂર્ણ થયા પછી, નિયમ મુજબ અઘોરાસ્ત્રથી હજાર હવન કરવું જોઈએ.

સમીકૃત્યોપલિપ્તાયાં ભૂમૌ સંશોધયેદ્દિશઃ। સ્વર્ણદધ્યક્ષતૈ રેખાઃ પ્રકુર્વીત પ્રદક્ષિણં

જમીનને સમાન અને લિપેલી બનાવી, દિશાઓનું શુદ્ધિકરણ કરવું. પછી સોનાં, દહીં અને અખંડિત ધાનથી દિશામાં રેખાઓ દોરવી, અને એ clockwise દિશામાં કરવું.

મધ્યાદીશાનકોષ્ઠસ્થે પૂર્ણકુમ્ભે શિવં યજેત્। વાચસ્તુમભ્યર્ચ્ય તત્તોયૈઃ સિઞ્ચેત્ કુદ્દાલકાદિકં

મધ્યમાં, ઈશાન કોણે પૂર્ણ કુંભ મૂકી, શિવજીની પૂજા કરવી. પછી યજમાનનું સન્માન કરીને એ જળથી ખોદકામના સાધનો છાંટવા.

વાહ્યે રક્ષોગણાનિષ્ટ્વા વિધિના દિગ્બલિં ક્ષિપેત્। ભૂમિં સંસિચ્ય સંસ્નાપ્ય કુદ્દાલાદ્યં પ્રપૂજયેત્

બહાર રક્ષાસમૂહને વિધિપૂર્વક શાંત કરીને, દિશાઓમાં બલિ અર્પણ કરવી. પછી જમીન પર પાણી છાંટીને, ખોદકામના સાધનો વગેરેની પૂજા કરવી.

અન્યં વસ્ત્રયુગચ્છન્નં કુમ્ભં સ્કન્ધે દ્વિજન્મનઃ। નિધાય ગીતવાદ્યાદિબ્રહ્મઘોષસમાકુલં

બીજો કુંભ, બે કપડાંથી ઢાંકીને, દ્વિજના ખભા પર મૂકવામાં આવે છે. એ સમયે ગીત, વાદ્ય અને બ્રાહ્મણોના મંત્રોચ્ચાર સાથે યાત્રા થાય છે.

પૂજાં કુમ્ભે સમાહૃત્ય પ્રાપ્તે લગ્નેઽગ્નિકોષ્ઠકે। કુદ્દાલેનાભિષિક્તેન મધ્વક્તેન તુ ખાનયેત્

કુંભની પૂજા પૂર્ણ કરીને, અગ્નિકુંડ માટે શુભ મુહૂર્ત આવે ત્યારે, મધથી ભીંજવેલી ખુરપીથી ખોદકામ કરવું.

નૈર્ઋત્યાં ક્ષેપયેન્મૃત્સ્નાં ખાતે કુમ્ભજલં ક્ષિપેત્। પુરસ્ય પૂર્વ્વસીમાન્તં નયેદ્ યાવદભીપ્સિતં

ખોદેલી માટી દક્ષિણપશ્ચિમમાં મૂકવી, અને કુંભનું જળ ખાડામાં ઢોળવું. પછી એ જળને જમીનના ઇચ્છિત પૂર્વ સીમા સુધી લઈ જવું.

અથ તત્ર ક્ષણં સ્થિત્વા ભ્રામયેત્ પરિતઃ પુરં। સિઞ્ચન્ સીમાન્તચિહ્ણાનિ યાવદીશાનગોચરં

પછી ત્યાં થોડો સમય ઊભા રહી, સમગ્ર ભૂમિની પરિક્રમા કરવી. સીમાચિહ્નો સુધી, એટલે કે ઈશાન દિશા સુધી પાણી છાંટવું.

અર્ઘ્યદાનમિદં પ્રોક્તં તત્ર કુમ્ભપરિભ્રમાત્। ઇત્થં પરિગ્રહં ભૂમેઃ કુર્વ્વીત તદનન્તરં

આ અર્ઘ્યદાનની વિધિ કુંભ સાથે પરિભ્રમણ કર્યા પછી નિર્ધારિત છે. આ રીતે જમીનનું સ્વીકાર કરવું જોઈએ.

કર્કરાન્તં જલાન્તં વા શલ્યદોષજિઘાંસયા। ખાનયેદ્ ભૂઃ કુમારીં ચેદ્ વિધિના શલ્યમુદ્ધરેત્

જમીન કંકરયુક્ત કે પાણીયુક્ત હોય અને દોષ દૂર કરવા હોય, તો જમીન ખોદવી. જો અંદર કાંઈ વિઘ્ન હોય, તો કન્યાએ નિયમ મુજબ તે દૂર કરવું.

અકચટતપયશહાન્ માનવશ્ચેત્ પ્રશ્નાક્ષરાણિ તુ । અગ્નેર્ધ્વજાદિપતિતાઃ સ્વસ્થાને શલ્યમાખ્યાન્તિ

જો માણસ પાસે વાળ, દાંત કે દૂધ ન હોય, તો અગ્નિધ્વજ વગેરે પરથી પડતા શુભ અક્ષરો એ જગ્યાએ વિઘ્ન હોવાનું સૂચવે છે.

કર્ત્તું શ્ચાઙ્ગવિકારેણ જાનીયાત્તત્પ્રમાણતઃ। પશ્વાદીનાં પ્રવેશેન કીર્ત્તનૈર્વિરુતૈર્દ્દિશઃ

કોઈ અંગમાં વિકૃતિ હોય તો, તે પ્રમાણે કાર્યનું માપ જાણી શકાય. પશુઓના પ્રવેશ, તેમની ચાલચાલન અને અવાજથી દિશાઓનું નિર્ધારણ થાય છે.

માતૃકામષ્ટવર્ગાઢ્યાં ફલકે ભુવિ વા લિખેત્। શલ્યજ્ઞાનં વર્ગવશાત્ પૂર્વાદીશાન્તતઃ ક્રમાત્

માતૃકાઓના આઠ જૂથો ધરાવતી ચિહ્નોને પાટિયા કે જમીન પર લખવા જોઈએ; પછી, પૂર્વ દિશાથી શરૂ કરીને દરેક જૂથ પ્રમાણે શલ્યનું જ્ઞાન થાય છે.

અવર્ગે ચૈવ લોહન્તુ કવર્ગેઽઙ્ગારમગ્નિતઃ। ચવર્ગે ભસ્મ દક્ષે સ્યાટ્ ટવર્ગેઽસ્થિ ચ નૈર્ઋતે

જે જગ્યાએ જૂથ ન હોય ત્યાં લોખંડ રાખવું; 'ક' જૂથમાં અગ્નિમાંથી લેવાયેલ કાળું અંગાર, 'ચ' જૂથમાં ભસ્મ, 'ટ' જૂથમાં દક્ષિણપશ્ચિમ તરફ હાડકું રાખવું.

તવર્ગે ચેષ્ટકા ચાપ્યે કપાલઞ્ચ પવર્ગકે। યવર્ગે શવકીટાદિ શવર્ગે લોહમાદિશેત્

'ત' જૂથમાં ઈંટ, 'પ' જૂથમાં ખોપરી, 'ય' જૂથમાં કીડો કે આવું કંઈ, અને 'શ' જૂથમાં લોખંડ રાખવું.

હવર્ગે રજતં તદ્વદવર્ગાચ્ચાનર્થકરાનપિ। પ્રોક્ષયાત્મભિઃ કરાપૂરૈરષ્ટાઙ્ગુલમૃદન્તરૈઃ

'હ' જૂથમાં ચાંદી રાખવી; એ જ રીતે બીજા જૂથોમાં પણ અનિષ્ટ વસ્તુઓ રાખવી; પછી પાણી છાંટી, આઠ આંગળી ઊંડા માટીથી ભરવું.

પાદોનં ખાતમાપૂર્ય્ય સજલૈર્મુદ્ગરાહતૈઃ । લિપ્તાં સમપ્લવાં તત્ર કારયિત્વા ભુવં ગુરુઃ

એક પગથી થોડું ઓછું ખાડું ખોદી, તેમાં ભીંજાયેલી માટી નાખવી અને મુગદરથી દબાવવી; પછી જમીનને સારી રીતે પાથરી અને સમાન કરવી, ત્યારબાદ ગુરુએ આગળ વધવું.

સામાન્યાર્ઘ્યકરો યાયાન્મણ્ડપં વક્ષ્યમાણકં। તોરણદ્વાઃ પતીનિષ્ટ્વા પ્રત્યગ્દ્વારેણ સંવિશેત્

સામાન્ય અર્ઘ્ય લઈને, જે મંડપનું વર્ણન આગળ આવશે ત્યાં જવું; દરવાજા પર પૂજા કરીને પશ્ચિમ દ્ધારથી પ્રવેશવું.

કુર્ય્યાત્તત્રાત્મશુદ્ધ્યાદિ કુણ્ડમણ્ડપસંસ્કૃતિં। કલસં વર્દ્ધનીસક્તં લોકપાલશિવાર્ચ્ચનં

ત્યાં આત્મશુદ્ધિ અને અન્ય વિધિઓ, કુંડ અને મંડપની શુદ્ધિ, કલશને વૃદ્ધિપાત્ર સાથે જોડવું અને દિશાના રક્ષકો તથા શિવજીની પૂજા કરવી.

અગ્નેર્જનનપૂજાદિ સર્વ્વં પૂર્વવદાચરેત્। યજમાનાન્વિતો યાયાચ્છિલાનાં સ્નાનમણ્ડપં

અગ્નિની સ્થાપના અને પૂજા સહિતની બધી વિધિઓ પૂર્વવત કરવી; પછી યજમાન સાથે શિલાઓના સ્નાન માટેના મંડપમાં જવું.