અગ્નિપુરાણમ્

ગાન્ધારી ચ સુષુમ્ણા ચ નાડ્યૌ દ્વૌ મારુતૌ તથા। સમાનોદાનનામાનૌ રસનાપાયુરિન્દ્રિયે

ગાંધારી અને સુષુમ્ના બે નાડીઓ છે, અને એ જ રીતે બે વાયુઓ છે; સમાન અને ઉદાન નામે, જીભ અને ગુદા ઇન્દ્રિયો છે.

રસસ્તુ વિષયો રૂપશબ્દસ્પર્શરસા ગુણાઃ। મણ્ડલં વર્ત્તુલં તચ્ચ પુણ્ડરીકાઙ્કિતં સિતં

રસ એ વિષય છે, અને રૂપ, શબ્દ, સ્પર્શ, રસ એ ગુણો છે; મંડળ ગોળ છે, કમળથી ચિહ્નિત અને સફેદ છે.

સ્વપ્નાવસ્થાપ્રતિષ્ઠાયાં કારણં ગરુડધ્વજં। પ્રતિષ્ઠાન્તકૃતં સર્વં સઞ્ચિન્ત્ય ભુવનાદિકં

સ્વપ્ન અવસ્થામાં કારણ ગરુડધ્વજ છે; સર્વે ભુવન વગેરેનું ધ્યાન કરીને, પ્રતિષ્ઠા પૂર્ણ થાય છે.

ભાવ્યં ત્વયાનુકૂલેન વિષ્ણું વિજ્ઞાપયેદિતિ। તતો વાગીશ્વરીં દેવીં વાગીશમપિ પૂર્વવત્

તમે શુભ ભાવથી વિષ્ણુને જાણ કરવી; પછી પહેલાં જેવું, વાગીશ્વરી દેવી અને વાગીશનું આવાહન, પૂજન અને સન્માન કરવું.

આવાહ્યાભ્યર્ચ્ય સન્તર્પ્ય શિષ્યં વક્ષસિ તાડયેત્। ઓં હાં હાં હં ફટ્ । પ્રવિશેદપ્યનેનૈવ ચૈતન્યં વિભજેત્તતઃ

આવાહન, પૂજન અને સંતોષ આપ્યા પછી, શિષ્યના છાતી પર હાથ મારવો; 'ઓં હાં હાં હં ફટ્'. આથી, ચૈતન્યમાં પ્રવેશી પછી તેને વિભાજિત કરવું.

શસ્ત્રેણ પાશસંયુક્તં જ્યેષ્ઠયાઽઙ્કુશમુદ્રયા। ઓં હાં હં હોં હ્રૂં ફટ્ । સ્વાહાન્તેન હૃદાકૃષ્ય તેનૈવ પુટિતાત્મના

શસ્ત્ર અને પાશ સાથે, જ્યેષ્ઠ અંકુશમુદ્રાથી; 'ઓં હાં હં હોં હ્રૂં ફટ્'. 'સ્વાહા' સાથે હૃદયમાં ખેંચવું, અને એ રીતે શુદ્ધ આત્માથી.

ગૃહીત્વા તં નમોન્તેન નિજાત્મનિ નિયોજયેત્ । ઓં હાં હં હોમ્ આત્મને નમઃ। પૂર્વવત્ પિતૃસંયોગં ભાવયિત્વોદ્ભવાખ્યયા

તેને લઈને 'નમ:' શબ્દથી પોતાના આત્મામાં સ્થાપિત કરવું; 'ઓં હાં હં હોમ આત્મને નમ:'. પહેલાં જેવું પિતૃસંયોગનું ધ્યાન કરીને ઉદ્ભવમુદ્રાથી.

વામયા તદનેનૈવ દેવીગર્ભે વિનિક્ષિપેત્। ઓં હાં હં હાં આત્મન નમઃ। દેહોત્પત્તૌ હૃદા હ્યેવં શિરસા જન્મના તથા

ડાબા હાથથી, એ જ રીતે, તેને દેવીના ગર્ભમાં મૂકવું; 'ઓં હાં હં હાં આત્મને નમ:'. શરીર ઉત્પત્તિ સમયે હૃદયમાં અને જન્મ સમયે માથામાં પણ.

શિખયા વાધિકારાય ભોગાય કવચાણુના। તત્ત્વશુદ્ધૌ હૃદા હ્યેવં ગર્ભાધાનાય પૂર્વવત્

શિખાથી અધિકાર માટે, ભોગ માટે કવચના અણુથી; તત્વશુદ્ધિ માટે હૃદયમાં, અને ગર્ભાધાન માટે પહેલાં જેવું.

શિરસા પાશશૈથિલ્યે નિષ્કૃત્યૈવં શતં જપેત્। એવં પાશવિયોગેઽપિ તતઃ શસ્ત્રાત્મજપ્તયા

માથાથી પાશ ઢીલો કરવા, તેને દૂર કરીને, આ રીતે શતવાર જપ કરવો; એ જ રીતે, પાશ વિયોગ માટે પછી શસ્ત્રાત્મા જપ કરવો.

છિન્દ્યાદસ્ત્રેણ કર્ત્તંર્ય્યા કલાબીજવતા યથા। ઓં હ્રીં પ્રતિષ્ઠાકલાપાશાય હઃ ફટ્। વિસૃજ્ય વર્ત્તુલીકૃત્ય પાશમસ્ત્રેણ પૂર્વવત્

જેમ ચંદ્રકલાના બીજથી બંધન કાપી શકાય, તેમ મંત્રરૂપ શસ્ત્ર વડે બંધન તોડી નાખવું જોઈએ. 'ઓં હ્રીં પ્રતિષ્ઠા-કલાના બંધનને, હઃ ફટ્' એમ ઉચ્ચારી, એ બંધનને શસ્ત્રમંત્રથી પૂર્વવત્ વર્તુળ આકારમાં છોડવું.

ઘૃતપૂર્ણે સ્રુવે દત્વા કલાસ્ત્રેણૈવ હોમયેત્। અસ્ત્રેણ જુહુયાત્ પઞ્ચ પાશાઙ્કુરનિવૃત્તયે

લોણચી પૂરી ઘી લઈ, ચંદ્રકલાના શસ્ત્રમંત્રથી અગ્નિમાં આહુતિ આપવી. એ શસ્ત્રમંત્રથી પાંચ આહુતિ આપી, બંધનનાં અંકુરો દૂર કરવા.

પ્રાયશ્ચિત્તનિષેધાર્થં દદ્યાદષ્ટાહુતીસ્તતઃ। ઓં હઃ અસ્ત્રાય હ્રૂં ફટ્। હૃદાવાહ્ય હૃષીકેશં કૃત્વા પૂજનતર્પણે

દોષ અને પ્રાયશ્ચિત્ત દૂર કરવા માટે પછી આઠ આહુતિ આપવી: 'ઓં હઃ શસ્ત્રને, હ્રૂં ફટ્.' હૃદયમાં હૃષીકેશને આવાહન કરી, પૂજન અને તર્પણ કરવું.

પૂર્વ્વોક્તવિધિના કુર્ય્યાદધિકારસમર્પણં। ઓં હાં રસશુલ્કં ગૃહાણ સ્વાહા। નિઃશેષદગ્ધપાશસ્ય પશોરસ્ય હરે ત્વયા

પહેલાં જે વિધિ સમજાવી, એ પ્રમાણે અધિકાર સમર્પણ કરવું: 'ઓં હાં, રસનું દક્ષિણાં સ્વીકાર, સ્વાહા.' હે હરિ, તારા દ્વારા એ પશુના બંધન સંપૂર્ણપણે દગ્ધ થયા છે, હવે એ બંધાયેલો ન રહે.

ન સ્થેયં બન્ધકત્વેન શિવાજ્ઞાં શ્રાવયેદિતિ। તતો વિસૃજ્ય ગોવિન્દં વિદ્યાત્માનં નિયોજ્ય ચ

બંધનરૂપે રહેવું નહીં, એવી શિવની આજ્ઞા જાહેર કરવી. પછી, વિમુક્ત કરી, જ્ઞાનરૂપ ગોવિંદને નિમણૂક કરવી.

બાહુમુક્તાર્દ્ધદૃશ્યેન ચન્દ્રબિમ્બેન સન્નિભં। સંહારમુદ્રયા સ્વસ્થં વિધાયોદ્ભવમુદ્રયા

બાહુને અર્ધદૃશ્ય રાખી, ચંદ્રની કલાની જેમ, સંહારમુદ્રાથી મન સ્થિર કરી, પછી ઉદ્ભવમુદ્રા ધારણ કરવી.

સૂત્રે સંયોજ્ય વિન્યસ્ય તોયબિન્દું યથા પુરા। વિસૃજ્ય પિતરૌ વહ્નેઃ પૂજિતૌ કુસુમાદિભિઃ

સૂત્રથી જોડીને, પહેલાં જેવું જ પાણીનું બિંદુ મૂકી, પછી અગ્નિના માતા-પિતાને ફૂલો વગેરેથી પૂજ્યા પછી વિમુક્ત કરવું.

ઈશ્વર ઉવાચ સન્ધાનમથ વિદ્યાયાઃ પ્રાચીનકલયા સહ। કુર્વીત પૂર્વવત્ કૃત્વા તત્ત્વં વર્ણય તદ્યથા

ઈશ્વરે કહ્યું: હવે વિદ્યા અને પ્રાચીન કલાનું સંયોજન, પહેલાં જેવું જ કરવું. પછી એ તત્વને જેમ છે તેમ વર્ણન કરવું.

ઓં હોં ક્ષીમિતિ સન્ધાનં। રાગશ્ચ શુદ્ધવિદ્યા ચ નિયતિઃ કલયા સહ। કાલો માયા તથાઽવિદ્યા તત્ત્વાનામિતિ સપ્તકં

'ઓં હોં ક્ષી' એ સંયોજન છે. રાગ, શુદ્ધ વિદ્યા, નિયતિ કલાસહિત, કાળ, માયા અને અવિદ્યા—આ સાત તત્વો છે.

રલવાઃ શષસાઃ વર્ણાઃ ષડ્ વિદ્યાયાં પ્રકીર્ત્તિતાઃ। પદાનિ પ્રણવાદીનિ એકવિંશતિસઙ્‌ખ્યયા

ર, લ, વ, શ, ષ અને સ—આ છ અક્ષરો વિદ્યામાં જણાવ્યા છે. પ્રણવથી શરૂ થતી એકવીસ પદોની સંખ્યા છે.

ઓં નમઃ શિવાય સર્વપ્રભવે હં શિવાય ઈશાનમૂર્દ્ધાય તત્‌પુરુષવક્ત્રાય અઘોરહૃદયાય વામદેવગુહ્યાય સદ્યોજાતમૂર્ત્તયે ઓં નમો નમો ગુહ્યાતિગુહ્યાય ગોપ્ત્રે અનિધનાય સર્વાધિપાય જ્યોતીરૂપાય પરમેશ્વરાય ભાવેન ઓં વ્યોમ। ઓં રૂદ્રાણાં ભુવનાનાઞ્ચ સ્વરૂપમથ કથ્યતે। પ્રથમો વામદેવઃ સ્યાત્તતઃ સર્વભવોદ્ભવઃ

'ઓં, શિવને નમન, સર્વના સ્વામી, હં શિવને, ઈશાનમસ્તકને, તત્પુરુષમુખને, અઘોરહૃદયને, વામદેવ ગુપ્તને, સદ્યોજાતમૂર્તિને, ઓં નમો નમો ગુપ્તાતિગુપ્તને, રક્ષકને, અનિધનને, સર્વાધિપતિને, પ્રકાશરૂપને, પરમેશ્વરને, સ્વરૂપે ઓં આકાશ. ઓં, હવે રુદ્રો અને લોકોના સ્વરૂપ વર્ણવાય છે. પ્રથમ વામદેવ, પછી સર્વભવોદભવ.'

વજ્રદેહઃ પ્રભુર્દ્ધાતા ક્રમવિક્રમસુપ્રભાઃ। વટુઃ પ્રશાન્તનામા ચ પરમાક્ષરસઞ્‌જ્ઞકઃ

વજ્ર જેવું દેહ ધરાવનાર, પ્રભુ, ધારક, ક્રમશઃ તેજસ્વી, વટુ, પ્રશાંત નામે, અને પરમ અક્ષર કહેવાતા.

શિવશ્ચ સશિવો બભ્રુરક્ષયઃ શમ્ભુરેવ ચ। અદૃષ્ટરૂપનામાનૌ તથાઽન્યો રૂપવર્દ્ધનઃ

શિવ, સશિવ, બભ્રુ, અક્ષય, શંભુ, અને બે અદૃશ્યરૂપ નામવાળા, તથા એક રૂપવર્ધન નામે.

મનોન્મનો મહાવીર્ય્યશ્ચિત્રાડ્ગસ્તદનન્તરં। કલ્યાણ ઇતિ વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચવિંશતિસઙ્ખ્યયા

મનોન્મન, મહાવીર્ય, ચિત્રાંગ, અને પછી કલ્યાણ—આ રીતે પાંચવીસ ગણવામાં આવે છે.

મન્ત્રો ઘોરામરૌ વીજે નાડ્યૌ દ્વે તત્ર તે યથા। પૂષા ચ હસ્તિજિહ્વા ચ વ્યાનનાગૌ પ્રભઞ્જનૌ

મંત્ર, ઘોરામર, બે બીજ, અને બે નાડીઓ: પૂષા અને હસ્તિજિહ્વા, વ્યાન અને પ્રભંજન.

વિષયો રૂપમેવૈકમિન્દ્રિયે પાદચક્ષુષી। શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપઞ્ચ ત્રય એતે ગુણાઃ સ્મૃતા

વિષય માત્ર રૂપ છે એક ઇન્દ્રિયમાં, પગ અને આંખ. ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ—આ ત્રણ ગુણ ગણાય છે.

અવસ્થાઽત્ર સુષુપ્તિશ્ચ રુદ્રો દેવસ્તુ કારણં। વિદ્યામધ્યગતં સર્વં ભાવયેદ્ભવનાદિકં

અહીં અવસ્થા સુષુપ્તિ છે; રુદ્ર દેવતા અને કારણ છે. સર્વ ભવને વિદ્યા વચ્ચે સ્થિત માની ધ્યાન કરવું.

તાડનં છેદનં તત્ર પ્રવેશઞ્ચાપિ યોજનં। આકૃષ્ય ગ્રહણં કુર્યાદ્વિદ્યયા હૃત્‌પ્રદેશતઃ

ત્યાં મારવું, કાપવું, પ્રવેશવું અને જોડવું—આ બધું વિદ્યા વડે હૃદયસ્થાનમાંથી ખેંચી પકડી લેવું.