અગ્નિપુરાણમ્

પઞ્ચાશદધિકા ષષ્ટિર્ભુવનૈસ્તુલ્યસઞ્જ્ઞિતાઃ। તાવન્ત એવ રુદ્રાશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તત્ર તદ્યથા

પચાસ ઉપરાંત છાસઠ, જે ભુવનોના નામથી ઓળખાય છે, એટલાં જ રુદ્રો પણ છે, જેમ નીચે વર્ણવાયું છે.

અમરેશઃ પ્રભાવશ્ચ નૈમિષઃ પુષ્કરોઽપિ ચ। તથા પાદિશ્ચ દણ્ડિશ્ચ ભાવભૂતિરથાષ્ટમઃ

અમરેશ, પ્રભાવ, નૈમિષ, પુષ્કર, પાદિ, દંડિ, ભાવભૂતિ અને અષ્ટમ - આ આઠ નામો છે.

તુ. સ્કન્દપુરાણે (૭.૧.૧૦) તીર્થાનાં મહાભૂતાનુસારેણ વર્ગીકરણમ્ નકુલીશો હરિશ્ચન્દ્રઃ શ્રીશૈલો દશમઃ સ્મૃતઃ। અન્વીશોઽસ્નાતિકેશશ્ચ મહાકાલોઽથ મધ્યમઃ

નકુલીષ, હરિશ્ચંદ્ર, શ્રીશૈલ દસમું ગણાય છે. અનુીષ, અસ્નાતિકેશ, મહાકાળ અને મધ્યમ - આ નામો પણ છે.

કેદારો ભૈરવશ્ચૈવ દ્વિતીયાષ્ટકમીરિતં। તતો ગયાકુરુક્ષેત્રખલાનાદિકનાદિકે

કેદાર અને ભૈરવ, તેમજ બીજું અષ્ટક કહેવામાં આવ્યું છે; ત્યારબાદ ગયા, કુરુક્ષેત્ર, ખલાન અને બીજા સ્થળોનું નામ લેવામાં આવ્યું છે.

વિમલશ્ચાટ્ટહાસશ્ચ મહેન્દ્રો ભીમ એવ ચ। વસ્વાપદં રુદ્રકોટિરવિયુક્તો મહાબલઃ

વિમલ અને અઠ્ઠહાસ, મહેન્દ્ર અને ભીમ; વસ્વાપદ, રુદ્રકોટિ, અને મહાબળ, જે સૂર્ય વિના છે.

ગોકર્ણો ભદ્રકર્ણશ્ચ સ્વર્ણાક્ષઃ સ્થાણુરેવ ચ। અજેશશ્ચૈવ સર્વજ્ઞો ભાસ્વરઃ સૂદ નાન્તરઃ

ગોકર્ણ અને ભદ્રકર્ણ, સ્વર્ણાક્ષ અને સ્થાણુ; અજેશ, સર્વજ્ઞ, પ્રકાશમાન, સૂદ અને નાંતર.

સુબાહુર્મ્મત્તરૂપી ચ વિશાલો જટિલસ્તથા। રૌદ્રોઽથ પિઙ્ગલાક્ષશ્ચ કાલદંષ્ટ્રી ભવેત્તતઃ

સુબાહુ, મસ્ત અવસ્થાવાળો, વિશાળ અને જટિલ; રૌદ્ર અને પિંગળ આંખોવાળો, પછી કાળદંષ્ટ્રી આવે છે.

વિદુરશ્ચૈવ ઘોરશ્ચ પ્રાજાપત્યો હુતાશનઃ। કામરૂપી તથા કાલઃ કર્ણોઽપ્યથ ભયાનકઃ

વિદુર અને ઘોર, પ્રજાપતિનો, હુતાશન; કામરૂપ, કાળ, કર્ણ અને ભયાનક.

મતઙ્ગઃ પિઙ્ગલશ્ચૈવ હરો વૈ ધાતૃસઞ્જ્ઞકઃ। શઙ્કુકર્ણો વિધાનશ્ચ શ્રીકણ્ઠશ્ચન્દ્રશેખરઃ

મતંગ અને પિંગળ, હર જે ધાતૃ નામે ઓળખાય છે; શંકુકર્ણ, વિધાન, શ્રીકંઠ અને ચંદ્રશેખર.

ગાન્ધારી ચ સુષુમ્ણા ચ નાડ્યૌ દ્વૌ મારુતૌ તથા। સમાનોદાનનામાનૌ રસનાપાયુરિન્દ્રિયે

ગાંધારી અને સુષુમ્ના બે નાડીઓ છે, અને એ જ રીતે બે વાયુઓ છે; સમાન અને ઉદાન નામે, જીભ અને ગુદા ઇન્દ્રિયો છે.

રસસ્તુ વિષયો રૂપશબ્દસ્પર્શરસા ગુણાઃ। મણ્ડલં વર્ત્તુલં તચ્ચ પુણ્ડરીકાઙ્કિતં સિતં

રસ એ વિષય છે, અને રૂપ, શબ્દ, સ્પર્શ, રસ એ ગુણો છે; મંડળ ગોળ છે, કમળથી ચિહ્નિત અને સફેદ છે.

સ્વપ્નાવસ્થાપ્રતિષ્ઠાયાં કારણં ગરુડધ્વજં। પ્રતિષ્ઠાન્તકૃતં સર્વં સઞ્ચિન્ત્ય ભુવનાદિકં

સ્વપ્ન અવસ્થામાં કારણ ગરુડધ્વજ છે; સર્વે ભુવન વગેરેનું ધ્યાન કરીને, પ્રતિષ્ઠા પૂર્ણ થાય છે.

ભાવ્યં ત્વયાનુકૂલેન વિષ્ણું વિજ્ઞાપયેદિતિ। તતો વાગીશ્વરીં દેવીં વાગીશમપિ પૂર્વવત્

તમે શુભ ભાવથી વિષ્ણુને જાણ કરવી; પછી પહેલાં જેવું, વાગીશ્વરી દેવી અને વાગીશનું આવાહન, પૂજન અને સન્માન કરવું.

આવાહ્યાભ્યર્ચ્ય સન્તર્પ્ય શિષ્યં વક્ષસિ તાડયેત્। ઓં હાં હાં હં ફટ્ । પ્રવિશેદપ્યનેનૈવ ચૈતન્યં વિભજેત્તતઃ

આવાહન, પૂજન અને સંતોષ આપ્યા પછી, શિષ્યના છાતી પર હાથ મારવો; 'ઓં હાં હાં હં ફટ્'. આથી, ચૈતન્યમાં પ્રવેશી પછી તેને વિભાજિત કરવું.

શસ્ત્રેણ પાશસંયુક્તં જ્યેષ્ઠયાઽઙ્કુશમુદ્રયા। ઓં હાં હં હોં હ્રૂં ફટ્ । સ્વાહાન્તેન હૃદાકૃષ્ય તેનૈવ પુટિતાત્મના

શસ્ત્ર અને પાશ સાથે, જ્યેષ્ઠ અંકુશમુદ્રાથી; 'ઓં હાં હં હોં હ્રૂં ફટ્'. 'સ્વાહા' સાથે હૃદયમાં ખેંચવું, અને એ રીતે શુદ્ધ આત્માથી.

ગૃહીત્વા તં નમોન્તેન નિજાત્મનિ નિયોજયેત્ । ઓં હાં હં હોમ્ આત્મને નમઃ। પૂર્વવત્ પિતૃસંયોગં ભાવયિત્વોદ્ભવાખ્યયા

તેને લઈને 'નમ:' શબ્દથી પોતાના આત્મામાં સ્થાપિત કરવું; 'ઓં હાં હં હોમ આત્મને નમ:'. પહેલાં જેવું પિતૃસંયોગનું ધ્યાન કરીને ઉદ્ભવમુદ્રાથી.

વામયા તદનેનૈવ દેવીગર્ભે વિનિક્ષિપેત્। ઓં હાં હં હાં આત્મન નમઃ। દેહોત્પત્તૌ હૃદા હ્યેવં શિરસા જન્મના તથા

ડાબા હાથથી, એ જ રીતે, તેને દેવીના ગર્ભમાં મૂકવું; 'ઓં હાં હં હાં આત્મને નમ:'. શરીર ઉત્પત્તિ સમયે હૃદયમાં અને જન્મ સમયે માથામાં પણ.

શિખયા વાધિકારાય ભોગાય કવચાણુના। તત્ત્વશુદ્ધૌ હૃદા હ્યેવં ગર્ભાધાનાય પૂર્વવત્

શિખાથી અધિકાર માટે, ભોગ માટે કવચના અણુથી; તત્વશુદ્ધિ માટે હૃદયમાં, અને ગર્ભાધાન માટે પહેલાં જેવું.

શિરસા પાશશૈથિલ્યે નિષ્કૃત્યૈવં શતં જપેત્। એવં પાશવિયોગેઽપિ તતઃ શસ્ત્રાત્મજપ્તયા

માથાથી પાશ ઢીલો કરવા, તેને દૂર કરીને, આ રીતે શતવાર જપ કરવો; એ જ રીતે, પાશ વિયોગ માટે પછી શસ્ત્રાત્મા જપ કરવો.

છિન્દ્યાદસ્ત્રેણ કર્ત્તંર્ય્યા કલાબીજવતા યથા। ઓં હ્રીં પ્રતિષ્ઠાકલાપાશાય હઃ ફટ્। વિસૃજ્ય વર્ત્તુલીકૃત્ય પાશમસ્ત્રેણ પૂર્વવત્

જેમ ચંદ્રકલાના બીજથી બંધન કાપી શકાય, તેમ મંત્રરૂપ શસ્ત્ર વડે બંધન તોડી નાખવું જોઈએ. 'ઓં હ્રીં પ્રતિષ્ઠા-કલાના બંધનને, હઃ ફટ્' એમ ઉચ્ચારી, એ બંધનને શસ્ત્રમંત્રથી પૂર્વવત્ વર્તુળ આકારમાં છોડવું.

ઘૃતપૂર્ણે સ્રુવે દત્વા કલાસ્ત્રેણૈવ હોમયેત્। અસ્ત્રેણ જુહુયાત્ પઞ્ચ પાશાઙ્કુરનિવૃત્તયે

લોણચી પૂરી ઘી લઈ, ચંદ્રકલાના શસ્ત્રમંત્રથી અગ્નિમાં આહુતિ આપવી. એ શસ્ત્રમંત્રથી પાંચ આહુતિ આપી, બંધનનાં અંકુરો દૂર કરવા.

પ્રાયશ્ચિત્તનિષેધાર્થં દદ્યાદષ્ટાહુતીસ્તતઃ। ઓં હઃ અસ્ત્રાય હ્રૂં ફટ્। હૃદાવાહ્ય હૃષીકેશં કૃત્વા પૂજનતર્પણે

દોષ અને પ્રાયશ્ચિત્ત દૂર કરવા માટે પછી આઠ આહુતિ આપવી: 'ઓં હઃ શસ્ત્રને, હ્રૂં ફટ્.' હૃદયમાં હૃષીકેશને આવાહન કરી, પૂજન અને તર્પણ કરવું.

પૂર્વ્વોક્તવિધિના કુર્ય્યાદધિકારસમર્પણં। ઓં હાં રસશુલ્કં ગૃહાણ સ્વાહા। નિઃશેષદગ્ધપાશસ્ય પશોરસ્ય હરે ત્વયા

પહેલાં જે વિધિ સમજાવી, એ પ્રમાણે અધિકાર સમર્પણ કરવું: 'ઓં હાં, રસનું દક્ષિણાં સ્વીકાર, સ્વાહા.' હે હરિ, તારા દ્વારા એ પશુના બંધન સંપૂર્ણપણે દગ્ધ થયા છે, હવે એ બંધાયેલો ન રહે.

ન સ્થેયં બન્ધકત્વેન શિવાજ્ઞાં શ્રાવયેદિતિ। તતો વિસૃજ્ય ગોવિન્દં વિદ્યાત્માનં નિયોજ્ય ચ

બંધનરૂપે રહેવું નહીં, એવી શિવની આજ્ઞા જાહેર કરવી. પછી, વિમુક્ત કરી, જ્ઞાનરૂપ ગોવિંદને નિમણૂક કરવી.

બાહુમુક્તાર્દ્ધદૃશ્યેન ચન્દ્રબિમ્બેન સન્નિભં। સંહારમુદ્રયા સ્વસ્થં વિધાયોદ્ભવમુદ્રયા

બાહુને અર્ધદૃશ્ય રાખી, ચંદ્રની કલાની જેમ, સંહારમુદ્રાથી મન સ્થિર કરી, પછી ઉદ્ભવમુદ્રા ધારણ કરવી.

સૂત્રે સંયોજ્ય વિન્યસ્ય તોયબિન્દું યથા પુરા। વિસૃજ્ય પિતરૌ વહ્નેઃ પૂજિતૌ કુસુમાદિભિઃ

સૂત્રથી જોડીને, પહેલાં જેવું જ પાણીનું બિંદુ મૂકી, પછી અગ્નિના માતા-પિતાને ફૂલો વગેરેથી પૂજ્યા પછી વિમુક્ત કરવું.

ઈશ્વર ઉવાચ સન્ધાનમથ વિદ્યાયાઃ પ્રાચીનકલયા સહ। કુર્વીત પૂર્વવત્ કૃત્વા તત્ત્વં વર્ણય તદ્યથા

ઈશ્વરે કહ્યું: હવે વિદ્યા અને પ્રાચીન કલાનું સંયોજન, પહેલાં જેવું જ કરવું. પછી એ તત્વને જેમ છે તેમ વર્ણન કરવું.