અગ્નિપુરાણમ્

વિસૃજ્ય વર્ત્તુલીકૃત્ય ઘૃતપૂર્ણે સ્રુવે ધરેત્। દહેદનુકલાસ્ત્રેણ કેવલાસ્ત્રેણ ભસ્મસાત્

બંધ છોડીને, ઘીથી ભરેલી ચમચી ગોળ ફેરવીને રાખવી. અનુશસ્ત્રમંત્ર અને મુખ્ય શસ્ત્રમંત્રથી બધું ભસ્મ કરી નાખવું.

કુર્યાત્ પઞ્ચાહુતીર્દત્વા પાશાઙ્કુશનિવૃત્તયે। ઓં હઃ અસ્ત્રાય હૂં ફટ્। પ્રાયશ્ચિત્તં તતઃ કુર્યાદસ્ત્રાહુતિભિરષ્ટભિઃ

પાશાંકુશ જેવા બંધ દૂર કરવા માટે પાંચ આહુતિઓ અર્પણ કરવી: 'ઑં હઃ શસ્ત્રાય હૂં ફટ્'. પછી પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે આઠ શસ્ત્રઆહુતિઓ આપવી.

અથાવાહ્ય વિધાતારં પૂજયેત્તર્પયેત્તથા। તત ઓં હાં શબ્દસ્પર્શશુદ્ધબ્રહ્મન્ ગૃહાણ સ્વાહેત્યાહુતિત્રયેણાધિકારમસ્ય સમર્પયેત્ । દગ્ધનિઃશેષપાપસ્ય બ્રહ્મન્નસ્ય પશોસ્ત્વયા

પછી વિધાતા (સર્જનહાર)ને બોલાવી પૂજા અને તર્પણ કરવું. પછી 'ઑં હાં, શબ્દ અને સ્પર્શથી શુદ્ધ બ્રહ્મન, ગ્રહણ કર, સ્વાહા' એમ ત્રણ આહુતિઓથી અધિકાર અર્પણ કરવો. હે બ્રાહ્મણ, તું યજ્ઞપશુના સર્વ પાપો સંપૂર્ણ દગ્ધ કરે છે.

બન્ધાય ન પુનઃ સ્થેયં શિવાજ્ઞાં શ્રાવયેદિતિ। તતો વિસૃજ્ય ધાતારં નાડ્યા દક્ષિણયા શનૈઃ

ફરીથી બંધન ન રહેવું જોઈએ, શિવની આજ્ઞા જાહેર કરવી. પછી વિધાતાને ધીમે ધીમે દક્ષિણ નાડી દ્વારા વિદાય આપવી.

સંહારમુદ્રયાત્માનં કુમ્ભકેન નિજાત્મના। પૂજયિત્વાર્ઘ્યંપાત્રસ્થતોયબિન્દુસુધોપમં

સંહારમુદ્રાથી અને પોતાના શ્વાસને રોકીને, અમૃત જેવું શુદ્ધ જળબિંદુ ધરાવતી અર્ઘ્યપાત્રની પૂજા કરવી.

આદાય યોજયેત્ સૂત્રે રેચકેનોદ્ભવાખ્યયા। પૂજયિત્વાર્ઘ્યપાત્રસ્થતોયબિન્દું સુધોપમં

તે જળબિંદુ લઈને, ઉદ્ભવ નામના રેચક શ્વાસથી સૂત્ર સાથે જોડવું. અમૃત સમાન શુદ્ધ જળબિંદુ ધરાવતી અર્ઘ્યપાત્રની પૂજા કરવી.

આપ્યાયનાય શિષ્યસ્ય ગુરૂઃ શિરસિ વિન્યસેત્। વિસૃજ્ય પિતરૌ દદ્યાદ્વૌષડન્તશિવાણુના। પૂરણાય વિધિઃ પૂર્ણો નિવૃત્તિરિતિ શોધિતા

શિષ્યના પોષણ માટે ગુરુએ તે જળબિંદુ તેના મસ્તકે મૂકવી. પછી માતાપિતાને 'વૌષડ'થી પૂર્ણ થતો શિવમંત્ર ઉચ્ચારી આપવું. આ વિધિ પૂર્ણ થાય છે અને નિવૃત્તિથી શુદ્ધિ થાય છે.

ઈશ્વર ઉવાચ તત્ત્વયોરથ સન્ધાનં કુર્ય્યાચ્છુદ્ધવિશુદ્ધયોઃ। હ્રસ્વદીર્ઘપ્રયોગેણ નાદનાદાન્તસઙ્ગિના

ઈશ્વરે કહ્યું: પછી, શુદ્ધ અને વિશુદ્ધ બંને તત્ત્વોનું સંયોજન, ટૂંકા-લાંબા ઉચ્ચાર અને આરંભથી અંત સુધીના નાદ સાથે કરવું.

ઓં હાં હ્રૂં હામ્ અપ્તેજોવાયુરાકાશં તન્માત્રેન્દ્રિયબુદ્ધયઃ। ગુણત્રયમહઙ્કાશ્ચતુર્વિંશઃ પુમાનિતિ

ઑં હાં હ્રૂં હાં - પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, તન્માત્રા, ઇન્દ્રિયો, બુદ્ધિ, ત્રણ ગુણ, અહંકાર અને ચોવીસમો પુરુષ - આમ.

પ્રતિષ્ઠાયાં નિવિષ્ટાનિ તત્ત્વાન્યેતાનિ ભાવયેત્। પઞ્ચવિંશતિસઙ્ખ્યાનિ ખાદિયાન્તાક્ષરાણિ ચ

આ તત્ત્વોને આધારસ્થાનમાં સ્થિત માની ધ્યાન કરવું. તે પચ્ચીસ છે અને 'ખ'થી 'ય' સુધીના અક્ષરો પણ તેમાં આવે છે.

પઞ્ચાશદધિકા ષષ્ટિર્ભુવનૈસ્તુલ્યસઞ્જ્ઞિતાઃ। તાવન્ત એવ રુદ્રાશ્ચ વિજ્ઞેયાસ્તત્ર તદ્યથા

પચાસ ઉપરાંત છાસઠ, જે ભુવનોના નામથી ઓળખાય છે, એટલાં જ રુદ્રો પણ છે, જેમ નીચે વર્ણવાયું છે.

અમરેશઃ પ્રભાવશ્ચ નૈમિષઃ પુષ્કરોઽપિ ચ। તથા પાદિશ્ચ દણ્ડિશ્ચ ભાવભૂતિરથાષ્ટમઃ

અમરેશ, પ્રભાવ, નૈમિષ, પુષ્કર, પાદિ, દંડિ, ભાવભૂતિ અને અષ્ટમ - આ આઠ નામો છે.

તુ. સ્કન્દપુરાણે (૭.૧.૧૦) તીર્થાનાં મહાભૂતાનુસારેણ વર્ગીકરણમ્ નકુલીશો હરિશ્ચન્દ્રઃ શ્રીશૈલો દશમઃ સ્મૃતઃ। અન્વીશોઽસ્નાતિકેશશ્ચ મહાકાલોઽથ મધ્યમઃ

નકુલીષ, હરિશ્ચંદ્ર, શ્રીશૈલ દસમું ગણાય છે. અનુીષ, અસ્નાતિકેશ, મહાકાળ અને મધ્યમ - આ નામો પણ છે.

કેદારો ભૈરવશ્ચૈવ દ્વિતીયાષ્ટકમીરિતં। તતો ગયાકુરુક્ષેત્રખલાનાદિકનાદિકે

કેદાર અને ભૈરવ, તેમજ બીજું અષ્ટક કહેવામાં આવ્યું છે; ત્યારબાદ ગયા, કુરુક્ષેત્ર, ખલાન અને બીજા સ્થળોનું નામ લેવામાં આવ્યું છે.

વિમલશ્ચાટ્ટહાસશ્ચ મહેન્દ્રો ભીમ એવ ચ। વસ્વાપદં રુદ્રકોટિરવિયુક્તો મહાબલઃ

વિમલ અને અઠ્ઠહાસ, મહેન્દ્ર અને ભીમ; વસ્વાપદ, રુદ્રકોટિ, અને મહાબળ, જે સૂર્ય વિના છે.

ગોકર્ણો ભદ્રકર્ણશ્ચ સ્વર્ણાક્ષઃ સ્થાણુરેવ ચ। અજેશશ્ચૈવ સર્વજ્ઞો ભાસ્વરઃ સૂદ નાન્તરઃ

ગોકર્ણ અને ભદ્રકર્ણ, સ્વર્ણાક્ષ અને સ્થાણુ; અજેશ, સર્વજ્ઞ, પ્રકાશમાન, સૂદ અને નાંતર.

સુબાહુર્મ્મત્તરૂપી ચ વિશાલો જટિલસ્તથા। રૌદ્રોઽથ પિઙ્ગલાક્ષશ્ચ કાલદંષ્ટ્રી ભવેત્તતઃ

સુબાહુ, મસ્ત અવસ્થાવાળો, વિશાળ અને જટિલ; રૌદ્ર અને પિંગળ આંખોવાળો, પછી કાળદંષ્ટ્રી આવે છે.

વિદુરશ્ચૈવ ઘોરશ્ચ પ્રાજાપત્યો હુતાશનઃ। કામરૂપી તથા કાલઃ કર્ણોઽપ્યથ ભયાનકઃ

વિદુર અને ઘોર, પ્રજાપતિનો, હુતાશન; કામરૂપ, કાળ, કર્ણ અને ભયાનક.

મતઙ્ગઃ પિઙ્ગલશ્ચૈવ હરો વૈ ધાતૃસઞ્જ્ઞકઃ। શઙ્કુકર્ણો વિધાનશ્ચ શ્રીકણ્ઠશ્ચન્દ્રશેખરઃ

મતંગ અને પિંગળ, હર જે ધાતૃ નામે ઓળખાય છે; શંકુકર્ણ, વિધાન, શ્રીકંઠ અને ચંદ્રશેખર.

ગાન્ધારી ચ સુષુમ્ણા ચ નાડ્યૌ દ્વૌ મારુતૌ તથા। સમાનોદાનનામાનૌ રસનાપાયુરિન્દ્રિયે

ગાંધારી અને સુષુમ્ના બે નાડીઓ છે, અને એ જ રીતે બે વાયુઓ છે; સમાન અને ઉદાન નામે, જીભ અને ગુદા ઇન્દ્રિયો છે.

રસસ્તુ વિષયો રૂપશબ્દસ્પર્શરસા ગુણાઃ। મણ્ડલં વર્ત્તુલં તચ્ચ પુણ્ડરીકાઙ્કિતં સિતં

રસ એ વિષય છે, અને રૂપ, શબ્દ, સ્પર્શ, રસ એ ગુણો છે; મંડળ ગોળ છે, કમળથી ચિહ્નિત અને સફેદ છે.

સ્વપ્નાવસ્થાપ્રતિષ્ઠાયાં કારણં ગરુડધ્વજં। પ્રતિષ્ઠાન્તકૃતં સર્વં સઞ્ચિન્ત્ય ભુવનાદિકં

સ્વપ્ન અવસ્થામાં કારણ ગરુડધ્વજ છે; સર્વે ભુવન વગેરેનું ધ્યાન કરીને, પ્રતિષ્ઠા પૂર્ણ થાય છે.

ભાવ્યં ત્વયાનુકૂલેન વિષ્ણું વિજ્ઞાપયેદિતિ। તતો વાગીશ્વરીં દેવીં વાગીશમપિ પૂર્વવત્

તમે શુભ ભાવથી વિષ્ણુને જાણ કરવી; પછી પહેલાં જેવું, વાગીશ્વરી દેવી અને વાગીશનું આવાહન, પૂજન અને સન્માન કરવું.

આવાહ્યાભ્યર્ચ્ય સન્તર્પ્ય શિષ્યં વક્ષસિ તાડયેત્। ઓં હાં હાં હં ફટ્ । પ્રવિશેદપ્યનેનૈવ ચૈતન્યં વિભજેત્તતઃ

આવાહન, પૂજન અને સંતોષ આપ્યા પછી, શિષ્યના છાતી પર હાથ મારવો; 'ઓં હાં હાં હં ફટ્'. આથી, ચૈતન્યમાં પ્રવેશી પછી તેને વિભાજિત કરવું.

શસ્ત્રેણ પાશસંયુક્તં જ્યેષ્ઠયાઽઙ્કુશમુદ્રયા। ઓં હાં હં હોં હ્રૂં ફટ્ । સ્વાહાન્તેન હૃદાકૃષ્ય તેનૈવ પુટિતાત્મના

શસ્ત્ર અને પાશ સાથે, જ્યેષ્ઠ અંકુશમુદ્રાથી; 'ઓં હાં હં હોં હ્રૂં ફટ્'. 'સ્વાહા' સાથે હૃદયમાં ખેંચવું, અને એ રીતે શુદ્ધ આત્માથી.

ગૃહીત્વા તં નમોન્તેન નિજાત્મનિ નિયોજયેત્ । ઓં હાં હં હોમ્ આત્મને નમઃ। પૂર્વવત્ પિતૃસંયોગં ભાવયિત્વોદ્ભવાખ્યયા

તેને લઈને 'નમ:' શબ્દથી પોતાના આત્મામાં સ્થાપિત કરવું; 'ઓં હાં હં હોમ આત્મને નમ:'. પહેલાં જેવું પિતૃસંયોગનું ધ્યાન કરીને ઉદ્ભવમુદ્રાથી.

વામયા તદનેનૈવ દેવીગર્ભે વિનિક્ષિપેત્। ઓં હાં હં હાં આત્મન નમઃ। દેહોત્પત્તૌ હૃદા હ્યેવં શિરસા જન્મના તથા

ડાબા હાથથી, એ જ રીતે, તેને દેવીના ગર્ભમાં મૂકવું; 'ઓં હાં હં હાં આત્મને નમ:'. શરીર ઉત્પત્તિ સમયે હૃદયમાં અને જન્મ સમયે માથામાં પણ.