અગ્નિપુરાણમ્

કપાલોઽજશ્ચ બુદ્ધશ્ચ વજ્રદેહઃ પ્રમર્દ્દનઃ । વિભૂતિરવ્યયઃ શાસ્તા પિનાકી ત્રિદશાધિપઃ

તે કપાલ, અજા, બુદ્ધ, વજ્રદેહ, પ્રમર્દન, વિભૂતિ, અવ્યય, શાસ્તા, પિનાકી અને દેવતાઓના સ્વામી છે.

અગ્ની રુદ્રો હુતાશી ચ પિઙ્ગલઃ ખાદકો હરઃ। જ્વલનો દહનો બભ્રુર્ભસ્માન્તકક્ષપાન્તકૌ

તે અગ્નિ, રુદ્ર, હુતાશી, પિંગળ, ખાદક, હર, જ્વલન, દહન, બભ્રુ, ભસ્માંતક અને ક્ષપાંતક છે.

યામ્યમૃત્યુહરો ધાતા વિધાતા કાર્ય્યરઞ્જકઃ। કાલો ધર્મ્મેઽપ્યધર્મશ્ચ સંયોક્તા ચ વિયોગકઃ

તે યામ્યમૃત્યુહર, ધાતા, વિધાતા, કાર્યરંજક, કાળ, ધર્મ અને અધર્મ, જોડનાર અને વિભાજક છે.

નૈર્ઋતો મારણો હન્તા ક્રૂરદૃષ્ટિર્ભયાનકઃ। ઊર્દ્ધ્વાંશકો વિરૂપાક્ષો ધૂમ્રલોહિતદંષ્ટ્રવાન્

તે નૈરૃત, મારણ, હંતા, ભયાનક નજરવાળો, ભયાનક, ઊર્ધ્વાંશક, વિરુપાક્ષ અને ધૂમ્રલોહિત દાંતવાળો છે.

બલશ્ચાતિબલશ્ચૈવ પાશહસ્તો મહાબલઃ। શ્વેતશ્ચ જયભદ્રશ્ચ દીર્ઘબાહુર્જલાન્તકઃ

તે બલ, અતિબલ, પાશહસ્ત, મહાબલ, શ્વેત, જયભદ્ર, લાંબા હાથવાળો અને જળનો અંત લાવનાર છે.

વડવાસ્યશ્ચ ભીમશ્ચ દશૈતે વારુણાઃ સ્મૃતાઃ। શીઘ્રો લઘુર્વ્વાયુવેગઃ સૂક્ષ્મસ્તીક્ષ્ણઃ ક્ષપાન્તકઃ

તે વડવાસ્ય અને ભીમ પણ છે; આ દસ વારુણ કહેવાય છે: ઝડપી, હલકા, વાયુની ગતિવાળા, સૂક્ષ્મ, તીખા અને ક્ષપાંતક.

પઞ્ચાન્તકઃ પઞ્ચશિખઃ કપર્દ્દી મેઘવાહનઃ। જટામુકુટધારી ચ નાનારત્નધરસ્તથા

તે પંચાંતક, પંચશિખ, કપર્દી, મેઘવાહન, જટામુકુટ ધારણ કરનાર અને વિવિધ રત્નોથી શોભિત છે.

નિધીશો રૂપવાન્ ધન્યો સૌમ્યદેહઃ પ્રસાદકૃત્। પ્રકાશોઽપ્યથ લક્ષ્મીવાન્ કામરૂપો દશોત્તરે

તે ખજાનાના સ્વામી, સુંદર, ધન્ય, કોમળ શરીરવાળા, પ્રસાદ આપનાર, પ્રકાશમય, સમૃદ્ધ, ઇચ્છારૂપી અને દસ વધુ રૂપ ધરાવે છે.

વિદ્યાધરો જ્ઞાનધરઃ સર્વજ્ઞો વેદપારગઃ। માતૃવૃત્તશ્ચ પિઙ્ગાક્ષો ભૂતપાલો બલિપ્રિયઃ

તે વિદ્યા ધારક, જ્ઞાન ધારક, સર્વજ્ઞ, વેદ જાણનાર, માતૃવૃત્તિવાળા, પિંગળ આંખવાળા, ભૂતપાલક અને બલિપ્રિય છે.

સર્વવિદ્યાવિધાતા ચ સુખદુઃખહરા દશ। અનન્તઃ પાલકો ધીરઃ પાતાલાધિપતિસ્તથા

તે સર્વ વિદ્યા આપનાર, સુખ દુઃખ દૂર કરનાર—આ દસ છે—અનંત, રક્ષક, ધીર અને પાતાળના સ્વામી પણ છે.

વૃષો વૃષધરો વીર્ય્યો ગ્રસનઃ સર્વતોમુખઃ। લોહિતશ્ચૈવ વિજ્ઞેયા દશ રુદ્રાઃ ફણિસ્થિતાઃ

તે વૃષ, વૃષધર, શક્તિશાળી, ગ્રસન, સર્વ દિશામાં મુખવાળો અને લોહિત છે; આ દસ રુદ્રો ફણીઓમાં સ્થિત કહેવાય છે.

શમ્ભુર્વિભુર્ગણાધ્યક્ષસ્ત્રયક્ષસ્ત્રિદશવન્દિતઃ। સંહારશ્ચ વિહારશ્ચ લાભો લિપ્સુર્વિચક્ષણઃ

તે શંભુ, વિભૂ, ગણાધ્યક્ષ, ત્રિનયન, દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત, સંહાર, વિહાર, લાભ, ઇચ્છુક અને વિવેકી છે.

અત્તા કુહકકાલાગ્નિરુદ્રો હાટક એવ ચ। કૂષ્માણ્ડશ્ચૈવ સત્યશ્ચ બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ સપ્તમઃ

તે ભોજન કરનાર, માયા, કાળ, અગ્નિ, રુદ્ર, હાટક, કુષ્માંડ, સત્ય, બ્રહ્મા અને સાતમો વિષ્ણુ છે.

રુદ્રશ્ચાષ્ટાવિમે રુદ્રાઃ કટાહાભ્યન્તરે સ્થિતાઃ। એતેષામેવ નામાનિ ભુવનાનામપિ સ્મરેત્

આ આઠ રુદ્રો, રુદ્ર સહિત, પાત્રની અંદર સ્થિત છે; એમના નામો અને જગતોના નામો પણ યાદ રાખવા જોઈએ.

ભવોદ્ભવઃ સર્વભૂતઃ સર્વભૂતસુખપ્રદઃ। સર્વસાન્નિધ્યકૃદ્ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રશરાર્ચ્ચિતઃ

તે ભવ, ઉદ્ભવ, સર્વભૂત, સર્વ જીવને સુખ આપનાર, સર્વત્ર હાજરી કરાવનાર અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર દ્વારા પૂજિત છે.

સંસ્તુત પૂર્વસ્થિત ઓં સાક્ષિન્ ઓં રુદ્રાન્તક ઓં પતઙ્ગ ઓં શબ્દ ઓં સૂક્ષ્મ ઓં શિવ સર્વ સર્વ્વદ સર્વ્વસાન્નિધ્યકર બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રકર ઓં નમઃ શિવાય ઓં નમો નમઃ । અષ્ટાવિંશતિ પાદાનિ વ્યોમવ્યાપિ મનો ગુહ। સદ્યોહૃદસ્ત્રનેત્રાણિ મન્ત્રવર્ણાષ્ટકો મતઃ

બીજાકારો મકારશ્ચ નાડ્યાવિડાપિઙ્ગલાહ્વયે। પ્રાણાપાનાવુભૌ વાયૂ ઘ્રાણોપસ્થૌ તથેન્દ્રિયે

બીજરૂપ 'મ' અક્ષર છે, અને નાડીઓનું નામ ઇડા અને પિંગલા છે; પ્રાણ અને અપાન બંને વાયુ છે, અને ઘ્રાણ તથા સ્પર્શેન્દ્રિય પણ છે.

ગન્ધસ્તુ વિષયઃ પ્રોક્તો ગન્ધાદિગુણપઞ્ચકે। પાર્થિવં મણ્ડલં પીતં વજ્રાઙ્કં ચતુરસ્રકં

ગંધ એ પાંચ પ્રકારના ગુણોમાંથી એક છે, જે વિષય તરીકે ઓળખાય છે. પૃથ્વી તત્ત્વને પીળા ચોરસ રૂપમાં, ઉપર વજ્રનું ચિહ્ન હોય તેમ દર્શાવાય છે.

વિસ્તારો યોજનાનાન્તુ કોટિરસ્ય શતાહતા। અત્રૈવાન્તર્ગતા જ્ઞેયા યોનયોઽપિ ચતુર્દ્દશ

આ પૃથ્વીનું વિસ્તરણ કરોડો યોજન જેટલું છે; તેમાં ચૌદ યોનિઓ સમાવિષ્ટ છે, એવું સમજવું.

પ્રથમા સર્વદેવાનાં મન્વાદ્યા દેવયોનયઃ। મૃગપક્ષી ચ પશવશ્ચતુર્દ્ધા તુ સરીસૃપાઃ

પ્રથમ યોનીમાં સર્વ દેવતાઓ, મનુ વગેરે દેવયોનિઓ આવે છે; પશુ, પક્ષી અને ચતુષ્પદ પ્રાણીઓ, તેમજ ચાર પ્રકારનાં સરીસૃપો છે.

સ્થાવરં પઞ્ચમં સર્વં યોનિઃ ષષ્ઠી અમાનુષી। પૈશાચં રાક્ષસં યાક્ષં ગાન્ધર્વ્વં ચૈન્દ્રમેવ ચ

પાંચમી યોનીમાં સ્થાવર એટલે કે સ્થિર જીવ છે; છઠ્ઠી યોની અમાનુષ છે જેમાં પિશાચ, રાક્ષસ, યક્ષ, ગંધર્વ અને ઇન્દ્રની યોનિ આવે છે.

સૌમ્યં પ્રાણેશ્વરં બ્રાહ્મમષ્ટમં પરિકીર્ત્તિતં। અષ્ટાનાં પાર્થિવન્તત્ત્વમધિકારાસ્પદં મતં

આઠમી યોની સૌમ્ય, પ્રાણેશ્વર અને બ્રહ્માની કહેવાય છે; આ આઠ યોનિઓ પૃથ્વી તત્ત્વના અધિકાર ક્ષેત્ર માનવામાં આવે છે.

લયસ્તુ પ્રકૃતૌ બુદ્ધૌ ભોગો બ્રહ્મા ચ કારણં। તતો જાગ્રદવસ્થાનૈઃ સમસ્તૈર્ભુવનાદિભિઃ

લય પ્રકૃતિ અને બુદ્ધિમાં થાય છે; ભોગ, બ્રહ્મા અને કારણ પણ તેમાં આવે છે; પછી જાગૃતિની સ્થિતિ અને બધા લોકાદિ દ્વારા યાત્રા થાય છે.

ભાવ્યં ત્વયાઽનુકૂલેન વિધિં વિજ્ઞાપયેદિતિ। આવાહયેત્તતો દેવીં રક્ષાં વાગીશ્વરીં હૃદા

તમે શુભભાવથી વિધિ જણાવવી જોઈએ; પછી હૃદયમાં રક્ષારૂપ દેવી વાગીશ્વરીનું આવાહન કરો.

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયારૂપાં ષડ્વિધાં હ્યેકકારણં। પૂજયેત્તર્પયેદ્દેવીં પ્રકારેણામુના તતઃ

દેવી છ પ્રકારની છે: ઇચ્છા, જ્ઞાન અને ક્રિયા, બધું એક જ કારણમાં છે; આ રીતે દેવીની પૂજા કરો અને સંતોષ આપો.

વાગીશ્વરીં વિનિઃશેષયોનિવિક્ષોભકારણં। હૃત્સમ્પુટાર્થબીજાદિહૂં ફડન્તશરાણુના

વાગીશ્વરી સર્વ યોનિઓમાં હલચલનું કારણ છે; હૃદય-કપ અને બીજાક્ષરથી, 'હૂં ફટ્' અંતે, તેનો સ્મરણ કરો.

તાડયેદ્ધૃદયે તસ્ય પ્રવિશેત્સ વિધાનવિત્। તતઃ શિષ્યસ્ય ચૈતન્યં હૃદિ વહ્નિકણોપમં

શિષ્યના હૃદયમાં આ પ્રહાર કરો; વિધિમાં નિપુણ વ્યક્તિ પ્રવેશ કરે છે; પછી શિષ્યનું ચૈતન્ય હૃદયમાં અગ્નિની ચિંક જેવી થાય છે.

નિવૃત્તિસ્થં યુતં પાશૈર્જ્યેષ્ઠયા વિભજેદ્યથા। ઓં હાં હૂં હઃ હૂં ફટ્। ઓં હં સ્વાહેત્યેનેનાથ પૂરકેણાઙ્કુશમુદ્રયા

નિવૃત્તિમાં સ્થિત, બંધનથી જોડાયેલ, મોટી દ્વારા વિભાજન કરો: 'ઑં હાં હૂં હઃ હૂં ફટ્; ઑં હં સ્વાહા,' પછી શ્વાસ ખેંચીને અંકુશ મુદ્રા કરો.