અગ્નિપુરાણમ્

ગજાશ્વારોહણં સ્વપ્ને શુભં શુક્લાંશુકાદિકં । તૈલાભ્યઙ્ગાદિકં હીનં હોમો ઘોરેણ શાન્તયે

હાથી કે ઘોડા પર સવાર થવાનું સ્વપ્ન, સફેદ વસ્ત્ર વગેરે શુભ ચિહ્નો, તેલના મલિશનનો અભાવ—આ બધું અશુભ ગણાય છે; શાંતિ માટે કઠોર હોમ કરવો જોઈએ.

નિત્યકર્મ્મદ્વયં કૃત્વા પ્રવિશ્ય મખમણ્ડપં। સ્વાચાન્તો નિત્યવત્ કર્મ્મ કુર્યાન્નૈમિત્તિકે વિધૌ

દૈનિક બે કર્મો કરીને, યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશીને, પોતાને શુદ્ધ કરીને, જેમ દૈનિક કર્મ થાય છે એમ જ નિમિત્તિક કર્મ કરવું.

તતઃ સંશોધ્ય ચાત્માનં શિવહસ્તં તથાત્મનિ। વિન્યસ્ય કુમ્ભગં પ્રાચ્ચર્ય ઇન્દ્રાદીનામનુક્રમાત્

પછી પોતાને શુદ્ધ કરીને, શિવનું હસ્ત પોતાના પર સ્થિર કરીને, કુંભને પૂર્વ દિશામાં મૂકી, ક્રમશઃ ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓની પૂજા કરવી.

મણ્ડલો સ્થણ્ડિલે વાઽપિ પ્રકુર્વીત શિવાર્ચ્ચનં। તર્પણં પૂજનં વહ્નેઃ પૂર્ણાન્તં મન્ત્રતર્પણં

મંડળ અથવા સ્થીળિ પર શિવની પૂજા કરવી, તર્પણ, અગ્નિની પૂજા અને મંત્રતર્પણ પૂર્ણ કરવું.

દુઃસ્વપ્નદોષમોષાય શસ્ત્રેણાષ્ટાધિકં શતં। હુત્વા હૂં સમ્પુટેનૈવ વિદધ્યાત્ મન્ત્રદીપનં

અશુભ સ્વપ્નના દોષ દૂર કરવા માટે, શસ્ત્રમંત્રથી એકસો આઠ આહુતિ આપી, હૂં મંત્રથી સંરક્ષણ કરીને, મંત્રદીપન કરવું.

અન્તર્બલિવિધાનઞ્ચ મધ્યે સ્થણ્ડિલકુમ્ભયોઃ। કૃત્વા શિષ્યપ્રવેશાય લબ્ધાનુજ્ઞો બહિર્વ્રજેત્

સ્થીળિ અને કુંભ વચ્ચે આંતરિક બલિ આપવી, પછી શિષ્યના પ્રવેશ માટે અનુમતિ મેળવી બહાર જવું.

કુર્ય્યાત્સમયવત્તત્ર મણ્ડલારોપણાદિકં। સમ્પાતહોમં તન્નાડીરૂપદર્ભકરાનુગં

ત્યાં, નિયમ પ્રમાણે, મંડળ સ્થાપન અને સંબંધિત વિધિઓ, તથા દર્ભા અને નાળીઓ પ્રમાણે સંપાત હોમ કરવો.

તત્‌સન્નિધાનાય તિસ્રો હુત્વા મૂલાણુનાઽઽહુતીઃ। કુમ્ભસ્થં શિવમભ્યર્ચ્ચ્ય પાશસૂત્રમુપાહરેત્

તે દેવતાની હાજરી માટે, મૂળાનુસ્વારથી ત્રણ આહુતિ આપી, કુંભમાં શિવની પૂજા કરીને, પાશસૂત્ર લાવવું.

સ્વદક્ષિણોર્ધ્વકાયસ્ય શિષ્યસ્યાભ્યર્ચ્ચિતસ્ય ચ। તચ્છિખાયાં નિબધ્નીયાત્ પાદાઙ્ગુષ્ઠાવલમ્બિતં

પૂજિત શિષ્યના જમણા અને ઉપરના ભાગે, તેની શિખા સાથે પાશસૂત્ર બાંધવું, જે પગરાંના અંગૂઠા સુધી લટકે.

તં નિવેશ્ય નિવૃત્તેસ્તુ વ્યાપ્તિમાલોક્ય ચેતસા। જ્ઞેયાનિ ભુવનાન્યસ્યાં શતમષ્ટાધિકં તતઃ

પછી, મનથી તેની વ્યાપકતા જોવી અને તેને સ્થિર કરવી, તો જાણવું જોઈએ કે તેમાં એકસો આઠ જગતો વસે છે.

કપાલોઽજશ્ચ બુદ્ધશ્ચ વજ્રદેહઃ પ્રમર્દ્દનઃ । વિભૂતિરવ્યયઃ શાસ્તા પિનાકી ત્રિદશાધિપઃ

તે કપાલ, અજા, બુદ્ધ, વજ્રદેહ, પ્રમર્દન, વિભૂતિ, અવ્યય, શાસ્તા, પિનાકી અને દેવતાઓના સ્વામી છે.

અગ્ની રુદ્રો હુતાશી ચ પિઙ્ગલઃ ખાદકો હરઃ। જ્વલનો દહનો બભ્રુર્ભસ્માન્તકક્ષપાન્તકૌ

તે અગ્નિ, રુદ્ર, હુતાશી, પિંગળ, ખાદક, હર, જ્વલન, દહન, બભ્રુ, ભસ્માંતક અને ક્ષપાંતક છે.

યામ્યમૃત્યુહરો ધાતા વિધાતા કાર્ય્યરઞ્જકઃ। કાલો ધર્મ્મેઽપ્યધર્મશ્ચ સંયોક્તા ચ વિયોગકઃ

તે યામ્યમૃત્યુહર, ધાતા, વિધાતા, કાર્યરંજક, કાળ, ધર્મ અને અધર્મ, જોડનાર અને વિભાજક છે.

નૈર્ઋતો મારણો હન્તા ક્રૂરદૃષ્ટિર્ભયાનકઃ। ઊર્દ્ધ્વાંશકો વિરૂપાક્ષો ધૂમ્રલોહિતદંષ્ટ્રવાન્

તે નૈરૃત, મારણ, હંતા, ભયાનક નજરવાળો, ભયાનક, ઊર્ધ્વાંશક, વિરુપાક્ષ અને ધૂમ્રલોહિત દાંતવાળો છે.

બલશ્ચાતિબલશ્ચૈવ પાશહસ્તો મહાબલઃ। શ્વેતશ્ચ જયભદ્રશ્ચ દીર્ઘબાહુર્જલાન્તકઃ

તે બલ, અતિબલ, પાશહસ્ત, મહાબલ, શ્વેત, જયભદ્ર, લાંબા હાથવાળો અને જળનો અંત લાવનાર છે.

વડવાસ્યશ્ચ ભીમશ્ચ દશૈતે વારુણાઃ સ્મૃતાઃ। શીઘ્રો લઘુર્વ્વાયુવેગઃ સૂક્ષ્મસ્તીક્ષ્ણઃ ક્ષપાન્તકઃ

તે વડવાસ્ય અને ભીમ પણ છે; આ દસ વારુણ કહેવાય છે: ઝડપી, હલકા, વાયુની ગતિવાળા, સૂક્ષ્મ, તીખા અને ક્ષપાંતક.

પઞ્ચાન્તકઃ પઞ્ચશિખઃ કપર્દ્દી મેઘવાહનઃ। જટામુકુટધારી ચ નાનારત્નધરસ્તથા

તે પંચાંતક, પંચશિખ, કપર્દી, મેઘવાહન, જટામુકુટ ધારણ કરનાર અને વિવિધ રત્નોથી શોભિત છે.

નિધીશો રૂપવાન્ ધન્યો સૌમ્યદેહઃ પ્રસાદકૃત્। પ્રકાશોઽપ્યથ લક્ષ્મીવાન્ કામરૂપો દશોત્તરે

તે ખજાનાના સ્વામી, સુંદર, ધન્ય, કોમળ શરીરવાળા, પ્રસાદ આપનાર, પ્રકાશમય, સમૃદ્ધ, ઇચ્છારૂપી અને દસ વધુ રૂપ ધરાવે છે.

વિદ્યાધરો જ્ઞાનધરઃ સર્વજ્ઞો વેદપારગઃ। માતૃવૃત્તશ્ચ પિઙ્ગાક્ષો ભૂતપાલો બલિપ્રિયઃ

તે વિદ્યા ધારક, જ્ઞાન ધારક, સર્વજ્ઞ, વેદ જાણનાર, માતૃવૃત્તિવાળા, પિંગળ આંખવાળા, ભૂતપાલક અને બલિપ્રિય છે.

સર્વવિદ્યાવિધાતા ચ સુખદુઃખહરા દશ। અનન્તઃ પાલકો ધીરઃ પાતાલાધિપતિસ્તથા

તે સર્વ વિદ્યા આપનાર, સુખ દુઃખ દૂર કરનાર—આ દસ છે—અનંત, રક્ષક, ધીર અને પાતાળના સ્વામી પણ છે.

વૃષો વૃષધરો વીર્ય્યો ગ્રસનઃ સર્વતોમુખઃ। લોહિતશ્ચૈવ વિજ્ઞેયા દશ રુદ્રાઃ ફણિસ્થિતાઃ

તે વૃષ, વૃષધર, શક્તિશાળી, ગ્રસન, સર્વ દિશામાં મુખવાળો અને લોહિત છે; આ દસ રુદ્રો ફણીઓમાં સ્થિત કહેવાય છે.

શમ્ભુર્વિભુર્ગણાધ્યક્ષસ્ત્રયક્ષસ્ત્રિદશવન્દિતઃ। સંહારશ્ચ વિહારશ્ચ લાભો લિપ્સુર્વિચક્ષણઃ

તે શંભુ, વિભૂ, ગણાધ્યક્ષ, ત્રિનયન, દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત, સંહાર, વિહાર, લાભ, ઇચ્છુક અને વિવેકી છે.

અત્તા કુહકકાલાગ્નિરુદ્રો હાટક એવ ચ। કૂષ્માણ્ડશ્ચૈવ સત્યશ્ચ બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ સપ્તમઃ

તે ભોજન કરનાર, માયા, કાળ, અગ્નિ, રુદ્ર, હાટક, કુષ્માંડ, સત્ય, બ્રહ્મા અને સાતમો વિષ્ણુ છે.

રુદ્રશ્ચાષ્ટાવિમે રુદ્રાઃ કટાહાભ્યન્તરે સ્થિતાઃ। એતેષામેવ નામાનિ ભુવનાનામપિ સ્મરેત્

આ આઠ રુદ્રો, રુદ્ર સહિત, પાત્રની અંદર સ્થિત છે; એમના નામો અને જગતોના નામો પણ યાદ રાખવા જોઈએ.

ભવોદ્ભવઃ સર્વભૂતઃ સર્વભૂતસુખપ્રદઃ। સર્વસાન્નિધ્યકૃદ્ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રશરાર્ચ્ચિતઃ

તે ભવ, ઉદ્ભવ, સર્વભૂત, સર્વ જીવને સુખ આપનાર, સર્વત્ર હાજરી કરાવનાર અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર દ્વારા પૂજિત છે.

સંસ્તુત પૂર્વસ્થિત ઓં સાક્ષિન્ ઓં રુદ્રાન્તક ઓં પતઙ્ગ ઓં શબ્દ ઓં સૂક્ષ્મ ઓં શિવ સર્વ સર્વ્વદ સર્વ્વસાન્નિધ્યકર બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રકર ઓં નમઃ શિવાય ઓં નમો નમઃ । અષ્ટાવિંશતિ પાદાનિ વ્યોમવ્યાપિ મનો ગુહ। સદ્યોહૃદસ્ત્રનેત્રાણિ મન્ત્રવર્ણાષ્ટકો મતઃ

બીજાકારો મકારશ્ચ નાડ્યાવિડાપિઙ્ગલાહ્વયે। પ્રાણાપાનાવુભૌ વાયૂ ઘ્રાણોપસ્થૌ તથેન્દ્રિયે

બીજરૂપ 'મ' અક્ષર છે, અને નાડીઓનું નામ ઇડા અને પિંગલા છે; પ્રાણ અને અપાન બંને વાયુ છે, અને ઘ્રાણ તથા સ્પર્શેન્દ્રિય પણ છે.

ગન્ધસ્તુ વિષયઃ પ્રોક્તો ગન્ધાદિગુણપઞ્ચકે। પાર્થિવં મણ્ડલં પીતં વજ્રાઙ્કં ચતુરસ્રકં

ગંધ એ પાંચ પ્રકારના ગુણોમાંથી એક છે, જે વિષય તરીકે ઓળખાય છે. પૃથ્વી તત્ત્વને પીળા ચોરસ રૂપમાં, ઉપર વજ્રનું ચિહ્ન હોય તેમ દર્શાવાય છે.

વિસ્તારો યોજનાનાન્તુ કોટિરસ્ય શતાહતા। અત્રૈવાન્તર્ગતા જ્ઞેયા યોનયોઽપિ ચતુર્દ્દશ

આ પૃથ્વીનું વિસ્તરણ કરોડો યોજન જેટલું છે; તેમાં ચૌદ યોનિઓ સમાવિષ્ટ છે, એવું સમજવું.