અગ્નિપુરાણમ્

ઓં હાં હાં હાં આત્મને નમઃ । જાજ્વલ્યમાને નિર્દ્ધૂમે જુહુયાદિષ્ટસિદ્ધયે। અપ્રવૃદ્ધે સધૂમે તુ હોમો વહ્નૌ ન સિધ્યતિ

ૐ હાં હાં હાં આત્માને વંદન. જ્યારે અગ્નિ ધૂમ વિના તેજથી જ્વલતો હોય, ત્યારે ઇચ્છિત સિદ્ધિ માટે આહુતિ આપવી. જો અગ્નિ ધૂમયુક્ત અને અસંપૂર્ણ હોય તો હવન સફળ થતો નથી.

સ્નિગ્ધઃ પ્રદક્ષિણાવર્ત્તઃ સુગન્ધિઃ શસ્યતેઽનલઃ। વિપરીતસ્ફુલિઙ્ગી ચ ભૂમિસ્પર્શઃ પ્રશસ્યતે

સ્નિગ્ધ, દક્ષિણાવર્ત અને સુગંધિત અગ્નિ પ્રશંસનીય છે; વિપરીત ચિંગારીવાળો અને ભૂમિ સ્પર્શતો અગ્નિ પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ઇત્યેવમાદિભિશ્ચિહ્નૈર્હુત્વા શિષ્યષ્ય કલ્મષં। પાપભક્ષણહોમેન દહેદ્વા તં ભવાત્મના

આ રીતે અને અન્ય ચિહ્નોથી હવન કરીને, ગુરુ શિષ્યના પાપો દહન કરે છે, અથવા પાપભક્ષી અગ્નિથી તેને નાશ કરે છે.

દ્વિજત્વાપાદનાર્થાય તથા રુદ્રાંશભાવને। આહારવીજ સંશુદ્ધૌ ગર્ભાધાનાય સંસ્થિતો

દ્વિજત્વ પ્રાપ્ત કરવા અને રુદ્રના અંશના ધ્યાન માટે, જ્યારે આહાર અને બીજ શુદ્ધ થાય, ત્યારે ગર્ભાધાન સંસ્કાર કરવામાં આવે છે.

સીમન્તે જન્મતો નામકરણાચ ચ હોમયેત્। શતાનિ પઞ્ચ મૂલેન વૌષડાદિદશાંશતઃ

સીમંત, જન્મ પછી અને નામકરણ સમયે, હવન કરવું. મૂળમંત્રથી પાંચસો, વૌષડ વગેરેથી દસ-દસ આહુતિ આપવી.

શિથિલીભૂતબન્ધસ્ય શક્તાવુત્‌કર્ષણં ચ યત્। આત્મનો રુદ્રપુત્રત્વે ગર્ભાધાનં તદુચ્યતે

જ્યારે બંધન ઢીલા પડે અને શક્તિ ઊંચી થાય, ત્યારે ગર્ભાધાન એટલે પોતાને રુદ્રપુત્ર તરીકે સ્થાપિત કરવું.

સ્વાન્તત્ર્યાત્મગુણવ્યક્તિરિહ પુંસવનં મતં। માયાત્મનોવિવેકેન જ્ઞાનં સીમન્તવર્દ્ધનં

અહીં સ્વતંત્રતા અને આત્મગુણોની પ્રગટિ પુંસવન સંસ્કાર કહેવાય છે; માયિક આત્માના વિવેકથી જ્ઞાન એટલે સીમંત સંસ્કાર.

શિવાદિતત્ત્વશ્રુદ્ધેસ્તુ સ્વીકારોજનનં મતં। બોધનં યચ્છિવત્વેન શિવત્વાર્હસ્ય નો મતં

શિવથી શરૂ થતા તત્ત્વોની શુદ્ધિ સ્વીકારવી એ જન્મ સંસ્કાર કહેવાય છે; શિવરૂપે જાગૃતિ એ શિવત્વ માટે યોગ્ય નથી માનાતું.

સંહારમુદ્રયાત્માનં સ્ફુરદ્વહ્નિકણોપમં। વિદધીત સમાદાય નિજે હૃદયપઙ્કજે

સંહાર મુદ્રાથી, પોતાને અગ્નિના ઝળહળતા કણ સમાન બનાવી, પોતાના હૃદયકમળમાં સ્થિર કરવું.

તતઃ કુમ્ભકયોગેન મૂલમન્ત્રમુદીરયેત્। કુર્ય્યાત્ સમવશીભાવં તદા ચ શિવયોર્હૃદિ

પછી કુંભક યોગથી મૂળમંત્ર ઉચ્ચારવો અને બંને શિવના હૃદયમાં સમત્વ સ્થાપિત કરવું.

બ્રહ્માદિકારણાત્યાગક્રમાદ્રેચકયોગતઃ। નીત્વા શિવાન્તમાત્માનમાદાયોદ્ભવમુદ્રયા

બ્રહ્માદિ કારણોના ત્યાગના ક્રમથી, રેકકાયોગથી આત્માને શિવપર્યંત લઈ જઈ, ઉદ્ભવ મુદ્રાથી તેને ગ્રહણ કરવું.

હૃત્‌સમ્પુટિતમન્ત્રેણ રેચકેન વિધાનવિત્। શિષ્યસ્ય હૃદયામ્ભોજકર્ણિકાયાં વિનિક્ષિપેત્

મંત્રને હૃદયકમળમાં સ્થિર કરીને અને શ્વાસ છોડવાની રીતથી, જાણકાર ગુરુએ એ મંત્રને શિષ્યના હૃદયકમળના મધ્યમાં સ્થિર કરવો જોઈએ.

પૂજાં શિવસ્ય વહ્નેશ્ચ ગુરુઃ કુર્ય્યાત્તદોચિતાં। પ્રણતિઞ્ચાત્મને શિષયં સમયાન્ શ્રાવયેત્તથા

ગુરુએ શિવ અને અગ્નિની યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી, પોતાને વંદન કરવું, શિષ્યને નિયમો સમજાવા અને વ્રતના સંકલ્પો ઉચ્ચારવા જોઈએ.

દેવં ન નિન્દેચ્છાસ્ત્રાણિ નિર્મ્માલ્યાદિન લઙ્ઘયેત્। શિવાગ્નિગુરુપૂજા ચ કર્ત્તવ્યા જીવતાવધિ

દેવતાનો કે શાસ્ત્રોનો અપમાન ન કરવો, વપરાયેલ પુષ્પાદિનો ત્યાગ ન કરવો અને શિવ, અગ્નિ તથા ગુરુની પૂજા જીવનભર કરવી જરૂરી છે.

બાલબાલિશવૃદ્ધસ્ત્રીભોગભુગ્‌વ્યાધિતાત્મનાં। યથાશક્તિ દદીતાર્થં સમર્થસ્ય સમગ્રકાન્

બાળકો, અજ્ઞાનીઓ, વૃદ્ધો, સ્ત્રીઓ, ભોગમાં લીન અને રોગગ્રસ્તને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપવું અને સમર્થ વ્યક્તિએ સંપૂર્ણ રીતે દાન કરવું.

ભૂતાઙ્ગાનિ જટાભસ્મદણ્ડકૌપીનસંયમાન્। ઈશાનાદ્યૈર્હૃદાદ્યૈર્વા પરિજપ્ય યથાક્રમાત્

શરીરના તત્વો, જટા, ભસ્મ, દંડ, કૌપીન અને સંયમ—આ બધાનું ઉલ્લેખ, ઈશાનાદિ મંત્રો કે હૃદયાદિ મંત્રો દ્વારા ક્રમશઃ કરવો જોઈએ.

સ્વાહાન્તસંહિતામન્ત્રૈઃ પ્રાત્રેષ્વારોપ્ય પૂર્વવત્। સમ્પાદિતદ્રુતં હુત્વા સ્થણ્ડિલેશાય દર્શયેત્

સ્વાહા સાથે પૂરતા મંત્રો વડે, જેમ પહેલાં કરાયું હોય એમ, પાત્રો પર સ્થાપિત કરીને, વિધિપૂર્વક હોમ કરીને, બચેલાં દ્રવ્યને સ્થીળિ પર દર્શાવવું.

રક્ષણાય ઘટાધસ્તાદારોપ્ય ક્ષણમાત્રકં। શિવાદાજ્ઞાં સમાદાય દદીત વ્રતિને ગુરુઃ

રક્ષા માટે પાત્રની નીચે થોડો સમય રાખીને, શિવની આજ્ઞા મેળવી, ગુરુએ વ્રતીને એ આપવું જોઈએ.

એવં સમયદીક્ષાયાં વિશિષ્ટાયાં વિશેષતઃ। વહ્નિહોમાગમજ્ઞાનયોગ્યઃ સઞ્જાયતે શિશુઃ

આ રીતે વિશિષ્ટ સમયદીક્ષા દ્વારા, શિષ્ય અગ્નિહોમ અને શાસ્ત્રજ્ઞાન માટે યોગ્ય બની જાય છે.

ઈશ્વર ઉવાચ અથ પ્રાતઃ સમુત્થાય કૃતસ્નાનાદિકો ગુરુઃ। દધ્યાર્દ્રમાંસમદ્યાદેઃ પ્રશસ્તાઽભ્યવહારિતા

ઈશ્વરે કહ્યું: પછી સવારે ઉઠીને, સ્નાન વગેરે કરીને, ગુરુએ દહીં, માંસ અને મદિરા ટાળી, યોગ્ય ભોજન કરવું જોઈએ.

ગજાશ્વારોહણં સ્વપ્ને શુભં શુક્લાંશુકાદિકં । તૈલાભ્યઙ્ગાદિકં હીનં હોમો ઘોરેણ શાન્તયે

હાથી કે ઘોડા પર સવાર થવાનું સ્વપ્ન, સફેદ વસ્ત્ર વગેરે શુભ ચિહ્નો, તેલના મલિશનનો અભાવ—આ બધું અશુભ ગણાય છે; શાંતિ માટે કઠોર હોમ કરવો જોઈએ.

નિત્યકર્મ્મદ્વયં કૃત્વા પ્રવિશ્ય મખમણ્ડપં। સ્વાચાન્તો નિત્યવત્ કર્મ્મ કુર્યાન્નૈમિત્તિકે વિધૌ

દૈનિક બે કર્મો કરીને, યજ્ઞમંડપમાં પ્રવેશીને, પોતાને શુદ્ધ કરીને, જેમ દૈનિક કર્મ થાય છે એમ જ નિમિત્તિક કર્મ કરવું.

તતઃ સંશોધ્ય ચાત્માનં શિવહસ્તં તથાત્મનિ। વિન્યસ્ય કુમ્ભગં પ્રાચ્ચર્ય ઇન્દ્રાદીનામનુક્રમાત્

પછી પોતાને શુદ્ધ કરીને, શિવનું હસ્ત પોતાના પર સ્થિર કરીને, કુંભને પૂર્વ દિશામાં મૂકી, ક્રમશઃ ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓની પૂજા કરવી.

મણ્ડલો સ્થણ્ડિલે વાઽપિ પ્રકુર્વીત શિવાર્ચ્ચનં। તર્પણં પૂજનં વહ્નેઃ પૂર્ણાન્તં મન્ત્રતર્પણં

મંડળ અથવા સ્થીળિ પર શિવની પૂજા કરવી, તર્પણ, અગ્નિની પૂજા અને મંત્રતર્પણ પૂર્ણ કરવું.

દુઃસ્વપ્નદોષમોષાય શસ્ત્રેણાષ્ટાધિકં શતં। હુત્વા હૂં સમ્પુટેનૈવ વિદધ્યાત્ મન્ત્રદીપનં

અશુભ સ્વપ્નના દોષ દૂર કરવા માટે, શસ્ત્રમંત્રથી એકસો આઠ આહુતિ આપી, હૂં મંત્રથી સંરક્ષણ કરીને, મંત્રદીપન કરવું.

અન્તર્બલિવિધાનઞ્ચ મધ્યે સ્થણ્ડિલકુમ્ભયોઃ। કૃત્વા શિષ્યપ્રવેશાય લબ્ધાનુજ્ઞો બહિર્વ્રજેત્

સ્થીળિ અને કુંભ વચ્ચે આંતરિક બલિ આપવી, પછી શિષ્યના પ્રવેશ માટે અનુમતિ મેળવી બહાર જવું.

કુર્ય્યાત્સમયવત્તત્ર મણ્ડલારોપણાદિકં। સમ્પાતહોમં તન્નાડીરૂપદર્ભકરાનુગં

ત્યાં, નિયમ પ્રમાણે, મંડળ સ્થાપન અને સંબંધિત વિધિઓ, તથા દર્ભા અને નાળીઓ પ્રમાણે સંપાત હોમ કરવો.

તત્‌સન્નિધાનાય તિસ્રો હુત્વા મૂલાણુનાઽઽહુતીઃ। કુમ્ભસ્થં શિવમભ્યર્ચ્ચ્ય પાશસૂત્રમુપાહરેત્

તે દેવતાની હાજરી માટે, મૂળાનુસ્વારથી ત્રણ આહુતિ આપી, કુંભમાં શિવની પૂજા કરીને, પાશસૂત્ર લાવવું.

સ્વદક્ષિણોર્ધ્વકાયસ્ય શિષ્યસ્યાભ્યર્ચ્ચિતસ્ય ચ। તચ્છિખાયાં નિબધ્નીયાત્ પાદાઙ્ગુષ્ઠાવલમ્બિતં

પૂજિત શિષ્યના જમણા અને ઉપરના ભાગે, તેની શિખા સાથે પાશસૂત્ર બાંધવું, જે પગરાંના અંગૂઠા સુધી લટકે.