અગ્નિપુરાણમ્

આમન્ત્રિતોઽકસિ દેવેશ પ્રાતઃ કાલે મથા પ્રભો। કર્ત્તવ્યસ્તપસો લાભઃ પૂર્ણ સર્વં તવાજ્ઞયા

દેવોના સ્વામી, તમને પ્રભાતે આમંત્રિત કરી, હે પ્રભુ, તમારી આજ્ઞાથી તપનો લાભ પૂર્ણપણે મેળવવો.

મૂલેન શેષં પાત્રસ્થં પિધાયાથ પવિત્રકં। પ્રાતઃ સ્નાત્વા જગન્નાથં ગન્ધપુષ્પાદિભિર્યજેત્

મૂળથી પાત્રમાં રહેલું બાકી ઢાંકી, પછી પવિત્ર દોરો. સવારે સ્નાન કરી, જગન્નાથની સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી પૂજા કરવી.

નિત્યં નૈમિત્તિકં કૃત્વા દમનૈઃ પૂજયેત્તતઃ। શેષમઞ્જલિમાદાય આત્મવિદ્યાશિવાત્મભિઃ

રોજની અને નિમિત્તિક ક્રિયા કરી, પછી દમનકાથી પૂજા કરવી. બાકી રહેલું હાથમાં લઈ, આત્મજ્ઞાન અને શિવભાવથી અર્પણ કરવું.

મૂલાદ્યૈરીશ્વરાન્તૈશ્ચ ચતુર્થાઞ્જલિના તતઃ। ઓં હૌં મખેશ્વરાય મખં પૂરય પૂરય શૂલપાણયે નમઃ

પછી ચોથા અંજલિથી, મૂળથી ઈશ્વર સુધીના બીજમંત્રો સાથે, આ મંત્ર બોલો: 'ૐ હૌં, યજ્ઞના સ્વામી, યજ્ઞને પૂર્ણ કરો, પૂર્ણ કરો, ત્રિશૂલધારીને વંદન છે.'

ભગવન્નતિરિક્તં વા હીનં વા યન્મયા કૃતં। સર્વ તદસ્તુ સમ્પૂર્ણં યચ્ચ દામનકં મમ

હે ભગવાન, મેં જે કંઈ વધારે કે ઓછું કર્યું હોય, તે બધું પૂર્ણ થાઓ. મારી જે પણ ભેટ છે, તે પૂર્ણપણે સ્વીકારો.

ઈશ્વર ઉવાચ વક્ષ્યે સંસ્કારદીક્ષાયાં વિધાનં શૃણુ ષણ્મુખ ।૮૨.૦૦૧ આવાહયેન્મહેશસ્ય વહ્નિસ્થસ્ય શિરો હૃદિ ॥૮૨.૦૦૧ સંશ્લિષ્ટૌ તૌ સમભ્યર્ચ્ય સન્તર્પ્ય હૃદયાત્મના ।૮૨.૦૦૨ તયોઃ સન્નિધયે દદ્યાત્તેનૈવાહુતિપઞ્ચકં ॥૮૨.૦૦૨ કુસુમેનાસ્ત્રલિપ્તેન(૩) તાડયેત્તં હૃદા શિશું ।૮૨.૦૦૩ પ્રસ્ફુરત્તારકાકારં ચૈતન્યં તત્ર ભાવયેત્ ॥૮૨.૦૦૩ પ્રવિશ્ય તત્ર હુઙ્કારમુક્તં રેચકયોગતઃ ।૮૨.૦૦૪ સંહારિણ્યા તદાકૃષ્ય પૂરકેણ હૃદિ ન્યસેત્ ॥૮૨.૦૦૪ તતો વાગીશ્વરીયૌનૌ મુદ્રયોદ્ભવસઞ્જ્ઞયા ।૮૨.૦૦૫ હૃત્સમ્પુટિતમન્ત્રેણ(૧) રેચકેન વિનિક્ષિપેત્ ॥૮૨.૦૦૫ ઓં હાં હાં હાં આત્મને નમઃ(૨) જાજ્વલ્યમાને નિર્ધૂમે જુહુયાદિષ્ટસિદ્ધયે ।૮૨.૦૦૬ અપ્રવૃદ્ધે સધૂમે તુ હોમો વહ્નૌ ન સિદ્ધ્યતિ ॥૮૨.૦૦૬ સ્નિગ્ધઃ પ્રદક્ષિણાવર્તઃ સુગન્ધિઃ શસ્યતેઽનલઃ ।૮૨.૦૦૭ વિપરીતસ્ફુલિઙ્ગી ચ ભૂમિસ્પર્શઃ પ્રશસ્યતે ॥૮૨.૦૦૭ ઇત્યેવમાદિભિશ્ચિહ્નૈર્હુત્વા શિષ્યસ્ય કલ્મષં ।૮૨.૦૦૮ પાપભક્ષણહોમેન(૩) દહેદ્વા તં ભવાત્મના ॥૮૨.૦૦૮ દ્વિજત્વાપાદનાર્થાય તથા રુદ્રાંશભાવને ।૮૨.૦૦૯ આહારબીજસંશુદ્ધૌ(૪) ગર્ભાધાનાય સંસ્થિતૌ ॥૮૨.૦૦૯ સીમન્તે જન્મતો નામકરણાય ચ હોમયેત્ ।૮૨.૦૧૦ શતાનિ પઞ્ચ મૂલેન વૌષડાદિદશાંશતઃ ॥૮૨.૦૧૦ શિથિલીભૂતબન્ધસ્ય શક્તાવુત્કર્ષણં ચ યત્ ।૮૨.૦૧૧ આત્મનો રુદ્રપુત્ત્રત્વે ગર્ભાધાનં તદુચ્યતે ॥૮૨.૦૧૧ સ્વાન્તત્ર્યાત્મગુણવ્યક્તિરિહ પુંસવનં મતં ।૮૨.૦૧૨ માયાત્મનોર્વિવેકેન જ્ઞાનં સીમન્તવર્ધનં ॥૮૨.૦૧૨ શિવાદિતત્ત્વશુદ્ધેસ્તુ સ્વીકારો જનનં મતં ।૮૨.૦૧૩ બોધનં યચ્છિવત્વેન શિવત્વાર્હસ્ય નો મતં(૧) ॥૮૨.૦૧૩ સંહારમુદ્રયાત્માનં સ્ફુરદ્વહ્નિકણોપમં ।૮૨.૦૧૪ વિદધીત સમાદાય નિજે હૃદયપઙ્કજે ॥૮૨.૦૧૪ તતઃ કુમ્ભયોગેન મૂલમન્ત્રમુદીરયેત્ ।૮૨.૦૧૫ કુર્યાત્સમવશીભાવં તદા ચ શિવયોર્હૃદિ ॥૮૨.૦૧૫ બ્રહ્માદિકારણાત્યાગક્રમાદ્રેચકયોગતઃ ।૮૨.૦૧૬ નીત્વા શિવાન્તમાત્માનમાદાયોદ્ભવમુદ્રયા ॥૮૨.૦૧૬ હૃત્સમ્પુટિતમન્ત્રેણ રેચકેન વિધાનવિત્ ।૮૨.૦૧૭ શિષ્યસ્ય હૃદયામ્ભોજકર્ણિકાયાં વિનિક્ષિપેત્ ॥૮૨.૦૧૭ પૂજાં શિવસ્ય વહ્નેશ્ચ ગુરુઃ કુર્યાત્તદોચિતાં ।૮૨.૦૧૮ પ્રણતિઞ્ચાત્મને શિષ્યં સમયાન્ શ્રાવયેત્તથા ॥૮૨.૦૧૮ દેવં ન નિન્દેચ્છાસ્ત્રાણિ નિર્માલ્યાદિ ન લઙ્ઘયેત્ ।૮૨.૦૧૯ શિવાગ્નિગુરુપૂજા ચ કર્તવ્યા જીવિતાવધિ ॥૮૨.૦૧૯ બાલબાલિશવૃદ્ધસ્ત્રીભોગભુગ્વ્યાધિતાત્મનાં ।૮૨.૦૨૦ યથાશક્તિ દદીતાર્થં(૨) સમર્થસ્ય સમગ્રકાન્ ॥૮૨.૦૨૦ ભૂતાઙ્ગાનિ જટાભસ્મદણ્ડકૌપીનસંયમાન્ ।૮૨.૦૨૧ ઈશાનાદ્યૈર્હૃદાદ્યૈર્વા પરિજપ્ય યથાક્રમાત્ ॥૮૨.૦૨૧ સ્વાહાન્તસંહિતમન્ત્રૈઃ પાત્રેષ્વારોપ્ય પૂર્વવત્ ।૮૨.૦૨૨ સમ્પાદિતદ્રુતં હુત્વા સ્થણ્ડિલેશાય દર્શયેત્ ॥૮૨.૦૨૨ રક્ષણાય ઘટાધસ્તાદારોપ્ય ક્ષણમાત્રકં ।૮૨.૦૨૩ શિવાદાજ્ઞાં સમાદાય દદીત યતિને ગુરુઃ ॥૮૨.૦૨૩ એવં સમયદીક્ષાયાં વિશિષ્ટાયાં વિશેષતઃ ।૮૨.૦૨૪ વહ્નિહોમાગમજ્ઞાનયોગ્યઃ સઞ્જાયતે શિશ્રુઃ ॥૮૨.૦૨૪ ઇત્યાદિમહાપુરાણે આગ્નેયે સમયદીક્ષાકથનં નામ દ્વ્યશીતિતમોઽધ્યાયઃ ॥ ઈશ્વર ઉવાચ વક્ષ્યે સંસ્કારદીક્ષાયા વિધાનં શૃણુ ષણ્મુક। આવાહયેન્મહેશસ્ય વહ્નિસ્થસ્ય શિરો હૃદિ

સંશ્લિષ્ટૌ તૌ સમભ્યર્ચ્ય સન્તર્પ્પ હૃદયાન્મના। તતોઃ સન્નિધયે દદ્યાત્તેનૈવાહુતિપઞ્ચકં

બન્નેને એકરૂપ કરીને, હૃદયપૂર્વક પૂજા કરીને સંતોષ આપવો. પછી તેમની હાજરી માટે એ જ રીતે પાંચ આહુતિ આપવી.

કુસુમેનાસ્ત્રલિપ્તેન તાડયેત્તં હૃદા શિશું। પ્રસ્ફુરત્તારકાકારં ચૈતન્યં તત્ર બાવયેત્

શિશુના હૃદય પર શસ્ત્રમંત્રથી લિપ્ત ફૂલથી સ્પર્શ કરવો અને ત્યાં તારા જેવી ઝળહળતી ચેતનાનો ભાવ કરવો.

પ્રવિશ્ય તત્ર હુઙ્કારમુક્તં રેચકયોગતઃ। સંહારિણ્યા તદાકૃષ્ય પૂરકેણ હૃદિ ન્યસેત્

પછી ત્યાં પ્રવેશ કરીને, રેકકાયોગથી 'હું' ધ્વનિ ઉચ્ચારવી. સંહારિ શ્વાસથી તેને ખેંચી, પૂરણ શ્વાસથી હૃદયમાં સ્થિર કરવું.

તતો વાગીશ્વરીયૌનૌ મુદ્રયોદ્ભવસઞ્જ્ઞયા। હૃત્‌સમ્પુટિતમન્ત્રેણ રેચકેન વિનિક્ષિપેત્

પછી વાગીશ્વરી અને ઉદ્ભવ મુદ્રાથી, હૃદયમાં સંકુલ મંત્ર સાથે અને રેકકાથી તેને સ્થિર કરવું.

ઓં હાં હાં હાં આત્મને નમઃ । જાજ્વલ્યમાને નિર્દ્ધૂમે જુહુયાદિષ્ટસિદ્ધયે। અપ્રવૃદ્ધે સધૂમે તુ હોમો વહ્નૌ ન સિધ્યતિ

ૐ હાં હાં હાં આત્માને વંદન. જ્યારે અગ્નિ ધૂમ વિના તેજથી જ્વલતો હોય, ત્યારે ઇચ્છિત સિદ્ધિ માટે આહુતિ આપવી. જો અગ્નિ ધૂમયુક્ત અને અસંપૂર્ણ હોય તો હવન સફળ થતો નથી.

સ્નિગ્ધઃ પ્રદક્ષિણાવર્ત્તઃ સુગન્ધિઃ શસ્યતેઽનલઃ। વિપરીતસ્ફુલિઙ્ગી ચ ભૂમિસ્પર્શઃ પ્રશસ્યતે

સ્નિગ્ધ, દક્ષિણાવર્ત અને સુગંધિત અગ્નિ પ્રશંસનીય છે; વિપરીત ચિંગારીવાળો અને ભૂમિ સ્પર્શતો અગ્નિ પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

ઇત્યેવમાદિભિશ્ચિહ્નૈર્હુત્વા શિષ્યષ્ય કલ્મષં। પાપભક્ષણહોમેન દહેદ્વા તં ભવાત્મના

આ રીતે અને અન્ય ચિહ્નોથી હવન કરીને, ગુરુ શિષ્યના પાપો દહન કરે છે, અથવા પાપભક્ષી અગ્નિથી તેને નાશ કરે છે.

દ્વિજત્વાપાદનાર્થાય તથા રુદ્રાંશભાવને। આહારવીજ સંશુદ્ધૌ ગર્ભાધાનાય સંસ્થિતો

દ્વિજત્વ પ્રાપ્ત કરવા અને રુદ્રના અંશના ધ્યાન માટે, જ્યારે આહાર અને બીજ શુદ્ધ થાય, ત્યારે ગર્ભાધાન સંસ્કાર કરવામાં આવે છે.

સીમન્તે જન્મતો નામકરણાચ ચ હોમયેત્। શતાનિ પઞ્ચ મૂલેન વૌષડાદિદશાંશતઃ

સીમંત, જન્મ પછી અને નામકરણ સમયે, હવન કરવું. મૂળમંત્રથી પાંચસો, વૌષડ વગેરેથી દસ-દસ આહુતિ આપવી.

શિથિલીભૂતબન્ધસ્ય શક્તાવુત્‌કર્ષણં ચ યત્। આત્મનો રુદ્રપુત્રત્વે ગર્ભાધાનં તદુચ્યતે

જ્યારે બંધન ઢીલા પડે અને શક્તિ ઊંચી થાય, ત્યારે ગર્ભાધાન એટલે પોતાને રુદ્રપુત્ર તરીકે સ્થાપિત કરવું.

સ્વાન્તત્ર્યાત્મગુણવ્યક્તિરિહ પુંસવનં મતં। માયાત્મનોવિવેકેન જ્ઞાનં સીમન્તવર્દ્ધનં

અહીં સ્વતંત્રતા અને આત્મગુણોની પ્રગટિ પુંસવન સંસ્કાર કહેવાય છે; માયિક આત્માના વિવેકથી જ્ઞાન એટલે સીમંત સંસ્કાર.

શિવાદિતત્ત્વશ્રુદ્ધેસ્તુ સ્વીકારોજનનં મતં। બોધનં યચ્છિવત્વેન શિવત્વાર્હસ્ય નો મતં

શિવથી શરૂ થતા તત્ત્વોની શુદ્ધિ સ્વીકારવી એ જન્મ સંસ્કાર કહેવાય છે; શિવરૂપે જાગૃતિ એ શિવત્વ માટે યોગ્ય નથી માનાતું.

સંહારમુદ્રયાત્માનં સ્ફુરદ્વહ્નિકણોપમં। વિદધીત સમાદાય નિજે હૃદયપઙ્કજે

સંહાર મુદ્રાથી, પોતાને અગ્નિના ઝળહળતા કણ સમાન બનાવી, પોતાના હૃદયકમળમાં સ્થિર કરવું.

તતઃ કુમ્ભકયોગેન મૂલમન્ત્રમુદીરયેત્। કુર્ય્યાત્ સમવશીભાવં તદા ચ શિવયોર્હૃદિ

પછી કુંભક યોગથી મૂળમંત્ર ઉચ્ચારવો અને બંને શિવના હૃદયમાં સમત્વ સ્થાપિત કરવું.

બ્રહ્માદિકારણાત્યાગક્રમાદ્રેચકયોગતઃ। નીત્વા શિવાન્તમાત્માનમાદાયોદ્ભવમુદ્રયા

બ્રહ્માદિ કારણોના ત્યાગના ક્રમથી, રેકકાયોગથી આત્માને શિવપર્યંત લઈ જઈ, ઉદ્ભવ મુદ્રાથી તેને ગ્રહણ કરવું.

હૃત્‌સમ્પુટિતમન્ત્રેણ રેચકેન વિધાનવિત્। શિષ્યસ્ય હૃદયામ્ભોજકર્ણિકાયાં વિનિક્ષિપેત્

મંત્રને હૃદયકમળમાં સ્થિર કરીને અને શ્વાસ છોડવાની રીતથી, જાણકાર ગુરુએ એ મંત્રને શિષ્યના હૃદયકમળના મધ્યમાં સ્થિર કરવો જોઈએ.

પૂજાં શિવસ્ય વહ્નેશ્ચ ગુરુઃ કુર્ય્યાત્તદોચિતાં। પ્રણતિઞ્ચાત્મને શિષયં સમયાન્ શ્રાવયેત્તથા

ગુરુએ શિવ અને અગ્નિની યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી, પોતાને વંદન કરવું, શિષ્યને નિયમો સમજાવા અને વ્રતના સંકલ્પો ઉચ્ચારવા જોઈએ.

દેવં ન નિન્દેચ્છાસ્ત્રાણિ નિર્મ્માલ્યાદિન લઙ્ઘયેત્। શિવાગ્નિગુરુપૂજા ચ કર્ત્તવ્યા જીવતાવધિ

દેવતાનો કે શાસ્ત્રોનો અપમાન ન કરવો, વપરાયેલ પુષ્પાદિનો ત્યાગ ન કરવો અને શિવ, અગ્નિ તથા ગુરુની પૂજા જીવનભર કરવી જરૂરી છે.

બાલબાલિશવૃદ્ધસ્ત્રીભોગભુગ્‌વ્યાધિતાત્મનાં। યથાશક્તિ દદીતાર્થં સમર્થસ્ય સમગ્રકાન્

બાળકો, અજ્ઞાનીઓ, વૃદ્ધો, સ્ત્રીઓ, ભોગમાં લીન અને રોગગ્રસ્તને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાન આપવું અને સમર્થ વ્યક્તિએ સંપૂર્ણ રીતે દાન કરવું.

ભૂતાઙ્ગાનિ જટાભસ્મદણ્ડકૌપીનસંયમાન્। ઈશાનાદ્યૈર્હૃદાદ્યૈર્વા પરિજપ્ય યથાક્રમાત્

શરીરના તત્વો, જટા, ભસ્મ, દંડ, કૌપીન અને સંયમ—આ બધાનું ઉલ્લેખ, ઈશાનાદિ મંત્રો કે હૃદયાદિ મંત્રો દ્વારા ક્રમશઃ કરવો જોઈએ.

સ્વાહાન્તસંહિતામન્ત્રૈઃ પ્રાત્રેષ્વારોપ્ય પૂર્વવત્। સમ્પાદિતદ્રુતં હુત્વા સ્થણ્ડિલેશાય દર્શયેત્

સ્વાહા સાથે પૂરતા મંત્રો વડે, જેમ પહેલાં કરાયું હોય એમ, પાત્રો પર સ્થાપિત કરીને, વિધિપૂર્વક હોમ કરીને, બચેલાં દ્રવ્યને સ્થીળિ પર દર્શાવવું.

રક્ષણાય ઘટાધસ્તાદારોપ્ય ક્ષણમાત્રકં। શિવાદાજ્ઞાં સમાદાય દદીત વ્રતિને ગુરુઃ

રક્ષા માટે પાત્રની નીચે થોડો સમય રાખીને, શિવની આજ્ઞા મેળવી, ગુરુએ વ્રતીને એ આપવું જોઈએ.

એવં સમયદીક્ષાયાં વિશિષ્ટાયાં વિશેષતઃ। વહ્નિહોમાગમજ્ઞાનયોગ્યઃ સઞ્જાયતે શિશુઃ

આ રીતે વિશિષ્ટ સમયદીક્ષા દ્વારા, શિષ્ય અગ્નિહોમ અને શાસ્ત્રજ્ઞાન માટે યોગ્ય બની જાય છે.