અગ્નિપુરાણમ્

પ્રતાપ્યાગ્નૌ ત્રિધા દર્ભમૂલમધ્યાગ્રકૈઃ સ્પરૃશેત્ । કુશસ્પૃષૃપ્રદેશે તુ આત્મવિદ્યાશિવાત્મકં

અગ્નિમાં તાપ્યા પછી, દર્ભાના મૂળ, મધ્ય અને છેડા સ્પર્શે; કુશા ઘાસ સ્પર્શેલા સ્થળે, આત્મવિદ્યાની શિવરૂપતા સ્થાપિત કરે.

ક્રમાત્તત્ત્વત્રયં ન્યસ્ય હાં હીં હૂં સં રવૈઃ ક્રમાત્। સ્રુચિ શક્તિં સ્તુવે શમ્ભું વિન્યસ્ય હૃદયાણુના

ક્રમશઃ તત્વત્રયને હાં, હીં, હૂં, સં અને રા ધ્વનિ સાથે સ્થાપિત કરે; સ્રુચિમાં શક્તિ અને શંભુની સ્તુતિ, હૃદયના અણુને સ્થાપિત કરીને કરે.

ત્રિસૂત્રીવેષ્ટિતગ્રીવૌ પૂજિતૌ કુસુમાદિભિઃ। કુશાનામુપરિષ્ટાત્તૌ સ્થાપયિત્વા સ્વદક્ષિણે

ત્રણ સૂત્રથી ગળા વળેલા બેને, ફૂલ વગેરેથી પૂજ્યા પછી, કુશા ઘાસની ઉપર, પોતાના જમણા બાજુ પર મૂકે.

ગવ્યમાજ્યં સમાદાય વીક્ષણાદિવિશોધિતં। સ્વકાં બ્રહ્મમયીં મૂર્ત્તિ સઞ્ચિન્ત્યાદાય તદ્‌ઘૃતં

ગાયનું શુદ્ધ ઘી લઈ, જોવાની અને અન્ય રીતોથી શુદ્ધ કરેલું હોય, પોતાના સ્વરૂપને બ્રહ્મરૂપમાં કલ્પના કરીને, એ ઘી લેવું.

કુણ્ડસ્યોર્ધ્વં હૃદાવર્ત્યં ભ્રામયિત્વાગ્નિગોચરે। પુનર્વ્વિષ્ણુમયીં ધ્યાત્વા ઘૃતમીશાનગોચરે

કુંડના ઉપર, હૃદયના સ્તરે, અગ્નિની નજીક, એ ઘી ફેરવીને, ફરીથી વિષ્ણુરૂપનું ધ્યાન કરીને, એ ઘી ઈશાનના ક્ષેત્રમાં મૂકવું.

ધૃત્વાદાય કુશાગ્રેણ સ્વાહાન્તં શિરસાણુના । જુહુયાદ્વિષ્ણવે વિન્દું રુદ્રરૂપમનન્તરં

કુશના અગ્રથી એ ઘી લઈને, 'સ્વાહા' બોલતાં, માથું થોડું ઝુકાવી, એક બિંદુ વિષ્ણુને અર્પણ કરવું અને તરત જ રુદ્રને પણ અર્પણ કરવું.

બાવયન્નિજમાત્માનં નાભૌ ધૃત્વા પ્લવેત્તતઃ। પ્રાદેશમાત્રદર્ભાભપ્યામઙ્ગુષ્ઠાનામિકાગ્રકૈઃ

પોતાના આત્માનું ધ્યાન કરીને, એ ઘી નાભિ પર રાખવું અને પછી તરવું; એક હથેળી જેટલી લાંબી દર્ભા ઘાસ, અંગૂઠા અને અનામિકા અગ્રથી ઉપયોગ કરવો.

ધૃતાભ્યાં સમ્મુખં વહ્નેરસ્ત્રેણાપ્લવમાચરેત્। હૃદાત્મસમ્મુખં તદ્વત્ કુર્યાત્ સમ્પ્લવનન્તતઃ

બંને હાથમાં દર્ભા પકડી, અગ્નિ સામે, શસ્ત્રમુદ્રાથી તરવું; એ જ રીતે, હૃદય અને આત્મા સામે, પછીનું તરવું કરવું.

હૃદાલબ્ધદગ્ધદર્ભં શસ્ત્રક્ષેપાત્ પવિત્રયેત્। દીપ્તેનાપરદર્ભેણ નિવાહ્યાનેન દીપયેત્

હૃદય પર દર્ભા ઘાસ દહેલી હોય, એ શસ્ત્રમુદ્રાથી ફેંકીને શુદ્ધ કરવું; બીજી પ્રગટેલી દર્ભા વડે એને ઝાડવું અને પ્રગટાવવું.

અસ્ત્રમન્ત્રેણ નિર્દ્દગ્ધં વહ્નૌ દર્ભં પુનઃ ક્ષિપેત્। ક્ષિપ્ત્વા ઘૃતે કૃતગ્રન્‌થિકુશં પ્રાદેશસમ્મિતં

શસ્ત્રમંત્રથી દહેલી દર્ભા ફરીથી અગ્નિમાં નાખવી; પછી, એક હથેળી જેટલી લાંબી, ગાંઠવાળી કુશા ઘાસ ઘીમાં મૂકવી.

પક્ષદ્વયમિડાદીનાં ત્રયં ચાજ્યે વિભાવયેત્। ક્રમાદ્ભાગત્રયાદાજ્યં સ્રુવેણાદાય હોમયેત્

ઈડા અને અન્ય માટે ઘીમાં બે પાંખ અને ત્રણ શરીર કલ્પના કરવી; પછી, ક્રમશ: ત્રણ ભાગ ઘી સ્રુવથી લઈને, અગ્નિમાં અર્પણ કરવું.

સ્વેત્યગ્નૌ હા ઘૃતે ભાગં શેષમાજ્યં ક્ષિપેત્ ક્રમાત્। ઓં હાં અગ્નયે સ્વાહા। ઓં હાં સોમાય સ્વાહા। ઓં હાં અગ્નીષોમાભ્યાં સ્વાહા। ઉદ્‌ઘાટનાય નેત્રાણાં અગ્નેર્નેત્રત્રયે ભુખે

એ રીતે, અગ્નિમાં ઘીનો ભાગ અર્પણ કરવો અને બાકી ઘી ક્રમશ: નાખવું: 'ઐં હાં અગ્નિને સ્વાહા; ઐં હાં સોમને સ્વાહા; ઐં હાં અગ્નિ-સોમને સ્વાહા.' અગ્નિના ત્રણ નેત્રો માટે નેત્રો ખોલવાની વિધિ.

સ્રુવેણ ઘૃતપૂર્ણેન ચતુર્થીમાહુતિં યજેત્। ઓં હાં અગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા। અભિમન્ઞ્ય ષડઙ્ગેન બોધયેદ્ધેનુમુદ્રયા

સ્રુવમાં ઘી ભરેલું લઈને, ચોથું હવન કરવું: 'ઐં હાં અગ્નિને સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહા.' છ અંગોનું ધ્યાન કરીને, ગાયની મુદ્રાથી જાગૃત કરવું.

અવગુણ્ઠ્ય તનુત્રેણ રક્ષેદાજ્યં શરાણુના । હૃદાજ્યવિન્દુવિક્ષેપાત્ કુર્ય્યાદભ્યુક્ષ્ય શોધનં

ત્રણ શરીરથી ઘી ઢાંકવું અને તીરમુદ્રાથી એનું રક્ષણ કરવું; હૃદયમાંથી ઘીનો બિંદુ ફેંકીને છાંટવું અને શુદ્ધ કરવું.

વક્ત્રાભિઘારસન્ધાનં વક્ત્રૈકીકરણં તથા। ઓં હાં સદ્યોજાતાય સ્વાહા। ઓં હાં વામદેવાય સ્વાહા। ઓં હાં અઘોરાય સ્વાહા। ઓં તત્‌પુરુષાય સ્વાહા। ઓં હાં ઈશાનાય સ્વાહા। ઇત્યેકૈકઘૃતાહુત્યા કુર્ય્યાદ્વક્ત્રાભિઘારકમ્

મુખોનું મિલન અને જોડાણ કરવું: 'ઐં હાં સદ્યોજાતને સ્વાહા; ઐં હાં વામદેવને સ્વાહા; ઐં હાં અઘોરને સ્વાહા; ઐં તત્પુરુષને સ્વાહા; ઐં હાં ઈશાનને સ્વાહા.' દરેક ઘી અર્પણ સાથે મુખોનો સ્પર્શ કરવો.

ઔં હાં સદ્યોજાતવામદેવાભ્યાં સ્વાહા। ઓં હાં વામદેવાઘોરાબ્યાં સ્વાહા। ઓં હાં અઘોરતત્‌પુરુષાભ્યાં સ્વાહા। ઓં હાં તત્‌પુરુષેશાનાબ્યાં સ્વાહા। ઇતીવક્ત્રાનુસન્ધાનં મન્ત્રૈરેભિઃ ક્રમાચ્ચરેત્। અગ્નિતો ગતયા વાયું નિર્ઋતાદિશિવાન્તયા

'ઐં હાં સદ્યોજાત-વામદેવને સ્વાહા; ઐં હાં વામદેવ-અઘોરને સ્વાહા; ઐં હાં અઘોર-તત્પુરુષને સ્વાહા; ઐં હાં તત્પુરુષ-ઈશાનને સ્વાહા.' એ રીતે, ક્રમશ: એ મંત્રોથી મુખોનું જોડાણ કરવું, અગ્નિથી વાયુ સુધી, શિવ સુધી.

બક્ત્રાણાપેકતાં કુર્ય્યાત્ સ્રુવેણ ઘૃતધારયા। ઓં હાં સદ્યોજાતવામદેવાઘોરતત્‌પુરુષેસાનેભ્યઃ સ્વારા। ઇતીષ્ટવક્ત્રે વક્ત્રાણામન્તર્ભાવસ્તદાકૃતિઃ

સ્રુવથી ઘીનો પ્રવાહ કરીને મુખોની એકતા સ્થાપિત કરવી: 'ઐં હાં સદ્યોજાત, વામદેવ, અઘોર, તત્પુરુષ, ઈશાનને સ્વાહા.' ઈચ્છિત મુખમાં, એ સ્વરૂપે મુખોની સમાવિષ્ટતા થાય છે.

ઈશેન વહ્નિમભ્યર્ચ્ય દત્વાસ્ત્રેણાહુતિત્રયમ્। કુર્યાત્ સર્વ્વાત્મના નામ શિવાગ્નિસ્ત્વં હુતાશન

ઈશાનથી અગ્નિની પૂજા કરીને, શસ્ત્રમુદ્રાથી ત્રણ હવન અર્પણ કર્યા પછી, સંપૂર્ણ ભાવથી નામ બોલવું: 'હુતાશન, તું શિવ-અગ્નિ છે.'

હૃદાર્ચ્ચિતૌ વિસૃષ્ટાગ્નૌ પિતરૌ વિધિપૂરણીં। મૂલેન વૌષુડન્તેન દદ્યાત્ પૂર્ણાં યથાવિધિ

હૃદયમાં અગ્નિની પૂજા અને વિસર્જન કર્યા પછી, બંને પિતૃઓને યોગ્ય રીતે સન્માન આપીને, મૂળ અને 'વૌષુડ' અંત સાથે, વિધિ મુજબ પૂર્ણ હવન અર્પણ કરવું.

તતો હૃદમ્બુજે સાઙ્ગં સસેનં ભાસુરં પરમ્ । યજેત્ પૂર્વ્વવદાવાહ્ય પ્રાર્થ્યાજ્ઞાન્તર્પ્પયેચ્છિવમ્

પછી, હૃદયના કમળમાં, તમામ અંગો અને સેનાસહીત, તેજસ્વી અને સર્વોચ્ચ, પૂર્વની જેમ પૂજા કરીને, આમંત્રિત કરી, ઈચ્છિત પ્રાર્થના શિવને અર્પણ કરવી.

યાગાગ્નિશિવયોઃ કૃત્વા નાડીસન્ધાનમાત્મના। શક્ત્યા મૂલાણુના હોમં કુર્ય્યાદઙ્ગૈર્દ્દશાંશતઃ

યજ્ઞ અગ્નિ અને શિવનો સંબંધ પોતાના નાડીઓથી સ્થાપિત કરીને, મૂળ અને શસ્ત્રમુદ્રાથી, દસમાં ભાગે અંગો સાથે હવન કરવું.

ઘૃતસ્ય કાર્ષિકો હોમઃ ક્ષીરસ્ય મધુનસ્તથા। શુક્તિમાત્રાહુતિર્દ્દધ્નઃ પ્રસૃતિઃ પાયસસ્ય તુ

ઘી, દૂધ અને મધનો હવન માટે કાર્ષિક માપ રાખવો; દહીં માટે શુક્તિ જેટલું, અને પાયસ માટે પ્રસૃતિ જેટલું અહૂતિ આપવી.

યથાવત્‌ સર્વ્વભક્ષાણાં લાજાનાં મુષ્ટિસમ્મિતમ્। ખણ્ડત્રયન્તુ મૂલાનાં ફ્લાનાં સ્વપ્રમાણતઃ

બધા ભોજનપદાર્થો માટે લાજનો એક મુઠ્ઠી જેટલો ભાગ યોગ્ય છે; મૂળ માટે ત્રણ ટુકડા, અને ફળો માટે તેમનું યોગ્ય માપ રાખવું.

ગ્રાસાર્દ્ધંમાત્રમન્નાનાં સૂક્ષ્માણિ પઞ્ચ હોમયેત્। ઇક્ષોરાપર્વ્વિકં માનં લતાનામઙ્ગુલદ્વયમ્

અન્ન માટે અડધો ગ્રાસ, અને સૂક્ષ્મ વસ્તુઓ માટે પાંચ અહૂતિ આપવી; ઈક્ષુ માટે અપર્વિક જેટલું, અને વેલવાળી વસ્તુઓ માટે બે આંગળી જેટલું માપ રાખવું.

પુષ્પં પત્રં સ્વમાનેન સમિધાં તુ દસાઙ્ગુલમ્। ચન્દ્રચન્દનકાશ્મીરકસ્તૂરીયક્ષકર્દ્દમાન્

ફૂલ અને પાંદડાં માટે તેમનું પોતાનું માપ રાખવું; સમિધ માટે દસ આંગળી જેટલું; ચંદ્રકાંતિ, ચંદન, કાશ્મીર, કસ્તૂરી અને યક્ષકર્દમ માટે—

કલાયસમ્મિતાનેતાન્ ગુગ્ગુલું વદરાસ્થિવત્। કન્દાનામષ્ટમં ભાગં જુહુયાદ્વિધિવત્ પરમ્

કલાય જેટલું ગૂગલુ, અને વદરાના પથ્થર જેટલું; કંદ માટે અઠમો ભાગ યોગ્ય રીતે અહૂતિ આપવી.

હોમં નિર્વર્ત્તયેદેવં બ્રહ્મવીજપદૈસ્તતઃ। ઘૃતેન સ્રુચિ પૂર્ણાયાં નિધાયાધોમુખં સ્રુવમ્

આ રીતે બ્રહ્મના બીજમંત્રો સાથે હવન કરવો; ઘીથી ભરેલી સૃચી નીચે દિશામાં રાખવી.

સ્રુગગ્રે પુષ્પમારોપ્ય પઞ્ચાદ્વામેન પાણિના। પુનઃ સવ્યેન તૌ ધૃત્વા શઙ્ખસન્નિભમુદ્રયા

સૃચીના અગ્ર પર ફૂલ મૂકીને, ડાબા હાથથી પકડી, પછી બંનેને જમણા હાથથી પકડી, શંખ જેવી મુદ્રા બનાવવી.

સમુદ્ગતોઽર્દ્ધકાયશ્ચ સમપાદઃ સમુત્થિતઃ। નાભૌ તન્મૃલમાધાય સ્રુગગ્રવ્યગ્રલોચનઃ

અડધું શરીર ઊંચું કરીને, પગ સરખા રાખી, ફૂલ નાભિ પર મૂકવું અને સૃચીનો અગ્ર આંખ તરફ રાખવો.