અગ્નિપુરાણમ્

ચિચ્છક્તિં બોધયિત્વા તુ મૂલાત્ સાન્નિધ્યકં ચરેત્। ભૂસ્વર્ણવસ્ત્રગોન્નાદિ ગુરવે બ્રહ્મણેર્પયેત્। એવં દેવ્યોઽખિલાઃ સ્થાપ્યાવાહ્ય સ્વર્ગાદિ ભાવયેત્

ચૈતન્ય શક્તિ જાગૃત કરીને મૂળથી આહ્વાન કરો; ગુરુ અથવા પુરોહિતને સોનુ, વસ્ત્ર, ગાય વગેરે અર્પણ કરો; આ રીતે બધી દેવી-દેવતાઓની સ્થાપના અને આહ્વાન કરીને તેમને સ્વર્ગાદિ સ્થાનોમાં મનન કરો.

અગ્નિપુરાણમ્ અધ્યાયઃ ૭૧- ગણેશપૂજાવિધિઃ અથ એકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ ઈશ્વર ઉવાચ ગણપૂજાં પ્રવક્ષ્યામિ નિર્વિઘ્નામખિલાર્થદામ્ । ગણાય સ્વાહા હૃદયમેકદંષ્ટ્રાય વૈ શિરઃ

હવે હું ગણેશજીની પૂજાની વિધિ કહું છું, જે બધાં વિઘ્નો દૂર કરે છે અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે. 'ગણાય સ્વાહા' – હૃદય માટે; 'એકદંષ્ટ્રાય' – માથા માટે.

ગજકર્ણિને ચ શિખા ગજવક્ત્રાય વર્ગ ચ । મહોદરાય સ્વદન્તહસ્તાયાતિ તથાસ્ત્રકમ્

'ગજકર્ણિને' – શિખા માટે; 'ગજવક્ત્રાય' – વર્ગ માટે; 'મહોદરાય, સ્વદંતહસ્તાય' – અને એ રીતે શસ્ત્રો માટે.

ગણો ગુરુઃ પાદુકા ચ શક્ત્યનન્તૌ ચ ધર્મકઃ । મુખ્યાસ્થિમણ્ડલં ચાધશ્ચોર્ધ્વચ્છદનમર્ચયેત્

ગણો ગુરુ છે, પાદુકા છે, બે શક્તિઓ અને ધર્મ છે; મુખ્ય અસ્થિમંડળ નીચે અને ઉપરનું આવરણ પૂજો.

પદ્મકર્ણિકવીજાંશ્ચ જ્વાલિનીં નન્દયાર્ચયેત્ । સૂર્યેશા કામરૂપા ચ ઉદયા કામવર્તિની

પદ્મકર્ણિકાના બીજાક્ષરો અને જ્વાલિનીને નંદા સાથે પૂજો; સૂર્યેશા, કામરૂપા, ઉદયા અને કામવર્તિનીને પણ પૂજો.

સત્યા ચ વિઘ્નનાશા ચ ગ્રાસનં ગન્ધમૃત્તિકા । યં શોષો રં ચ દહનં પ્લવો લં વં તથામૃતમ્

સત્યા અને વિઘ્નનાશા, ગ્રાસ, સુગંધિત માટી; યં, શોષ, રં, દહન, પલવ, લં, વં અને અમૃત પણ.

લમ્બોદરાય વિદ્મહે મહોદરાય ધીમહિ તન્નો દન્તી પ્રચોદયાત્ ॥ ગણપતિર્ગણાધિપો ગણેશો ગણનાયકઃ। ગણક્રીડો વક્રતુણ્ડ એકદંષ્ટ્રો મહોદરઃ

અમે લંબોદરનું ધ્યાન કરીએ છીએ, મહોદરનું ચિંતન કરીએ છીએ, દંતી અમને પ્રેરણા આપે. ગણપતિ, ગણાધિપતિ, ગણેશ, ગણનાયક, ગણોમાં રમનાર, વક્રતુંડ, એકદંષ્ટ્ર, મહોદર.

ગજવક્ત્રો લમ્બકુક્ષિર્વિકટો વિઘ્નનાશનઃ। ધૂમ્રવર્ણા મહેન્દ્રાદ્યાઃ પૂજ્યા ગણપતેઃ સ્મૃતાઃ

ગજવક્ત્ર, લંબકુક્ષી, વિકટ, વિઘ્નનાશક; ધૂમ્રવર્ણ અને મહેન્દ્રાદિ પણ ગણપતિ માટે પૂજનીય ગણાય છે.

ભગવાનુવાચ એવં તાક્ષ્યસ્ય ચક્રસ્ય બ્રહ્મણો નૃહરેસ્તથા। પ્રતિષ્ઠા વિષ્ણુવત્ કાર્યા સ્વસ્વમન્ત્રેણ તાં શ્રૃણુ

ભગવાને કહ્યું: આ રીતે તાક્ષ્યના ચક્ર, બ્રહ્મા અને નૃહરિની પ્રતિષ્ઠા પણ વિષ્ણુની જેમ, દરેકના પોતાના મંત્રથી કરવી જોઈએ – એ સાંભળો.

સુદર્શન મહાચક્ર શાન્ત દુષ્ટભયઙ્કર। ચ્છિન્દ છિન્દ ભિન્દ ભિન્દ વિદારય વિદારય અભ્યર્ચ્ય ચક્રં ચાનેન રણે દારયતે રિપૂન્

'સુદર્શન મહાચક્ર, શાંત, દુષ્ટ અને ભયને નાશ કરનાર, કાપો, કાપો! ફાડો, ફાડો! ચીરો, ચીરો!' – આ રીતે ચક્રની પૂજા કર્યા પછી યુદ્ધમાં તે શત્રુઓને નાશ કરે છે.

ત્રૈલોક્યમોહનૈર્મ્મન્ત્રૈઃ સ્થાપ્યસ્ત્રૈલોક્યમોહનઃ। ગદી દક્ષે શાન્તિકરો દ્વિભુજો વા ચતુર્ભુજઃ

ત્રણે લોકને મોહિત કરનારા મંત્રોથી ત્રિલોકમોહનને સ્થાપો; જમણે બાજુએ ગદા ધારક, શાંતિદાયક, બે હાથવાળો કે ચાર હાથવાળો.

વામોદ્‌ર્ધ્વે કારયેચ્ચક્રં પાઞ્ચજન્યમથો હ્યધઃ। શ્રીપુષ્ટિસંયુતં કુર્ય્યાદ્ બલેન સહ ભદ્રયા

ડાબી ઉપર ચક્ર અને નીચે પાંજજન્ય શંખ સ્થાપો; તેમને શ્રી અને પુષ્ટિ સાથે, બલ અને ભદ્રા સાથે જોડો.

પ્રાસાદે સ્થાપયેદ્વિષ્ણું ગૃહે વા મણ્ડપેઽપિ વા। વામનં ચૈવ વૈકુણ્ઠં હયાસ્યમનિરુદ્ધકમ્

વિષ્ણુને મંદિરમાં, ઘરમાં કે મંડપમાં પણ સ્થાપો; વામન, વૈકુંઠ, હયગ્રીવ અને અનિરુદ્ધને પણ સ્થાપો.

સ્થાપયેજ્જલશય્યાસ્થં મત્સ્યાદીંશ્ચાવતારકાન્। સઙ્કર્ષણં વિશ્વરૂપં લિઙ્ગં વૈ રુદ્રમૂર્તિકમ્

જળશય્યામાં શયન કરનારને અને મત્સ્યાદિ અવતારોને સ્થાપો; સંકર્ષણ, વિશ્વરૂપ અને રુદ્રમૂર્તિ રૂપે લિંગ પણ સ્થાપો.

અર્દ્ધનારીશ્વરં તદ્વદ્ધરિશઙ્કરમાતૃકાઃ। ભૈરવં ચ તથા સૂર્ય્યં ગ્રહાંસ્તદ્વદ્વિનાયકમ્

એ જ રીતે અર્ધનારીશ્વર, હરિ, શંકર, માતાઓ, ભૈરવ, સૂર્ય, ગ્રહો અને વિનાયકનું પણ ચિત્રાંકન કરવું જોઈએ.

ગૌરીમિન્દ્રાદિકાં લેપ્યાં ચિત્રજાં ચ બલાબલામ્। પુસ્તકાનાં પ્રતિષ્ઠાં ચ વક્ષ્યે લિખનતદ્વિધિમ્

હું હવે ગૌરી, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ, વિવિધ દેવીઓ, બલા અને બલાનું ચિત્ર કઈ રીતે બનાવવું અને પુસ્તકોની સ્થાપના કેવી રીતે કરવી તે સમજાવીશ.

સ્વસ્તિકે મણ્ડલેઽભ્યર્ચ્ય શરપત્રાસને સ્થિતમ્ । લોખ્યઞ્ચ લિખિતં પુસ્તં ગુરું વિદ્યાં હરિં યજેત્

સ્વસ્તિક કે મંડળ પર પૂજા કરીને, દર્ભના આસન પર બેસી, લખાયેલા પુસ્તક, ગુરુ, વિદ્યા અને હરિની પૂજા કરવી.

યજમાનો ગુરું વિદ્યાં હરિં લિપિકૃતં નરમ્। પ્રાઙ્‌મુખઃ પદ્મિનીં ધ્યાયેત્ લિખિત્વા શ્લોકપઞ્ચકમ્

યજમાન પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, પાંચ શ્લોક લખીને, પદ્મ પર ધ્યાન ધરે અને ગુરુ, વિદ્યા, હરિ તથા લેખકની પૂજા કરે.

રૌપ્યસ્થમસ્યા હૈમ્યા ચ લેખન્યા નાગરાક્ષરમ્ । બ્રાહ્મણાન્ બોજયેચ્છક્ત્યા શક્ત્યા દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્

ચાંદી કે સોનાની કલમથી નાગરી અક્ષર લખી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને દક્ષિણ પણ આપવી.

ગુરું વિદ્યાં હરિં પ્રાર્ચ્ય પુરાણાદિ લિખેન્નરઃ। પૂર્વવન્મણ્ડલાદ્યે ચ ઐશાન્યાં ભદ્રપીઠકે

ગુરુ, વિદ્યા અને હરિની પૂજા કર્યા પછી, પૂર્વે જણાવ્યા પ્રમાણે, મંડળ વગેરેથી શરૂ કરીને, આઈશાન્ય દિશામાં શુભ આસન પર પુરાણ વગેરે લખવું.

દર્પ્પણે પુસ્તકં દૃષ્ટ્વા સેચયેત્ પૂર્વ્વવદ્ ઘટૈઃ। નેત્રોન્મીલનકં કૃત્વા શય્યાયાં તુ ન્યસેન્નરઃ

દર્પણમાં પુસ્તક જોઈ, પહેલાં જેવું જ ઘડામાંથી પાણી છાંટવું; પછી નેત્ર ઉદ્ઘાટન વિધિ કરીને, પુસ્તકને શય્યા પર મૂકવું.

ન્યસેત્તુ પૌરુષં સૂક્તં વેદાદ્યં તત્ર પુસ્તકે। કૃત્વા સજીવીકરણં પ્રાર્ચ્ય હુત્વા ચરું તતઃ

પુસ્તકમાં પુરુષ સૂક્ત અને વેદનો આરંભ ભાગ મૂકીને, જીવંતકરણ વિધિ કરી, પૂજા કરીને પછી ચરુનો હવન કરવો.

સમ્પ્રાશ્ય દક્ષિણાભિસ્તુ ગુર્વ્વાદીન્ ભોજયેદ્ દ્વિજાન્। રથેન હસ્તિના વાપિ ભ્રામયેત્ પુસ્તકં નરૈઃ

ગુરુ અને અન્ય બ્રાહ્મણોને ભોજન અને દક્ષિણ આપી, પછી પુરુષોએ પુસ્તકને રથ કે હાથી પર બેસાડી ફરવવું.

ગૃહે દેવાલયાદૌ તુ ષુસ્તકં સ્થાપ્ય પૂજયેત્। વસ્ત્રાદિવેષ્ટિતં પાઠાદાદાવન્તે સમર્ચ્ચયેત્

પુસ્તકને ઘર કે મંદિરમાં રાખીને પૂજા કરવી, કપડાં વગેરેમાં લપેટવું અને પાઠના આરંભે તથા અંતે સન્માન કરવું.

જગચ્છાન્તિઞ્ચાવધાર્ય્ય પુસ્તકં વાચયેન્નરઃ। અદ્યાયમેકં કુમ્ભાદ્ભિર્યજમાનાદિ સેચયેત્

જગતની શાંતિ માટે પુસ્તકનું પાઠ કરાવવું, દરેક અધ્યાયના આરંભે યજમાન અને અન્યને ઘડાના પાણીથી છાંટવું.

દ્વિજાય પુસ્તકં દત્ત્વા ફલસ્યાન્તો ન વિદ્યતે। ત્રીણ્યાહુરતિદીનાનિ ગાવઃ પૃથ્વી સરસ્વતી

બ્રાહ્મણને પુસ્તક આપ્યા પછી પુણ્યનો અંત નથી; ગાય, પૃથ્વી અને સરસ્વતી – આ ત્રણને અતિ દયાળુ માનવામાં આવે છે.

વિદ્યાદાનફલં દત્ત્વા મસ્યન્તં પત્રસઞ્ચયમ્। યાવત્તુ પત્રસઙ્‌ખ્યાનમક્ષરાણાં તથાઽન્ઘ

વિદ્યા દાનનું ફળ, મસી અને પાનાંનો સંચય આપ્યા પછી, જેટલા પાનાં અને અક્ષર હોય છે, એટલું ફળ મળે છે, પ્રિય.

તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ વિષ્ણુલોકે મહીયતે। પઞ્ચરાત્રં પુરાણાનિ ભારતાનિ દદન્નરઃ। કુલૈકવિંશમુદ્ધૃત્ય પરે તત્ત્વે તુ લીયતે

એટલા હજાર વર્ષ સુધી વિષ્ણુલોકમાં માન મળે છે; પાંચ રાત્રિ પુરાણ અને ભારત આપવાથી એકવીસ પેઢી ઉદ્ધાર થાય છે અને અંતે પરમ તત્ત્વમાં લીન થાય છે.