અગ્નિપુરાણમ્

આત્માનં સન્નિધીકૃત્ય બ્રહ્માદિપરિવારકાન્। સ્વનામ્ના સ્થાપયેદન્યાનાયુધાદીન્ સ્વમુદ્રયા

પહેલા આત્માને સ્મરણ કરી, પછી બ્રહ્મા અને તેમના સહયોગીઓને બોલાવી, દરેકને તેમના પોતાના નામે અને તેમના શસ્ત્રાદિ સાથે, પોતાની મુદ્રાથી સ્થાપિત કરવું.

યાત્રાવર્ષાદિકં દૃષ્ટ્વા જ્ઞેયઃ સ્ન્નિહિતો હરિઃ। નત્વા સ્તુત્વા સ્તવાદ્યૈશ્ચ જપ્ત્વા ચાષ્ટાક્ષરાદિકમ્

યાત્રા અને શુભ પ્રસંગો જોઈને સમજવું કે હરિ હાજર છે; પછી વંદન કરી, સ્તુતિ અને મંત્રો દ્વારા પ્રશંસા કરી, અષ્ટાક્ષર મંત્ર અને અન્ય મંત્રોનો જાપ કરવો.

ચણ્ડપ્રચણ્ડૌ દ્વારસ્થૌ નિર્ગત્યાભ્યર્ચયેદ્‌ગુરુઃ। અગ્નિમણ્ડપમાસાદ્ય ગરુડં સ્થાપ્ય પૂજયેત્

ગુરુએ દ્વાર પર ઉભેલા ચંડ અને પ્રચંડની બહાર જઈ પૂજા કરવી; પછી અગ્નિ મંડપે જઈ, ગરુડને સ્થાપિત કરી અને પૂજા કરવી.

દિગીશાન્ દિશિ દેવાશ્ચં સ્થાપ્ય સમ્પૂજ્ય દેશિકઃ। વિશ્વક્‌સેનં તુ સંસ્થાપ્ય શઙ્ખચક્રાદિ પૂજયેત્

ગુરુએ દિશાના દેવતાઓ અને દિશાના રક્ષકોને સ્થાપિત કરી અને યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી; પછી વિશ્વક્ષેનને સ્થાપિત કરી, શંખ, ચક્ર વગેરેથી પૂજા કરવી.

સર્વપાર્ષદકેભ્યશ્ચ બલિં ભૂતેભ્ય અર્પયેત્। ગ્રામવસ્ત્રસુવર્ણાદિ ગુરવે દક્ષિણાં દદેત્

બધા પાર્ષદો અને ભૂતગણોને ભેટ અર્પણ કરવી; ગામમાંથી વસ્ત્ર, સોનું વગેરે ગુરુને દક્ષિણારૂપે આપવું.

યાગોપયોગિદ્રવ્યાદ્યમાચાર્ય્યાય નરોર્પયેત્। આચાર્ય્યાદક્ષિણાર્દ્ધન્તુ ઋત્વિગભ્યો દક્ષિણાં દદેત્

યજ્ઞમાં ઉપયોગી બધી વસ્તુઓ ગુરુને અર્પણ કરવી; ગુરુને મળતી દક્ષિણાનો અડધો ભાગ ઋત્વિજોને આપવો.

અન્યેબ્યો દક્ષિણાં દદ્યાદ્ભોજયેદ્‌ બ્રાહ્મણાંસ્તતઃ। અવારિતાન્ ફલાન્ દદ્યાદ્યજમાનાય વૈગુરુઃ

અન્ય લોકોને પણ દક્ષિણ આપવી, પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; પછી યજમાનને અવરોધ વગરના ફળો વૈષ્ણવ રીત પ્રમાણે આપવું.

વિષ્ણું નયેત્ પ્રતિષ્ઠાતા ચાત્મના સકલં કુલમ । સર્વેષામેવ દેવાનામેષ સાધારણો વિધિઃ। મૂલમન્ત્રાઃ પૃથક્ તેષા શેષં કાર્ય્યં સમાનકમ્

પ્રતિષ્ઠા કરનારએ વિષ્ણુ અને તેમના સમગ્ર કુટુંબને સાથે લઈ જવું; આ બધાં દેવતાઓ માટે સામાન્ય વિધિ છે; તેમનાં મૂળ મંત્ર અલગ છે, પણ બાકીની રીત એકસરખી છે.

ભગવાનુવાચ સમુદાયેન દેવાદેઃ પ્રતિષ્ઠાં પ્રવદામિ તે। લક્ષ્મ્યાઃ પ્રતિષ્ઠાં પ્રથમં તથા દેવીગણસ્ય ચ

ભગવાને કહ્યું: હવે હું તને દેવતાઓ અને અન્ય સર્વની પ્રતિષ્ઠાની વિધિ સમજાવું છું; પ્રથમ લક્ષ્મીજીની પ્રતિષ્ઠા અને પછી અન્ય દેવીગણની પણ.

પૂર્વવત્ સકલં કુર્ય્યાન્મણ્ડપસ્નપનાદિકમ્ । ભદ્રપીઠેશ્રિયં ન્યસ્ય સ્થાપયેદષ્ટ વૈ ઘટા

પહેલાની જેમ જ મંડપ, સ્નાન વગેરે બધું કરવું; શુભ આસન પર શ્રીને બેસાડવી અને આઠ ઘડા સ્થાપિત કરવા.

ઘૃતેનાભ્યજ્ય મૂલેન સ્નપયેત્ પઞ્ચગવ્યકૈઃ। હિરણ્યવર્ણાં હરિણી નેત્રે ચોન્મીલયેચ્છ્રિયાઃ

ઘી અને મૂળ મંત્રથી અભિષેક કરીને, પાંચ ગૌઉત્પાદનોથી સ્નાન કરાવવું; પછી સોનાની જેમ તેજસ્વી અને હરણાકાંખી શ્રીના નેત્રો ખોલવા.

તન્મ આવહ ઇત્યેવં પ્રદદ્યાન્મધુરત્રયમ્। અશ્વપૂર્વેતિ પૂર્વેણ તાં કુમ્ભેનાભિષેચયેત્

'આવો' એમ કહી ત્રણ પ્રકારની મીઠી વસ્તુઓ અર્પણ કરવી; 'અશ્વપૂર્વ' મંત્રથી, પહેલાની જેમ, ઘડાથી અભિષેક કરવો.

કામોસ્મિતેતિ યામ્યેન પશ્ચિમેનાભિષેચયેત્। ચન્દ્રં પ્રભાસામુચ્ચાર્ય્યાદ્ત્યવર્ણેતિ ચોત્તરાત્

'કામોસ્મિ' મંત્રથી દક્ષિણ તરફથી અને પશ્ચિમથી અભિષેક કરવો; 'ચંદ્રં પ્રભાસામ' અને 'ત્યવર્ણ' મંત્રથી ઉત્તર તરફથી અભિષેક કરવો.

ઉપૈતુ મેતિ ચાગ્નેયાત્ ક્ષુત્‌પિપાસેતિ નૈર્ઋતાત્। ગન્ધદ્વારેતિ વાયવ્યાં મનસઃ કમમાકૃતિમ્

'ઉપૈતુ મે' મંત્રથી અગ્નેય દિશામાંથી, 'ક્ષુત્પિપાસે' મંત્રથી નૈઋત્ય દિશામાંથી, અને 'ગંધદ્વારે' મંત્રથી વાયવ્ય દિશામાંથી મનની ઇચ્છા મુજબ રૂપ તૈયાર કરવું.

ઈશાનકલશેનૈવ શિરઃ સૌવર્ણકર્દ્દમાત્। એકાશીતિઘટૈઃ સ્નાનં મન્ત્રેણાપઃ સૃજન્ ક્ષિતિમ્

ઈશાન ઘડાથી અને સોનાની માટીથી માથું સ્નાન કરાવવું; એક્યાસી ઘડાથી મંત્રથી પાણી બનાવી જમીન પર છાંટવું.

આદ્‌ર્દ્રાં પુષ્કરિણીં ગન્ધૈરાદ્‌ર્દ્રામિત્યાદિપુષ્પકૈઃ। તન્મયાવહ મન્ત્રેણ ય આનન્દ ઋ ચાખિલમ્

ભીંજાયેલા કમળ અને સુગંધિત ફૂલો અર્પણ કરવા; 'તન્મયાવહ' મંત્ર અને 'ય આનંદ' ઋચા તથા અન્ય મંત્રોનો ઉપયોગ કરવો.

શાયન્તીયેન શય્યાયાં શ્રીસૂક્તેન ચ સન્નિધિમ્। લક્ષ્મીવીજેન ચિચ્છક્તિં વિન્યસ્યાભ્યર્ચયેત્ પુનઃ

શય્યા પર 'શાયંતીય' સ્તોત્ર અને શ્રીસૂક્તથી હાજરી માટે સ્તુતિ કરવી; લક્ષ્મી બીજમંત્રથી ચિત્તશક્તિ સ્થાપિત કરી ફરીથી પૂજા કરવી.

શ્રીસૂક્તેન મણ્ડપેથ કુણ્ડેષ્વબ્જાનિ હોમયેત્। કરવીરાણિ વા હત્વા સહસ્રં શતમેવ વા

શ્રીસૂક્તના પાઠ સાથે મંડપ તૈયાર કરો અને કુંડમાં કમળના ફૂલો અર્પણ કરો; અથવા તો કરવીરનાં ફૂલો એકઠા કરીને હજાર કે ઓછામાં ઓછા સો ફૂલ અર્પણ કરો.

ગૃહોપકરણાન્તાદિ શ્રીસૂક્તેનૈવ ચાર્પયેત્। તતઃ પ્રાસાદસંસ્કારં સર્વં કૃત્વા તુ પૂર્વવત્

એ જ રીતે, ઘરનાં વાસણો અને અન્ય વસ્તુઓ પણ શ્રીસૂક્તના પાઠ સાથે અર્પણ કરો; પછી, મંદિરની બધી વિધિઓ પહેલાં જે રીતે કરાય છે એ પ્રમાણે કરો.

મન્ત્રેણ પિણ્ડિકાં કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાનં તતઃ શ્રિયઃ । શ્રીસૂક્તેન ચ સાન્નિધ્યં પૂર્વવત્ પ્રત્યૃચં જપેત્

મંત્રથી પીઠ તૈયાર કરીને પછી શ્રીનું સ્થાપન કરો; અને શ્રીસૂક્તના પાઠથી, પહેલાં જે રીતે કરાય છે એ પ્રમાણે દરેક ઋચા બોલી શ્રીનું આહ્વાન કરો.

ચિચ્છક્તિં બોધયિત્વા તુ મૂલાત્ સાન્નિધ્યકં ચરેત્। ભૂસ્વર્ણવસ્ત્રગોન્નાદિ ગુરવે બ્રહ્મણેર્પયેત્। એવં દેવ્યોઽખિલાઃ સ્થાપ્યાવાહ્ય સ્વર્ગાદિ ભાવયેત્

ચૈતન્ય શક્તિ જાગૃત કરીને મૂળથી આહ્વાન કરો; ગુરુ અથવા પુરોહિતને સોનુ, વસ્ત્ર, ગાય વગેરે અર્પણ કરો; આ રીતે બધી દેવી-દેવતાઓની સ્થાપના અને આહ્વાન કરીને તેમને સ્વર્ગાદિ સ્થાનોમાં મનન કરો.

અગ્નિપુરાણમ્ અધ્યાયઃ ૭૧- ગણેશપૂજાવિધિઃ અથ એકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ ઈશ્વર ઉવાચ ગણપૂજાં પ્રવક્ષ્યામિ નિર્વિઘ્નામખિલાર્થદામ્ । ગણાય સ્વાહા હૃદયમેકદંષ્ટ્રાય વૈ શિરઃ

હવે હું ગણેશજીની પૂજાની વિધિ કહું છું, જે બધાં વિઘ્નો દૂર કરે છે અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે. 'ગણાય સ્વાહા' – હૃદય માટે; 'એકદંષ્ટ્રાય' – માથા માટે.

ગજકર્ણિને ચ શિખા ગજવક્ત્રાય વર્ગ ચ । મહોદરાય સ્વદન્તહસ્તાયાતિ તથાસ્ત્રકમ્

'ગજકર્ણિને' – શિખા માટે; 'ગજવક્ત્રાય' – વર્ગ માટે; 'મહોદરાય, સ્વદંતહસ્તાય' – અને એ રીતે શસ્ત્રો માટે.

ગણો ગુરુઃ પાદુકા ચ શક્ત્યનન્તૌ ચ ધર્મકઃ । મુખ્યાસ્થિમણ્ડલં ચાધશ્ચોર્ધ્વચ્છદનમર્ચયેત્

ગણો ગુરુ છે, પાદુકા છે, બે શક્તિઓ અને ધર્મ છે; મુખ્ય અસ્થિમંડળ નીચે અને ઉપરનું આવરણ પૂજો.

પદ્મકર્ણિકવીજાંશ્ચ જ્વાલિનીં નન્દયાર્ચયેત્ । સૂર્યેશા કામરૂપા ચ ઉદયા કામવર્તિની

પદ્મકર્ણિકાના બીજાક્ષરો અને જ્વાલિનીને નંદા સાથે પૂજો; સૂર્યેશા, કામરૂપા, ઉદયા અને કામવર્તિનીને પણ પૂજો.

સત્યા ચ વિઘ્નનાશા ચ ગ્રાસનં ગન્ધમૃત્તિકા । યં શોષો રં ચ દહનં પ્લવો લં વં તથામૃતમ્

સત્યા અને વિઘ્નનાશા, ગ્રાસ, સુગંધિત માટી; યં, શોષ, રં, દહન, પલવ, લં, વં અને અમૃત પણ.

લમ્બોદરાય વિદ્મહે મહોદરાય ધીમહિ તન્નો દન્તી પ્રચોદયાત્ ॥ ગણપતિર્ગણાધિપો ગણેશો ગણનાયકઃ। ગણક્રીડો વક્રતુણ્ડ એકદંષ્ટ્રો મહોદરઃ

અમે લંબોદરનું ધ્યાન કરીએ છીએ, મહોદરનું ચિંતન કરીએ છીએ, દંતી અમને પ્રેરણા આપે. ગણપતિ, ગણાધિપતિ, ગણેશ, ગણનાયક, ગણોમાં રમનાર, વક્રતુંડ, એકદંષ્ટ્ર, મહોદર.

ગજવક્ત્રો લમ્બકુક્ષિર્વિકટો વિઘ્નનાશનઃ। ધૂમ્રવર્ણા મહેન્દ્રાદ્યાઃ પૂજ્યા ગણપતેઃ સ્મૃતાઃ

ગજવક્ત્ર, લંબકુક્ષી, વિકટ, વિઘ્નનાશક; ધૂમ્રવર્ણ અને મહેન્દ્રાદિ પણ ગણપતિ માટે પૂજનીય ગણાય છે.

ભગવાનુવાચ એવં તાક્ષ્યસ્ય ચક્રસ્ય બ્રહ્મણો નૃહરેસ્તથા। પ્રતિષ્ઠા વિષ્ણુવત્ કાર્યા સ્વસ્વમન્ત્રેણ તાં શ્રૃણુ

ભગવાને કહ્યું: આ રીતે તાક્ષ્યના ચક્ર, બ્રહ્મા અને નૃહરિની પ્રતિષ્ઠા પણ વિષ્ણુની જેમ, દરેકના પોતાના મંત્રથી કરવી જોઈએ – એ સાંભળો.