અગ્નિપુરાણમ્

હોમાર્થે સ્થણ્ડિલં કુર્ય્યાત્ સિકતામિઃ સમન્તતઃ। સાર્દ્ધહસ્તપ્રમાણં તુ ચતુરસ્રં સુશોભનમ્

હોમ માટે ચારે બાજુ રેતીથી અડધા હાથ જેટલું ચોરસ અને સુંદર વેદિકા તૈયાર કરવી.

અષ્ટદિક્ષુ યથાન્યાસં કલશાનાપ વિન્યસેત્। પૂર્વાદ્યાનષ્ટવર્ણેન અગ્નિમાનીય સંસ્કૃતમ્

અષ્ટ દિશાઓમાં યોગ્ય રીતે કળશો ગોઠવી, 'પૂર્વ'થી શરૂ થતો અષ્ટઅક્ષરી મંત્ર બોલી, સંસ્કારિત અગ્નિને ત્યાં સ્થાપિત કરવી.

ત્વમગ્નેદ્યુભિરિતિ ગાયત્ર્યા સમિધો હુનેત્। અષ્ટાર્ણેનાષ્ટશતકં આજ્યં પૂર્ણા પ્રદાપયેત્

'ત્વમગ્ને દ્યુભિઃ' ગાયત્રી છંદ સાથે બોલી, સમિધાનો હોમ કરવો. પછી અષ્ટઅક્ષરી મંત્રથી એકસો આઠ વખત ઘી અર્પણ કરવું.

શાન્ત્યુદકં આમ્રપત્રૈઃ મૂલેન શતમન્ત્રિતમ્। સિઞ્ચેદ્દેવસ્ય તન્મૂર્દિધ્ન શ્રીશ્ચ તે હ્યનયા ઋચા

આમ્રપાન અને તેની ડાળથી, શતમંત્રિત શાંતિજળ દેવના મસ્તક પર છાંટવું, અને 'શ્રીશ્ચ તે' મંત્ર બોલવો.

બ્રહ્મયાનેન ચોદ્ધૃત્ય ઉત્તિષ્ઠ બ્રહ્મણસ્પતે। તદ્વિષ્ણોરિતિ મન્ત્રેણ પ્રાસાદાભિમુખં નયેત્

બ્રહ્મમંત્રથી ઉઠાવી, 'ઉઠો બ્રહ્મણસ્પતિ' એમ બોલવું અને 'તદ્ વિષ્ણોઃ' મંત્રથી મંદિરમાં મોખે લઈ જવું.

શિવિકાયાં હરિં સ્થાપ્ય ભ્રામયીત પુરાદિકમ્। ગીતવેદાદિશબ્દૈશ્ચ પ્રાસાદદ્વારિ ધારયેત્

હરિને શિવિકામાં બેસાડી, શહેરની ફરતે ફેરવી, ગીત, વેદમંત્ર અને અન્ય ધ્વનિ સાથે મંદિરમાં પ્રવેશદ્વારે મૂકી દેવું.

સ્ત્રીભિર્વિપ્રૈર્મઙ્ગલાષ્ટઘટૈ સંસ્નાપયેદ્ધરિમ્। તતો ગન્ધાદિનાભ્યર્ચ્ય મૂલમન્ત્રેણ દેશિકઃ

સ્ત્રીઓ અને બ્રાહ્મણો સાથે, આઠ શુભ કળશથી હરિને સ્નાન કરાવવું. પછી ગુરુએ ચંદન અને અન્ય દ્રવ્યથી પૂજા કરીને મૂળમંત્ર બોલવો.

અતો દેવેતિ વસ્ત્રાદ્યામષ્ટાઙ્ગાર્ઘ્યં નિવેદ્ય ચ। સ્થિરેલગ્ને પિણ્ડિકાયાં દેવસ્ય ત્વેતિ ધારયેત્

'અતો દેવે' કહી, વસ્ત્ર અને અન્ય આઠ પ્રકારના અર્ગ્ય અર્પણ કરવા. શુભ મુહૂર્તે, 'દેવસ્ય ત્વ' મંત્ર બોલી, મૂર્તિને પીઠ પર સ્થાપિત કરવી.

ઓં ત્રેલોક્યવિક્રાન્તાય નમસ્તેસ્તુ ત્રિવિક્રમ। સંસ્થાપ્યા પિણ્ડિકાયાન્તુ સ્થિરં કુર્ય્યાદ્વિચક્ષણઃ

'ૐ ત્રિલોક્યવિક્રાંતાય નમઃ ત્રિવિક્રમ' મંત્ર બોલી, વિદ્વાન મૂર્તિને પીઠ પર દૃઢપણે સ્થાપિત કરે.

ધ્રુવા દ્યૌરિતિ મન્ત્રેણ વિશ્વતશ્ચક્ષુરિત્યપિ। પઞ્ચગવ્યેન સંસ્નાપ્ય ક્ષાલ્ય ગન્ધદકેન ચ

'ધ્રુવા દ્યૌઃ' અને 'વિશ્વતશ્ચક્ષુઃ' મંત્રો બોલી, પંચગવ્યથી સ્નાન કરાવવું, પછી સુગંધિત જળથી ધોઈ દેવું.

પૂજયેત્ સકલીકૃત્ય સાઙ્ગં સાવરણં હરિમ્। ધ્યાયેત્ સ્વં તસ્ય મૂર્ત્તિન્તુ પૃથિવી ત્સ્ય પીઠિકા

સંપૂર્ણ પૂજા કર્યા પછી, અંગોપાંગ અને પરિકર સાથે હરિને પૂજવી. પોતાની જ મૂર્તિને હરિરૂપે ધ્યાનમાં ધરી, પૃથ્વીને પીઠ તરીકે જોવી.

કલ્પયેકદ્વિગ્રહં તસ્ય તૈજસૈઃ પરમાણુભિઃ। જીવમાવાહયિષ્યામિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વગમ્

તે માટે તેજસ્વી પરમાણુોથી બીજી એક મૂર્તિ કલ્પવી અને પાંચવીસ તત્વોથી યુક્ત જીવને આવાહન કરવું.

ચૈતન્યં પરમાનન્દં જાગ્રત્‌સ્વપ્નવિવર્જિતમ્। દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિપ્રાણાહઙ્કારવર્જિતમ્

ચૈતન્ય, પરમ આનંદ, જાગૃતિ અને સ્વપ્નથી રહિત, શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, પ્રાણ અને અહંકારથી રહિત.

બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્ય્યન્તં હૃદયેષુ વ્યવસ્થિતમ્। હૃદયાત્ પ્રતિમાવિભ્બે સ્થિરો ભવ પરેશ્વર

બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણિયા સુધી, સર્વના હૃદયમાં વસે છે. એ હૃદયમાંથી મૂર્તિમાં પ્રવેશી, પરમેશ્વર, તું અહીં સ્થિર થા.

સજીવં કુરુ વિમ્બં ત્વં બ્હહ્મ એકમેવાદ્વિતીયકમ્। સજીવીકરણં કૃત્વા પ્રણવેન નિબોધ્યેત્

મૂર્તિને જીવથી યુક્ત કરવી; તું એકમાત્ર, દ્વિતીય રહિત બ્રહ્મ છે. જીવપ્રતિષ્ઠા કર્યા પછી, પ્રણવમંત્રથી ઉપદેશ આપવો.

જ્યોતિર્જ્ઞાનં પરં બ્રહ્મ એકમેવાદ્વિતીયકમ્। સજીવીકરણં કૃત્વા પ્રણવેન નિબોધયેત્

પ્રકાશ, જ્ઞાન, પરમ બ્રહ્મ—એકમાત્ર, દ્વિતીય રહિત. જીવપ્રતિષ્ઠા કર્યા પછી, પ્રણવમંત્રથી ઉપદેશ આપવો.

સાન્નિધ્યકરણન્નામ હૃદયં સ્પૃસ્ય વૈ જપેન્। સૂક્તન્તુ પૌરુષં ધ્યાયન્ ઇદં ગુહ્યમનું જપેત્

'સાન્નિધ્યકરણ' વિધિ માટે હૃદય સ્પર્શી, પુરુષસૂક્તનું ધ્યાન કરી, આ ગુપ્ત મંત્ર જપવો.

નમસ્તેસ્તુ સુરેશાય સન્તોષવિભવાત્નમે। જ્ઞાનવિજ્ઞાનરૂપાય બ્રહ્મતેજોનુયાયિને

દેવોના સ્વામી, સંતોષ અને વૈભવના સ્ત્રોત, જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનના સ્વરૂપ, બ્રહ્મતેજના અનુયાયી, તમને વંદન છે.

ગુણાતિક્રાન્તવેશાય પુરુષાય ભહાત્મને। અક્ષયાય પુરાણાય વિષ્ણો સન્નિહિતો ભવ

ગુણોથી પર, પરમ પુરુષ, મહાત્મા, અક્ષય અને પુરાતન, હે વિષ્ણુ, અહીં ઉપસ્થિત થો.

યચ્ચ તે પરમં તત્ત્વં યચ્ચ જ્ઞાનમયં વપુઃ। તત્ સર્વમેકતો લીનમસ્મિન્દેહે વિબુધ્યતામ્

તારું જે સર્વોચ્ચ તત્વ છે અને જ્ઞાનથી ભરેલું રૂપ છે, એ બધું આ શરીરમાં એકરૂપે લય પામેલું છે—એ હવે જાગૃત થાય.

આત્માનં સન્નિધીકૃત્ય બ્રહ્માદિપરિવારકાન્। સ્વનામ્ના સ્થાપયેદન્યાનાયુધાદીન્ સ્વમુદ્રયા

પહેલા આત્માને સ્મરણ કરી, પછી બ્રહ્મા અને તેમના સહયોગીઓને બોલાવી, દરેકને તેમના પોતાના નામે અને તેમના શસ્ત્રાદિ સાથે, પોતાની મુદ્રાથી સ્થાપિત કરવું.

યાત્રાવર્ષાદિકં દૃષ્ટ્વા જ્ઞેયઃ સ્ન્નિહિતો હરિઃ। નત્વા સ્તુત્વા સ્તવાદ્યૈશ્ચ જપ્ત્વા ચાષ્ટાક્ષરાદિકમ્

યાત્રા અને શુભ પ્રસંગો જોઈને સમજવું કે હરિ હાજર છે; પછી વંદન કરી, સ્તુતિ અને મંત્રો દ્વારા પ્રશંસા કરી, અષ્ટાક્ષર મંત્ર અને અન્ય મંત્રોનો જાપ કરવો.

ચણ્ડપ્રચણ્ડૌ દ્વારસ્થૌ નિર્ગત્યાભ્યર્ચયેદ્‌ગુરુઃ। અગ્નિમણ્ડપમાસાદ્ય ગરુડં સ્થાપ્ય પૂજયેત્

ગુરુએ દ્વાર પર ઉભેલા ચંડ અને પ્રચંડની બહાર જઈ પૂજા કરવી; પછી અગ્નિ મંડપે જઈ, ગરુડને સ્થાપિત કરી અને પૂજા કરવી.

દિગીશાન્ દિશિ દેવાશ્ચં સ્થાપ્ય સમ્પૂજ્ય દેશિકઃ। વિશ્વક્‌સેનં તુ સંસ્થાપ્ય શઙ્ખચક્રાદિ પૂજયેત્

ગુરુએ દિશાના દેવતાઓ અને દિશાના રક્ષકોને સ્થાપિત કરી અને યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી; પછી વિશ્વક્ષેનને સ્થાપિત કરી, શંખ, ચક્ર વગેરેથી પૂજા કરવી.

સર્વપાર્ષદકેભ્યશ્ચ બલિં ભૂતેભ્ય અર્પયેત્। ગ્રામવસ્ત્રસુવર્ણાદિ ગુરવે દક્ષિણાં દદેત્

બધા પાર્ષદો અને ભૂતગણોને ભેટ અર્પણ કરવી; ગામમાંથી વસ્ત્ર, સોનું વગેરે ગુરુને દક્ષિણારૂપે આપવું.

યાગોપયોગિદ્રવ્યાદ્યમાચાર્ય્યાય નરોર્પયેત્। આચાર્ય્યાદક્ષિણાર્દ્ધન્તુ ઋત્વિગભ્યો દક્ષિણાં દદેત્

યજ્ઞમાં ઉપયોગી બધી વસ્તુઓ ગુરુને અર્પણ કરવી; ગુરુને મળતી દક્ષિણાનો અડધો ભાગ ઋત્વિજોને આપવો.

અન્યેબ્યો દક્ષિણાં દદ્યાદ્ભોજયેદ્‌ બ્રાહ્મણાંસ્તતઃ। અવારિતાન્ ફલાન્ દદ્યાદ્યજમાનાય વૈગુરુઃ

અન્ય લોકોને પણ દક્ષિણ આપવી, પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; પછી યજમાનને અવરોધ વગરના ફળો વૈષ્ણવ રીત પ્રમાણે આપવું.

વિષ્ણું નયેત્ પ્રતિષ્ઠાતા ચાત્મના સકલં કુલમ । સર્વેષામેવ દેવાનામેષ સાધારણો વિધિઃ। મૂલમન્ત્રાઃ પૃથક્ તેષા શેષં કાર્ય્યં સમાનકમ્

પ્રતિષ્ઠા કરનારએ વિષ્ણુ અને તેમના સમગ્ર કુટુંબને સાથે લઈ જવું; આ બધાં દેવતાઓ માટે સામાન્ય વિધિ છે; તેમનાં મૂળ મંત્ર અલગ છે, પણ બાકીની રીત એકસરખી છે.

ભગવાનુવાચ સમુદાયેન દેવાદેઃ પ્રતિષ્ઠાં પ્રવદામિ તે। લક્ષ્મ્યાઃ પ્રતિષ્ઠાં પ્રથમં તથા દેવીગણસ્ય ચ

ભગવાને કહ્યું: હવે હું તને દેવતાઓ અને અન્ય સર્વની પ્રતિષ્ઠાની વિધિ સમજાવું છું; પ્રથમ લક્ષ્મીજીની પ્રતિષ્ઠા અને પછી અન્ય દેવીગણની પણ.