અગ્નિપુરાણમ્

ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ સમ્યક્ સાઙ્ગં સાવરણં ક્રમાત્। દ્વાદશાક્ષરવીજૈસ્તુ કેશવાદીન્ સમર્ચ્ચયેત્

સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી યોગ્ય રીતે, અંગો અને આવરણ સાથે, બાર અક્ષરનાં બીજમંત્રોથી કેશવ અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરવી.

દ્વાદશારે મણ્ડલે તુ લોકપાલાદિકં ક્રમાત્। પ્રતિમામર્ચ્ચયેત્ પશ્ચાદ્‌ગન્ધપુષ્પાદિભિર્દ્વિજઃ

બાર આરાવાળું મંડળમાં લોકપાલ અને અન્ય દેવતાઓની ક્રમશઃ પૂજા કરવી. પછી મૂર્તિને સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી પૂજવી, હે દ્વિજ.

પૌરુષેણ તુ સૂક્તેન શ્રિયા સૂક્તેન પિણ્ડિકામ્। જનનાદિક્રમાત્ પઞ્ચાજ્જનયેદ્વૈષ્ણવાનલમ્

પુરુષસૂક્ત અને શ્રીસૂક્ત વડે પીઠિકાની પૂજા કરવી. જન્મસ્થાનથી શરૂ કરીને પાંચ રીતે વૈષ્ણવ અગ્નિ પ્રગટાવવી.

હુત્વાગ્નિં વૈષ્ણવૈર્મ્મન્ત્રૈઃ કુર્ય્યાચ્છાન્ત્યુદકં બુધઃ। તત્ સિક્ત્વા પ્રતિમામૂદ્‌ર્ધ્નિ વહ્નિપ્રણયનં ચરેત્

વૈષ્ણવ મંત્રોથી અગ્નિમાં આહુતિ આપ્યા પછી, વિદ્વાન વ્યક્તિએ શાંતિ જળનું વિધિ કરવું જોઈએ; એ જળ મૂર્તિના મસ્તક પર છાંટીને પછી અગ્નિ લાવવાની ક્રિયા કરવી.

દક્ષિણેગ્નિં હુતમિતિ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્ બુધઃ। અગ્નિમગ્નીતિ પૂર્વે તુ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્બુધઃ

દક્ષિણ તરફના યજ્ઞકુંડમાંથી 'અગ્નિમાં આહુતિ આપી' એમ કહેતા અગ્નિ લાવવી, અને પહેલાં 'અગ્નિને બોલાવીએ છીએ' એમ કહેતા યજ્ઞકુંડમાંથી અગ્નિ લાવવી.

ઉત્તરે પ્રણયેદગ્નિમગ્નિમગ્ની હવામહે। અગ્નિપ્રણયને મન્ત્રસ્ત્વમગ્ને હ્યગ્રિરુચ્યતે

ઉત્તર તરફ 'અગ્નિને બોલાવીએ છીએ' એમ મંત્ર બોલીને અગ્નિ લાવવી; અગ્નિ લાવતી વખતે મંત્ર કહે છે: 'હે અગ્નિ, તું ખરેખર અગ્નિ કહેવાય છે.'

પલાશસમિધાનાન્તુ અષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્। કુણ્ડે કુણ્ડે હોમયેચ્ચ વ્રીહીન્ વેદાદિકૈસ્તથા

દરેક યજ્ઞકુંડમાં એક હજાર આઠ પલાશની લાકડીઓ સમિધ તરીકે અર્પણ કરવી, અને એ જ રીતે વેદમંત્રોથી ચોખા અને બીજા અનાજ પણ હોમવા.

સાજ્યાંસ્તિલાન્ વ્યાહૃતિભિર્મૂલમન્ત્રેણ વૈ ઘૃતમ્। કુર્ય્યાત્તતઃ શાન્તિહોમં મધુરત્રિતયેન ચ

વ્યાહૃતિ અને મૂળમંત્રથી ઘી અને તલ મિક્સ કરીને હોમ કરવું; પછી ત્રણ પ્રકારની મીઠી વસ્તુઓથી શાંતિહોમ કરવો.

દ્વાદશાર્ણૈઃ સ્પૃશેત્ પાદૌ નાભિં હૃન્મસ્તકં તતઃ। ઘૃતં દધિ પયો હુત્વા સ્પૃશેન્મૂર્દ્ધન્યથો તતઃ

બાર પવિત્ર મંત્રોથી પગ, નાભિ, હૃદય અને માથું સ્પર્શવું; પછી ઘી, દહીં અને દૂધ હોમ કરીને ફરી માથું સ્પર્શવું.

સ્પૃષ્ટ્વા શિરોનાભિપાદાંશ્ચતસ્રઃ સ્થાપયેન્નદીઃ । ગઙ્ગા ચ યમુના ગોદા ક્રમાન્નામ્ના સરસ્વતી

માથું, નાભિ અને પગ સ્પર્શ્યા પછી ચાર નદીઓ સ્થાપિત કરવી: ગંગા, યમુના, ગોદાવરી અને ક્રમશઃ નામથી સરસ્વતી.

દહેત્તુ વિષ્ણુગાયત્ર્યા ગાયત્રયા શ્રપયેચ્ચરુમ્। હોમયેચ્ચ બલિં દદ્યાદુત્તરે ભોજયેદ્ દ્વિજાન્

વિષ્ણુગાયત્રી મંત્રથી હોમ કરવો, ગાયત્રી મંત્રથી પાક ચઢાવવો, હોમ કરવો, બલિ આપવો અને ઉત્તર તરફ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

સામાધિપાનાં તુષ્ટ્યર્થં હેમ ગાં ગુરવે દદેત્। દિકપતિભ્યો બલિં દત્ત્વા રાત્રૌ કુર્ય્યાચ્ચ જાગરમ્

દિશાના રક્ષકોને પ્રસન્ન કરવા માટે ગુરુને સોનુ અને ગાય આપવી; દિશાપાલોને બલિ આપ્યા પછી રાત્રે જાગરણ કરવું.

બ્રહ્મગીતાદિશબ્દેન સર્વભાગધિવાસનાત્

'બ્રહ્મગીત' અને બીજા પવિત્ર ગીતોના ઉચ્ચારથી બધા ભાગો પવિત્ર થાય છે.

ભગવાનુવાચ પિણ્ડિકાસ્થાપનાર્થન્તુ ગર્ભાગારં તુ સપ્તધા। વિભજેદ્ બ્રહ્મભાગે તુ પ્રતિમાં સ્થાપયેદ્ બુધઃ

ભગવાને કહ્યું: પિંડિકા સ્થાપવા માટે ગર્ભગૃહને સાત ભાગમાં વહેંચવું; બ્રહ્માના ભાગમાં વિદ્વાન મૂર્તિ સ્થાપે.

દેવમાનુષપૈશાચભાગેષુ ન કદાયન। બ્રહ્મભાગં પરિત્યજ્ય કિઞ્ચદાશ્રિત્ય ચાણ્ડજ

દેવ, માનવ અને ભૂતના ભાગમાં ક્યારેય મૂર્તિ ન રાખવી; બ્રહ્માનો ભાગ છોડીને, થોડું પણ મૂર્તિ મૂકવું યોગ્ય નથી.

દેવમાનુષભાગાભ્યાં સ્થાપ્યા યત્નાત્તુપિણ્ડિકા । નપુંસકશિલાયાન્તુ રત્નન્યાસં સમાચરેત્

દેવ અને માનવના ભાગમાં ખૂબ કાળજીપૂર્વક પિંડિકા સ્થાપવી; નપુંસક પથ્થરમાં રત્નોનું સ્થાપન કરવું.

નારસિંહેન હુત્વાથ નત્નયાસં ચ તેન વૈ। વ્રીહીન્ સત્નાંસ્ત્રિધાતૂઁશ્ચ લોહાદીંશ્ચન્દનાદિકાન્

નરસિંહ મંત્રથી હોમ કરીને પછી રત્નો, ચોખા, દોરા, ત્રણ ધાતુઓ, લોખંડ વગેરે અને ચંદન વગેરે વસ્તુઓ મૂકી દેવી.

પૂર્વાદિનવગર્ત્તેષુ ન્યસેન્ મધ્યે યથારુચિ। અથ ચેન્દ્રાદિમન્ત્રૈશ્ચ ગર્ત્તો ગુગ્‌ગુલુનાવૃતઃ

પૂર્વથી શરૂ થતા નવ ખાડામાં અને મધ્યમાં ઈચ્છા મુજબ વસ્તુઓ મૂકવી; પછી ઇન્દ્રાદિ મંત્રોથી ખાડીને ગુગ્ગુલથી ઢાંકી દેવી.

રત્નન્યાસવિધિં કૃત્વા પ્રતિમામાલભેદ્ગુરુઃ। સશલાકૈર્દ્દર્ભપુઞ્જૈઃ સહદેવૈઃ સમન્વિતૈઃ

રત્ન સ્થાપન વિધિ કર્યા પછી ગુરુએ દર્ભની કાંટીઓથી, દેવતાઓ અને તેમના સહયોગીઓ સાથે, મૂર્તિને સ્પર્શ કરવું.

સબાહ્યન્તૈશ્ચ સંસ્કૃત્ય પઞ્ચગવ્યેન શોધયેત્। પ્રોક્ષયેદ્દર્ભતોયેન નદીતીર્થોદકેન ચ

અંદર અને બહારથી શુદ્ધ કરીને, પંચગવ્યથી ધોઈ મૂર્તિને પવિત્ર કરવી; પછી દર્ભના પાણી અને નદીના તીર્થના પાણીથી છાંટવું.

હોમાર્થે સ્થણ્ડિલં કુર્ય્યાત્ સિકતામિઃ સમન્તતઃ। સાર્દ્ધહસ્તપ્રમાણં તુ ચતુરસ્રં સુશોભનમ્

હોમ માટે ચારે બાજુ રેતીથી અડધા હાથ જેટલું ચોરસ અને સુંદર વેદિકા તૈયાર કરવી.

અષ્ટદિક્ષુ યથાન્યાસં કલશાનાપ વિન્યસેત્। પૂર્વાદ્યાનષ્ટવર્ણેન અગ્નિમાનીય સંસ્કૃતમ્

અષ્ટ દિશાઓમાં યોગ્ય રીતે કળશો ગોઠવી, 'પૂર્વ'થી શરૂ થતો અષ્ટઅક્ષરી મંત્ર બોલી, સંસ્કારિત અગ્નિને ત્યાં સ્થાપિત કરવી.

ત્વમગ્નેદ્યુભિરિતિ ગાયત્ર્યા સમિધો હુનેત્। અષ્ટાર્ણેનાષ્ટશતકં આજ્યં પૂર્ણા પ્રદાપયેત્

'ત્વમગ્ને દ્યુભિઃ' ગાયત્રી છંદ સાથે બોલી, સમિધાનો હોમ કરવો. પછી અષ્ટઅક્ષરી મંત્રથી એકસો આઠ વખત ઘી અર્પણ કરવું.

શાન્ત્યુદકં આમ્રપત્રૈઃ મૂલેન શતમન્ત્રિતમ્। સિઞ્ચેદ્દેવસ્ય તન્મૂર્દિધ્ન શ્રીશ્ચ તે હ્યનયા ઋચા

આમ્રપાન અને તેની ડાળથી, શતમંત્રિત શાંતિજળ દેવના મસ્તક પર છાંટવું, અને 'શ્રીશ્ચ તે' મંત્ર બોલવો.

બ્રહ્મયાનેન ચોદ્ધૃત્ય ઉત્તિષ્ઠ બ્રહ્મણસ્પતે। તદ્વિષ્ણોરિતિ મન્ત્રેણ પ્રાસાદાભિમુખં નયેત્

બ્રહ્મમંત્રથી ઉઠાવી, 'ઉઠો બ્રહ્મણસ્પતિ' એમ બોલવું અને 'તદ્ વિષ્ણોઃ' મંત્રથી મંદિરમાં મોખે લઈ જવું.

શિવિકાયાં હરિં સ્થાપ્ય ભ્રામયીત પુરાદિકમ્। ગીતવેદાદિશબ્દૈશ્ચ પ્રાસાદદ્વારિ ધારયેત્

હરિને શિવિકામાં બેસાડી, શહેરની ફરતે ફેરવી, ગીત, વેદમંત્ર અને અન્ય ધ્વનિ સાથે મંદિરમાં પ્રવેશદ્વારે મૂકી દેવું.

સ્ત્રીભિર્વિપ્રૈર્મઙ્ગલાષ્ટઘટૈ સંસ્નાપયેદ્ધરિમ્। તતો ગન્ધાદિનાભ્યર્ચ્ય મૂલમન્ત્રેણ દેશિકઃ

સ્ત્રીઓ અને બ્રાહ્મણો સાથે, આઠ શુભ કળશથી હરિને સ્નાન કરાવવું. પછી ગુરુએ ચંદન અને અન્ય દ્રવ્યથી પૂજા કરીને મૂળમંત્ર બોલવો.

અતો દેવેતિ વસ્ત્રાદ્યામષ્ટાઙ્ગાર્ઘ્યં નિવેદ્ય ચ। સ્થિરેલગ્ને પિણ્ડિકાયાં દેવસ્ય ત્વેતિ ધારયેત્

'અતો દેવે' કહી, વસ્ત્ર અને અન્ય આઠ પ્રકારના અર્ગ્ય અર્પણ કરવા. શુભ મુહૂર્તે, 'દેવસ્ય ત્વ' મંત્ર બોલી, મૂર્તિને પીઠ પર સ્થાપિત કરવી.

ઓં ત્રેલોક્યવિક્રાન્તાય નમસ્તેસ્તુ ત્રિવિક્રમ। સંસ્થાપ્યા પિણ્ડિકાયાન્તુ સ્થિરં કુર્ય્યાદ્વિચક્ષણઃ

'ૐ ત્રિલોક્યવિક્રાંતાય નમઃ ત્રિવિક્રમ' મંત્ર બોલી, વિદ્વાન મૂર્તિને પીઠ પર દૃઢપણે સ્થાપિત કરે.