અગ્નિપુરાણમ્

હૃષીકેશં દક્ષિણાયાં પદ્મનાભં તુ ગુલ્ફકે। દામોદરં પાદયોશ્ચ હૃદયાદિષડઙ્ગકમ્

જમણી બાજુ પર હૃષીકેશ, પગના ગુલ્ફ પર પદ્મનાભ અને પગ પર દામોદરને સ્થાપવો; આ હૃદયથી શરૂ થતા છ અંગો છે.

એતત્ સાધારણં પ્રોક્તમાદિમૂર્ત્તેસ્તુ સત્તમ। અથવા યસ્ય દેવસ્ય પ્રારબ્ધં સ્થાપનં ભવેત્

આ પ્રાથમિક રૂપ માટે સામાન્ય રીત કહેવામાં આવી છે, હે શ્રેષ્ઠ, અથવા જે દેવતાની સ્થાપના કરવી હોય તેની પણ.

તસ્યૈવ મૂલમન્ત્રેણ સજીવકરણં ભવેત્। યસ્યા મૂર્ત્તેસ્તુ યન્નામ તસ્યાદ્યં ચાક્ષરં ચ યત્

તે દેવતા માટે તેના મૂળમંત્રથી જીવંતતા આપવી. જે મૂર્તિનું નામ હોય તેનું પ્રથમ અક્ષર પણ લેવું.

તત્ સ્વરૈર્દ્વાદશૈર્ભેદ્યં હ્યઙ્ગાનિ પરિકલ્પયેત્। હૃદયાદીનિ દેવેશ મૂલઞ્ચ દશમાક્ષરમ્

તેને બાર સ્વરો વડે વિભાજિત કરવું અને અંગો ગોઠવવા. હે દેવેશ, હૃદય અને બીજા અંગો, અને દસ અક્ષરનું મૂળમંત્ર પણ.

યથા દેવે તથા દેહે તત્ત્વાનિ વિનિયોજયેત્। ચક્રાવ્જમણ્ડલે વિષ્ણું યજેદ્ગન્ધાદિના તથા

દેવતા જેમ, તેમ શરીરમાં પણ તત્ત્વોનું વિધાન કરવું. કમળમંડલમાં સુગંધાદિથી વિષ્ણુની પૂજા કરવી.

પૂર્વ્વવચ્ચાસનં ધ્યાયેત્સગાત્રં સપરિચ્છદમ્। શુભઞ્ચક્રં દ્વાદશારં હ્યપરિષ્ટાદ્વિચિન્તયેત્

પહેલાં જેવું આસન, અંગો અને ઉપચારો સાથે ધ્યાન કરવું. શુભ બાર આરાવાળું ચક્ર આસપાસ વિચારો.

ત્રિનાભિચક્રં દ્વિનેમિ ખરૈસ્તચ્ચ સમન્વિતમ્। પૃષ્ઠદેશે તતઃ પ્રાજ્ઞઃ પ્રકૃત્યાદીન્નિવેશયેત્

ત્રણ નાભીવાળું, બે કિનારાવાળું અને કાંટાવાળું ચક્ર ધ્યાનમાં લાવવું. પછી પીઠના ભાગે પ્રકૃતિ વગેરે સ્થાપવું.

પૂજયેદારકાગ્રેષુ સૂર્ય્યં દ્વાદશધા પુનઃ। કલાષોડશસંયુક્તં સોમન્તત્ર વિચિન્તયેત્

કિરણોના છેડા પર બાર વખત સૂર્યની પૂજા કરવી. ત્યાં જ સોળ કળાવાળો ચંદ્ર પણ ધ્યાનમાં લાવવો.

સબલં ત્રિતયં નાભૌ ચિન્તયેદ્દેશિકોત્તમઃ। પદ્માઞ્ચ દ્વાદશદલં પદ્મમધ્યે વિચિન્તયેત્

શ્રેષ્ઠ ગુરુએ નાભિમાં ત્રિવિધ શક્તિનું ધ્યાન કરવું. અને બાર પાંખડાવાળું કમળ, તેના મધ્યમાં ધ્યાન કરવું.

તન્મધ્યે પૌરુષીં શક્તિ ધ્યાત્વાભ્યર્ચ્ય ચ દેશિકઃ । પ્રતિમાયાં હરિ ન્યસ્ય તત્ર તં પૂજયેત્ સુરાન્

તેના મધ્યમાં પુરુષશક્તિનું ધ્યાન કરીને પૂજા કરવી. પછી મૂર્તિમાં હરિને સ્થાપવી અને ત્યાં દેવતાઓની પૂજા કરવી.

ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ સમ્યક્ સાઙ્ગં સાવરણં ક્રમાત્। દ્વાદશાક્ષરવીજૈસ્તુ કેશવાદીન્ સમર્ચ્ચયેત્

સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી યોગ્ય રીતે, અંગો અને આવરણ સાથે, બાર અક્ષરનાં બીજમંત્રોથી કેશવ અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરવી.

દ્વાદશારે મણ્ડલે તુ લોકપાલાદિકં ક્રમાત્। પ્રતિમામર્ચ્ચયેત્ પશ્ચાદ્‌ગન્ધપુષ્પાદિભિર્દ્વિજઃ

બાર આરાવાળું મંડળમાં લોકપાલ અને અન્ય દેવતાઓની ક્રમશઃ પૂજા કરવી. પછી મૂર્તિને સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી પૂજવી, હે દ્વિજ.

પૌરુષેણ તુ સૂક્તેન શ્રિયા સૂક્તેન પિણ્ડિકામ્। જનનાદિક્રમાત્ પઞ્ચાજ્જનયેદ્વૈષ્ણવાનલમ્

પુરુષસૂક્ત અને શ્રીસૂક્ત વડે પીઠિકાની પૂજા કરવી. જન્મસ્થાનથી શરૂ કરીને પાંચ રીતે વૈષ્ણવ અગ્નિ પ્રગટાવવી.

હુત્વાગ્નિં વૈષ્ણવૈર્મ્મન્ત્રૈઃ કુર્ય્યાચ્છાન્ત્યુદકં બુધઃ। તત્ સિક્ત્વા પ્રતિમામૂદ્‌ર્ધ્નિ વહ્નિપ્રણયનં ચરેત્

વૈષ્ણવ મંત્રોથી અગ્નિમાં આહુતિ આપ્યા પછી, વિદ્વાન વ્યક્તિએ શાંતિ જળનું વિધિ કરવું જોઈએ; એ જળ મૂર્તિના મસ્તક પર છાંટીને પછી અગ્નિ લાવવાની ક્રિયા કરવી.

દક્ષિણેગ્નિં હુતમિતિ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્ બુધઃ। અગ્નિમગ્નીતિ પૂર્વે તુ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્બુધઃ

દક્ષિણ તરફના યજ્ઞકુંડમાંથી 'અગ્નિમાં આહુતિ આપી' એમ કહેતા અગ્નિ લાવવી, અને પહેલાં 'અગ્નિને બોલાવીએ છીએ' એમ કહેતા યજ્ઞકુંડમાંથી અગ્નિ લાવવી.

ઉત્તરે પ્રણયેદગ્નિમગ્નિમગ્ની હવામહે। અગ્નિપ્રણયને મન્ત્રસ્ત્વમગ્ને હ્યગ્રિરુચ્યતે

ઉત્તર તરફ 'અગ્નિને બોલાવીએ છીએ' એમ મંત્ર બોલીને અગ્નિ લાવવી; અગ્નિ લાવતી વખતે મંત્ર કહે છે: 'હે અગ્નિ, તું ખરેખર અગ્નિ કહેવાય છે.'

પલાશસમિધાનાન્તુ અષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્। કુણ્ડે કુણ્ડે હોમયેચ્ચ વ્રીહીન્ વેદાદિકૈસ્તથા

દરેક યજ્ઞકુંડમાં એક હજાર આઠ પલાશની લાકડીઓ સમિધ તરીકે અર્પણ કરવી, અને એ જ રીતે વેદમંત્રોથી ચોખા અને બીજા અનાજ પણ હોમવા.

સાજ્યાંસ્તિલાન્ વ્યાહૃતિભિર્મૂલમન્ત્રેણ વૈ ઘૃતમ્। કુર્ય્યાત્તતઃ શાન્તિહોમં મધુરત્રિતયેન ચ

વ્યાહૃતિ અને મૂળમંત્રથી ઘી અને તલ મિક્સ કરીને હોમ કરવું; પછી ત્રણ પ્રકારની મીઠી વસ્તુઓથી શાંતિહોમ કરવો.

દ્વાદશાર્ણૈઃ સ્પૃશેત્ પાદૌ નાભિં હૃન્મસ્તકં તતઃ। ઘૃતં દધિ પયો હુત્વા સ્પૃશેન્મૂર્દ્ધન્યથો તતઃ

બાર પવિત્ર મંત્રોથી પગ, નાભિ, હૃદય અને માથું સ્પર્શવું; પછી ઘી, દહીં અને દૂધ હોમ કરીને ફરી માથું સ્પર્શવું.

સ્પૃષ્ટ્વા શિરોનાભિપાદાંશ્ચતસ્રઃ સ્થાપયેન્નદીઃ । ગઙ્ગા ચ યમુના ગોદા ક્રમાન્નામ્ના સરસ્વતી

માથું, નાભિ અને પગ સ્પર્શ્યા પછી ચાર નદીઓ સ્થાપિત કરવી: ગંગા, યમુના, ગોદાવરી અને ક્રમશઃ નામથી સરસ્વતી.

દહેત્તુ વિષ્ણુગાયત્ર્યા ગાયત્રયા શ્રપયેચ્ચરુમ્। હોમયેચ્ચ બલિં દદ્યાદુત્તરે ભોજયેદ્ દ્વિજાન્

વિષ્ણુગાયત્રી મંત્રથી હોમ કરવો, ગાયત્રી મંત્રથી પાક ચઢાવવો, હોમ કરવો, બલિ આપવો અને ઉત્તર તરફ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

સામાધિપાનાં તુષ્ટ્યર્થં હેમ ગાં ગુરવે દદેત્। દિકપતિભ્યો બલિં દત્ત્વા રાત્રૌ કુર્ય્યાચ્ચ જાગરમ્

દિશાના રક્ષકોને પ્રસન્ન કરવા માટે ગુરુને સોનુ અને ગાય આપવી; દિશાપાલોને બલિ આપ્યા પછી રાત્રે જાગરણ કરવું.

બ્રહ્મગીતાદિશબ્દેન સર્વભાગધિવાસનાત્

'બ્રહ્મગીત' અને બીજા પવિત્ર ગીતોના ઉચ્ચારથી બધા ભાગો પવિત્ર થાય છે.

ભગવાનુવાચ પિણ્ડિકાસ્થાપનાર્થન્તુ ગર્ભાગારં તુ સપ્તધા। વિભજેદ્ બ્રહ્મભાગે તુ પ્રતિમાં સ્થાપયેદ્ બુધઃ

ભગવાને કહ્યું: પિંડિકા સ્થાપવા માટે ગર્ભગૃહને સાત ભાગમાં વહેંચવું; બ્રહ્માના ભાગમાં વિદ્વાન મૂર્તિ સ્થાપે.

દેવમાનુષપૈશાચભાગેષુ ન કદાયન। બ્રહ્મભાગં પરિત્યજ્ય કિઞ્ચદાશ્રિત્ય ચાણ્ડજ

દેવ, માનવ અને ભૂતના ભાગમાં ક્યારેય મૂર્તિ ન રાખવી; બ્રહ્માનો ભાગ છોડીને, થોડું પણ મૂર્તિ મૂકવું યોગ્ય નથી.

દેવમાનુષભાગાભ્યાં સ્થાપ્યા યત્નાત્તુપિણ્ડિકા । નપુંસકશિલાયાન્તુ રત્નન્યાસં સમાચરેત્

દેવ અને માનવના ભાગમાં ખૂબ કાળજીપૂર્વક પિંડિકા સ્થાપવી; નપુંસક પથ્થરમાં રત્નોનું સ્થાપન કરવું.

નારસિંહેન હુત્વાથ નત્નયાસં ચ તેન વૈ। વ્રીહીન્ સત્નાંસ્ત્રિધાતૂઁશ્ચ લોહાદીંશ્ચન્દનાદિકાન્

નરસિંહ મંત્રથી હોમ કરીને પછી રત્નો, ચોખા, દોરા, ત્રણ ધાતુઓ, લોખંડ વગેરે અને ચંદન વગેરે વસ્તુઓ મૂકી દેવી.

પૂર્વાદિનવગર્ત્તેષુ ન્યસેન્ મધ્યે યથારુચિ। અથ ચેન્દ્રાદિમન્ત્રૈશ્ચ ગર્ત્તો ગુગ્‌ગુલુનાવૃતઃ

પૂર્વથી શરૂ થતા નવ ખાડામાં અને મધ્યમાં ઈચ્છા મુજબ વસ્તુઓ મૂકવી; પછી ઇન્દ્રાદિ મંત્રોથી ખાડીને ગુગ્ગુલથી ઢાંકી દેવી.

રત્નન્યાસવિધિં કૃત્વા પ્રતિમામાલભેદ્ગુરુઃ। સશલાકૈર્દ્દર્ભપુઞ્જૈઃ સહદેવૈઃ સમન્વિતૈઃ

રત્ન સ્થાપન વિધિ કર્યા પછી ગુરુએ દર્ભની કાંટીઓથી, દેવતાઓ અને તેમના સહયોગીઓ સાથે, મૂર્તિને સ્પર્શ કરવું.