અગ્નિપુરાણમ્

હૃત્‌પુણ્ડરીકે વિન્યસ્ય યકારં સૂર્ય્યદૈવતમ્। દ્વાસપ્તતિસહસ્ત્રાણિ હૃદયાદભિનિઃ સૃતાઃ

હૃદયકમળમાં ‘ય’ અક્ષર, જે સૂર્યદેવતાનું સ્વરૂપ છે, સ્થાપવું; હૃદયમાંથી બહેતર હજાર બે હજાર નાડીઓ નીકળે છે.

કલાષોડશસંયુક્ત મકારં તત્ર વિન્યસેત્। તન્મધ્યે ચિન્તયેન્મન્ત્રી બિન્દું વહ્નેસ્તુ મણ્ડલમ્

ત્યાં ‘મ’ અક્ષર, જે સોળ કલાઓથી યુક્ત છે, સ્થાપવું; તેના મધ્યમાં સાધકે બિંદુ અને અગ્નિનું મંડળ ધ્યાનમાં ધરણ કરવું.

હકારં વિન્યસેત્તત્ર પ્રણવેન સુરોત્તમઃ। ઓં આં પરમેષ્ઠ્યાત્મને આં નમઃ પુરુષાત્મને

ત્યાં શ્રેષ્ઠ દેવતાએ ‘હ’ અક્ષર અને પ્રણવ સાથે સ્થાપવું; ‘ઓં આં, પરમાત્માના સ્વરૂપે; આં, પુરુષાત્માને વંદન’ એમ ધ્યાન કરવું.

ઓં વાં મનોનિવૃત્ત્યાત્મને નાઞ્ચ વિશ્વાત્મને નમઃ। ઓં વા નમઃ સર્વાત્મને ઇત્યુક્તાઃ પઞ્ચ શક્તયઃ

‘ઓં વાં, મનના નિવૃત્તિ સ્વરૂપે; નાં, વિશ્વાત્માને નમસ્કાર; ઓં વા, સર્વાત્માને નમસ્કાર’ — આ રીતે પાંચ શક્તિઓ કહેવાય છે.

સ્થાને તુ પ્રથમા યોજ્યા દ્વિતીયા આસને મતા। તૃતીયા શયને તદ્વચ્ચતુર્થી પાનકર્મ્મણિ

પ્રથમ શક્તિ ઊભા રહેવામાં, બીજી બેઠા રહેવામાં, ત્રીજી સુતા સમયે અને ચોથી પીવાનું કાર્ય કરતી વખતે લાગુ પડે છે.

ગ્રત્યર્ચ્ચાયાં પઞ્ચમી સ્યાત્પઞ્ચોપનિષદઃ સ્મૃતાઃ। હુઙ્કારં વિન્યસેન્મધ્યે ધ્યાત્વા મન્ત્રમયં હરિમ્

ગ્રત્યર્ચા વિધિના પાંચમો દિવસ આવે ત્યારે, પાંચ ઉપનિષદોનું સ્મરણ કરવું. મધ્યમાં 'હું' ધ્વનિ સ્થાપવી અને મનમાં મંત્રરૂપ હરીનું ધ્યાન કરવું.

યાં મૂર્તિ સ્થાપયેત્તસ્માત્ મૂલમન્ત્રં ન્યસેત્તતઃ। ઓં નમોં ભગવતે વાસુદેવાય મૂલકમ્

જે સ્થાન પર મૂર્તિ સ્થાપવાની હોય ત્યાં મૂળમંત્ર સ્થાપવો. 'ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય' એ મૂળમંત્ર છે.

શિરોઘ્રાણલલાટેષુ મુખકણ્ઠહૃદિ ક્રમાત્। ભુજયોર્જઙ્ઘયોરઙ્ઘ્ર્યોઃ કેશવં શિરસિ ન્યસેત્

માથા, નાક, કપાળ, પછી મુખ, ગળું અને હૃદય પર ક્રમશઃ, કેશવને માથે સ્થાપવો.

નારાયણં ન્યસેદ્વક્ત્રે ગ્રીવાયાં માધવં ન્યસેત્। ગોવિન્દં ભુજયોર્ન્યસ્ય વિષ્ણુ ચ હૃદેયે ન્યસેત્

મુખ પર નારાયણ, ગળા પર માધવ, બંને ભુજાઓ પર ગોવિંદ અને હૃદય પર વિષ્ણુને સ્થાપવો.

મધુસૂદનકં પૃષ્ઠે વામનં જઠરે ન્યસેત્। કટ્યાન્ત્રિવિક્રમં ન્યસ્ય જઙ્ઘાયાં શ્રીધરં ન્યસેત્

પીઠ પર મધુસૂદન, પેટ પર વામન, કટિ પર ત્રિવિક્રમ અને જાંઘ પર શ્રીધરને સ્થાપવો.

હૃષીકેશં દક્ષિણાયાં પદ્મનાભં તુ ગુલ્ફકે। દામોદરં પાદયોશ્ચ હૃદયાદિષડઙ્ગકમ્

જમણી બાજુ પર હૃષીકેશ, પગના ગુલ્ફ પર પદ્મનાભ અને પગ પર દામોદરને સ્થાપવો; આ હૃદયથી શરૂ થતા છ અંગો છે.

એતત્ સાધારણં પ્રોક્તમાદિમૂર્ત્તેસ્તુ સત્તમ। અથવા યસ્ય દેવસ્ય પ્રારબ્ધં સ્થાપનં ભવેત્

આ પ્રાથમિક રૂપ માટે સામાન્ય રીત કહેવામાં આવી છે, હે શ્રેષ્ઠ, અથવા જે દેવતાની સ્થાપના કરવી હોય તેની પણ.

તસ્યૈવ મૂલમન્ત્રેણ સજીવકરણં ભવેત્। યસ્યા મૂર્ત્તેસ્તુ યન્નામ તસ્યાદ્યં ચાક્ષરં ચ યત્

તે દેવતા માટે તેના મૂળમંત્રથી જીવંતતા આપવી. જે મૂર્તિનું નામ હોય તેનું પ્રથમ અક્ષર પણ લેવું.

તત્ સ્વરૈર્દ્વાદશૈર્ભેદ્યં હ્યઙ્ગાનિ પરિકલ્પયેત્। હૃદયાદીનિ દેવેશ મૂલઞ્ચ દશમાક્ષરમ્

તેને બાર સ્વરો વડે વિભાજિત કરવું અને અંગો ગોઠવવા. હે દેવેશ, હૃદય અને બીજા અંગો, અને દસ અક્ષરનું મૂળમંત્ર પણ.

યથા દેવે તથા દેહે તત્ત્વાનિ વિનિયોજયેત્। ચક્રાવ્જમણ્ડલે વિષ્ણું યજેદ્ગન્ધાદિના તથા

દેવતા જેમ, તેમ શરીરમાં પણ તત્ત્વોનું વિધાન કરવું. કમળમંડલમાં સુગંધાદિથી વિષ્ણુની પૂજા કરવી.

પૂર્વ્વવચ્ચાસનં ધ્યાયેત્સગાત્રં સપરિચ્છદમ્। શુભઞ્ચક્રં દ્વાદશારં હ્યપરિષ્ટાદ્વિચિન્તયેત્

પહેલાં જેવું આસન, અંગો અને ઉપચારો સાથે ધ્યાન કરવું. શુભ બાર આરાવાળું ચક્ર આસપાસ વિચારો.

ત્રિનાભિચક્રં દ્વિનેમિ ખરૈસ્તચ્ચ સમન્વિતમ્। પૃષ્ઠદેશે તતઃ પ્રાજ્ઞઃ પ્રકૃત્યાદીન્નિવેશયેત્

ત્રણ નાભીવાળું, બે કિનારાવાળું અને કાંટાવાળું ચક્ર ધ્યાનમાં લાવવું. પછી પીઠના ભાગે પ્રકૃતિ વગેરે સ્થાપવું.

પૂજયેદારકાગ્રેષુ સૂર્ય્યં દ્વાદશધા પુનઃ। કલાષોડશસંયુક્તં સોમન્તત્ર વિચિન્તયેત્

કિરણોના છેડા પર બાર વખત સૂર્યની પૂજા કરવી. ત્યાં જ સોળ કળાવાળો ચંદ્ર પણ ધ્યાનમાં લાવવો.

સબલં ત્રિતયં નાભૌ ચિન્તયેદ્દેશિકોત્તમઃ। પદ્માઞ્ચ દ્વાદશદલં પદ્મમધ્યે વિચિન્તયેત્

શ્રેષ્ઠ ગુરુએ નાભિમાં ત્રિવિધ શક્તિનું ધ્યાન કરવું. અને બાર પાંખડાવાળું કમળ, તેના મધ્યમાં ધ્યાન કરવું.

તન્મધ્યે પૌરુષીં શક્તિ ધ્યાત્વાભ્યર્ચ્ય ચ દેશિકઃ । પ્રતિમાયાં હરિ ન્યસ્ય તત્ર તં પૂજયેત્ સુરાન્

તેના મધ્યમાં પુરુષશક્તિનું ધ્યાન કરીને પૂજા કરવી. પછી મૂર્તિમાં હરિને સ્થાપવી અને ત્યાં દેવતાઓની પૂજા કરવી.

ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ સમ્યક્ સાઙ્ગં સાવરણં ક્રમાત્। દ્વાદશાક્ષરવીજૈસ્તુ કેશવાદીન્ સમર્ચ્ચયેત્

સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી યોગ્ય રીતે, અંગો અને આવરણ સાથે, બાર અક્ષરનાં બીજમંત્રોથી કેશવ અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરવી.

દ્વાદશારે મણ્ડલે તુ લોકપાલાદિકં ક્રમાત્। પ્રતિમામર્ચ્ચયેત્ પશ્ચાદ્‌ગન્ધપુષ્પાદિભિર્દ્વિજઃ

બાર આરાવાળું મંડળમાં લોકપાલ અને અન્ય દેવતાઓની ક્રમશઃ પૂજા કરવી. પછી મૂર્તિને સુગંધ, ફૂલ વગેરેથી પૂજવી, હે દ્વિજ.

પૌરુષેણ તુ સૂક્તેન શ્રિયા સૂક્તેન પિણ્ડિકામ્। જનનાદિક્રમાત્ પઞ્ચાજ્જનયેદ્વૈષ્ણવાનલમ્

પુરુષસૂક્ત અને શ્રીસૂક્ત વડે પીઠિકાની પૂજા કરવી. જન્મસ્થાનથી શરૂ કરીને પાંચ રીતે વૈષ્ણવ અગ્નિ પ્રગટાવવી.

હુત્વાગ્નિં વૈષ્ણવૈર્મ્મન્ત્રૈઃ કુર્ય્યાચ્છાન્ત્યુદકં બુધઃ। તત્ સિક્ત્વા પ્રતિમામૂદ્‌ર્ધ્નિ વહ્નિપ્રણયનં ચરેત્

વૈષ્ણવ મંત્રોથી અગ્નિમાં આહુતિ આપ્યા પછી, વિદ્વાન વ્યક્તિએ શાંતિ જળનું વિધિ કરવું જોઈએ; એ જળ મૂર્તિના મસ્તક પર છાંટીને પછી અગ્નિ લાવવાની ક્રિયા કરવી.

દક્ષિણેગ્નિં હુતમિતિ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્ બુધઃ। અગ્નિમગ્નીતિ પૂર્વે તુ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્બુધઃ

દક્ષિણ તરફના યજ્ઞકુંડમાંથી 'અગ્નિમાં આહુતિ આપી' એમ કહેતા અગ્નિ લાવવી, અને પહેલાં 'અગ્નિને બોલાવીએ છીએ' એમ કહેતા યજ્ઞકુંડમાંથી અગ્નિ લાવવી.

ઉત્તરે પ્રણયેદગ્નિમગ્નિમગ્ની હવામહે। અગ્નિપ્રણયને મન્ત્રસ્ત્વમગ્ને હ્યગ્રિરુચ્યતે

ઉત્તર તરફ 'અગ્નિને બોલાવીએ છીએ' એમ મંત્ર બોલીને અગ્નિ લાવવી; અગ્નિ લાવતી વખતે મંત્ર કહે છે: 'હે અગ્નિ, તું ખરેખર અગ્નિ કહેવાય છે.'

પલાશસમિધાનાન્તુ અષ્ટોત્તરસહસ્રકમ્। કુણ્ડે કુણ્ડે હોમયેચ્ચ વ્રીહીન્ વેદાદિકૈસ્તથા

દરેક યજ્ઞકુંડમાં એક હજાર આઠ પલાશની લાકડીઓ સમિધ તરીકે અર્પણ કરવી, અને એ જ રીતે વેદમંત્રોથી ચોખા અને બીજા અનાજ પણ હોમવા.

સાજ્યાંસ્તિલાન્ વ્યાહૃતિભિર્મૂલમન્ત્રેણ વૈ ઘૃતમ્। કુર્ય્યાત્તતઃ શાન્તિહોમં મધુરત્રિતયેન ચ

વ્યાહૃતિ અને મૂળમંત્રથી ઘી અને તલ મિક્સ કરીને હોમ કરવું; પછી ત્રણ પ્રકારની મીઠી વસ્તુઓથી શાંતિહોમ કરવો.

દ્વાદશાર્ણૈઃ સ્પૃશેત્ પાદૌ નાભિં હૃન્મસ્તકં તતઃ। ઘૃતં દધિ પયો હુત્વા સ્પૃશેન્મૂર્દ્ધન્યથો તતઃ

બાર પવિત્ર મંત્રોથી પગ, નાભિ, હૃદય અને માથું સ્પર્શવું; પછી ઘી, દહીં અને દૂધ હોમ કરીને ફરી માથું સ્પર્શવું.