અગ્નિપુરાણમ્

આકાશવાયુતેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા। સ્થૂલમેભિઃ શરીરન્તુ સર્વાધારં પ્રજાયતે

આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વી — આ તત્વોથી જ સ્થૂળ શરીર, જે બધાનું આધાર છે, તે ઉત્પન્ન થાય છે.

પ્રાણતત્ત્વં ભકારન્તુ જીવોપાધિગતં ન્યસેત્। હૃદયસ્થં બકારન્તુ બુદ્ધિતત્ત્વં ન્યસેદ્ બુધઃ

પ્રાણતત્વને ‘ભ’ અક્ષરરૂપે, જીવના ઉપાધિમાં સ્થિર કરવું; અને બુદ્ધિતત્વને ‘બ’ અક્ષરરૂપે હૃદયમાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

ફકારમપિ તત્રૈવ અહઙ્કારમયં ન્યસેત્। મનસ્તત્ત્વં પકારન્તુ ન્યસેત્સઙ્કલ્પસમ્ભવમ્

ત્યાં જ ‘ફ’ અક્ષર, જે અહંકારથી યુક્ત છે, તેને સ્થાપવું; મનતત્વ એટલે ‘પ’ અક્ષર, સંકલ્પથી ઉત્પન્ન, તેને પણ સ્થાપવું.

શબ્દતન્માત્રતત્ત્વન્તુ નકારં મસ્તકે ન્યસેત્। સ્પર્શાત્મકં ધકારન્તુ વક્ત્રદેશે તુ વિન્યસેત્

શબ્દતત્વરૂપ ‘ન’ અક્ષર માથા પર સ્થાપવું; સ્પર્શરૂપ ‘ધ’ અક્ષર મોઢા પાસે સ્થાપવું.

દકારં રૂપતત્ત્વન્તુ હૃદ્દેશે વિનિવેશયેત્ । થકારં વસ્તિદેશે તુ રસતન્માત્રકં ન્યસેત્

રૂપતત્વરૂપ ‘દ’ અક્ષર હૃદયમાં સ્થાપવું; રસતત્વરૂપ ‘થ’ અક્ષર પેટના ભાગે સ્થાપવું.

તકારં ગન્ધતન્માત્રં જઙ્ઘયોર્વ્વિનિવેશયેત્। ણકારં શ્રોત્રયોર્ન્ન્યસ્ય ઢકારં વિન્યસેત્ત્વચિ

ગંધતત્વરૂપ ‘ત’ અક્ષર જાંઘોમાં સ્થાપવું; ‘ણ’ અક્ષર કાનમાં અને ‘ઢ’ અક્ષર ચામડીમાં સ્થાપવું.

ડકારં નેત્રયુગ્મે તુ રસનાયાં ઠકારકમ્। ટકારં નાસિકાયાન્તુ ઞકારં વાચિ વિન્યસેત્

‘ડ’ અક્ષર બંને આંખોમાં, ‘ઠ’ અક્ષર જીભમાં, ‘ટ’ અક્ષર નાકમાં અને ‘ઞ’ અક્ષર વાણીમાં સ્થાપવું.

ઝકારં કરયોર્ન્ન્યસ્ય પાણિતત્ત્વં વિચક્ષણઃ। જકારં પદયોર્ન્ન્યસ્ય છં પાયૌ ચમુપસ્થકે

વિદ્વાન વ્યક્તિએ ‘ઝ’ અક્ષર હાથમાં, ‘જ’ અક્ષર પગમાં, ‘છ’ અક્ષર ગુદા અને ‘ચ’ અક્ષર ઉપસ્થમાં સ્થાપવું.

વિન્યસેત્ પૃથિવીતત્ત્વં ઙકારં પાદયુગ્મકે। વસ્તૌ ઘકારં ગં તત્ત્વં તૈજસં હૃદિ વિન્યસેત્

પૃથ્વીતત્વરૂપ ‘ઙ’ અક્ષર બંને પગમાં, ‘ઘ’ અક્ષર પેટમાં અને અગ્નિતત્વરૂપ ‘ગ’ અક્ષર હૃદયમાં સ્થાપવું.

ખકારં વાયુતત્ત્વઞ્ચ નાસિકાયાં નિવેશયેત્। કકારં વિન્યસેન્નિત્યં ખતત્ત્વં મસ્તકે બુધઃ

વાયુતત્વરૂપ ‘ખ’ અક્ષર નાકમાં સ્થાપવું; અને વિદ્વાન વ્યક્તિએ આકાશતત્વરૂપ ‘ક’ અક્ષર હંમેશા માથામાં સ્થાપવું.

હૃત્‌પુણ્ડરીકે વિન્યસ્ય યકારં સૂર્ય્યદૈવતમ્। દ્વાસપ્તતિસહસ્ત્રાણિ હૃદયાદભિનિઃ સૃતાઃ

હૃદયકમળમાં ‘ય’ અક્ષર, જે સૂર્યદેવતાનું સ્વરૂપ છે, સ્થાપવું; હૃદયમાંથી બહેતર હજાર બે હજાર નાડીઓ નીકળે છે.

કલાષોડશસંયુક્ત મકારં તત્ર વિન્યસેત્। તન્મધ્યે ચિન્તયેન્મન્ત્રી બિન્દું વહ્નેસ્તુ મણ્ડલમ્

ત્યાં ‘મ’ અક્ષર, જે સોળ કલાઓથી યુક્ત છે, સ્થાપવું; તેના મધ્યમાં સાધકે બિંદુ અને અગ્નિનું મંડળ ધ્યાનમાં ધરણ કરવું.

હકારં વિન્યસેત્તત્ર પ્રણવેન સુરોત્તમઃ। ઓં આં પરમેષ્ઠ્યાત્મને આં નમઃ પુરુષાત્મને

ત્યાં શ્રેષ્ઠ દેવતાએ ‘હ’ અક્ષર અને પ્રણવ સાથે સ્થાપવું; ‘ઓં આં, પરમાત્માના સ્વરૂપે; આં, પુરુષાત્માને વંદન’ એમ ધ્યાન કરવું.

ઓં વાં મનોનિવૃત્ત્યાત્મને નાઞ્ચ વિશ્વાત્મને નમઃ। ઓં વા નમઃ સર્વાત્મને ઇત્યુક્તાઃ પઞ્ચ શક્તયઃ

‘ઓં વાં, મનના નિવૃત્તિ સ્વરૂપે; નાં, વિશ્વાત્માને નમસ્કાર; ઓં વા, સર્વાત્માને નમસ્કાર’ — આ રીતે પાંચ શક્તિઓ કહેવાય છે.

સ્થાને તુ પ્રથમા યોજ્યા દ્વિતીયા આસને મતા। તૃતીયા શયને તદ્વચ્ચતુર્થી પાનકર્મ્મણિ

પ્રથમ શક્તિ ઊભા રહેવામાં, બીજી બેઠા રહેવામાં, ત્રીજી સુતા સમયે અને ચોથી પીવાનું કાર્ય કરતી વખતે લાગુ પડે છે.

ગ્રત્યર્ચ્ચાયાં પઞ્ચમી સ્યાત્પઞ્ચોપનિષદઃ સ્મૃતાઃ। હુઙ્કારં વિન્યસેન્મધ્યે ધ્યાત્વા મન્ત્રમયં હરિમ્

ગ્રત્યર્ચા વિધિના પાંચમો દિવસ આવે ત્યારે, પાંચ ઉપનિષદોનું સ્મરણ કરવું. મધ્યમાં 'હું' ધ્વનિ સ્થાપવી અને મનમાં મંત્રરૂપ હરીનું ધ્યાન કરવું.

યાં મૂર્તિ સ્થાપયેત્તસ્માત્ મૂલમન્ત્રં ન્યસેત્તતઃ। ઓં નમોં ભગવતે વાસુદેવાય મૂલકમ્

જે સ્થાન પર મૂર્તિ સ્થાપવાની હોય ત્યાં મૂળમંત્ર સ્થાપવો. 'ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય' એ મૂળમંત્ર છે.

શિરોઘ્રાણલલાટેષુ મુખકણ્ઠહૃદિ ક્રમાત્। ભુજયોર્જઙ્ઘયોરઙ્ઘ્ર્યોઃ કેશવં શિરસિ ન્યસેત્

માથા, નાક, કપાળ, પછી મુખ, ગળું અને હૃદય પર ક્રમશઃ, કેશવને માથે સ્થાપવો.

નારાયણં ન્યસેદ્વક્ત્રે ગ્રીવાયાં માધવં ન્યસેત્। ગોવિન્દં ભુજયોર્ન્યસ્ય વિષ્ણુ ચ હૃદેયે ન્યસેત્

મુખ પર નારાયણ, ગળા પર માધવ, બંને ભુજાઓ પર ગોવિંદ અને હૃદય પર વિષ્ણુને સ્થાપવો.

મધુસૂદનકં પૃષ્ઠે વામનં જઠરે ન્યસેત્। કટ્યાન્ત્રિવિક્રમં ન્યસ્ય જઙ્ઘાયાં શ્રીધરં ન્યસેત્

પીઠ પર મધુસૂદન, પેટ પર વામન, કટિ પર ત્રિવિક્રમ અને જાંઘ પર શ્રીધરને સ્થાપવો.

હૃષીકેશં દક્ષિણાયાં પદ્મનાભં તુ ગુલ્ફકે। દામોદરં પાદયોશ્ચ હૃદયાદિષડઙ્ગકમ્

જમણી બાજુ પર હૃષીકેશ, પગના ગુલ્ફ પર પદ્મનાભ અને પગ પર દામોદરને સ્થાપવો; આ હૃદયથી શરૂ થતા છ અંગો છે.

એતત્ સાધારણં પ્રોક્તમાદિમૂર્ત્તેસ્તુ સત્તમ। અથવા યસ્ય દેવસ્ય પ્રારબ્ધં સ્થાપનં ભવેત્

આ પ્રાથમિક રૂપ માટે સામાન્ય રીત કહેવામાં આવી છે, હે શ્રેષ્ઠ, અથવા જે દેવતાની સ્થાપના કરવી હોય તેની પણ.

તસ્યૈવ મૂલમન્ત્રેણ સજીવકરણં ભવેત્। યસ્યા મૂર્ત્તેસ્તુ યન્નામ તસ્યાદ્યં ચાક્ષરં ચ યત્

તે દેવતા માટે તેના મૂળમંત્રથી જીવંતતા આપવી. જે મૂર્તિનું નામ હોય તેનું પ્રથમ અક્ષર પણ લેવું.

તત્ સ્વરૈર્દ્વાદશૈર્ભેદ્યં હ્યઙ્ગાનિ પરિકલ્પયેત્। હૃદયાદીનિ દેવેશ મૂલઞ્ચ દશમાક્ષરમ્

તેને બાર સ્વરો વડે વિભાજિત કરવું અને અંગો ગોઠવવા. હે દેવેશ, હૃદય અને બીજા અંગો, અને દસ અક્ષરનું મૂળમંત્ર પણ.

યથા દેવે તથા દેહે તત્ત્વાનિ વિનિયોજયેત્। ચક્રાવ્જમણ્ડલે વિષ્ણું યજેદ્ગન્ધાદિના તથા

દેવતા જેમ, તેમ શરીરમાં પણ તત્ત્વોનું વિધાન કરવું. કમળમંડલમાં સુગંધાદિથી વિષ્ણુની પૂજા કરવી.

પૂર્વ્વવચ્ચાસનં ધ્યાયેત્સગાત્રં સપરિચ્છદમ્। શુભઞ્ચક્રં દ્વાદશારં હ્યપરિષ્ટાદ્વિચિન્તયેત્

પહેલાં જેવું આસન, અંગો અને ઉપચારો સાથે ધ્યાન કરવું. શુભ બાર આરાવાળું ચક્ર આસપાસ વિચારો.

ત્રિનાભિચક્રં દ્વિનેમિ ખરૈસ્તચ્ચ સમન્વિતમ્। પૃષ્ઠદેશે તતઃ પ્રાજ્ઞઃ પ્રકૃત્યાદીન્નિવેશયેત્

ત્રણ નાભીવાળું, બે કિનારાવાળું અને કાંટાવાળું ચક્ર ધ્યાનમાં લાવવું. પછી પીઠના ભાગે પ્રકૃતિ વગેરે સ્થાપવું.

પૂજયેદારકાગ્રેષુ સૂર્ય્યં દ્વાદશધા પુનઃ। કલાષોડશસંયુક્તં સોમન્તત્ર વિચિન્તયેત્

કિરણોના છેડા પર બાર વખત સૂર્યની પૂજા કરવી. ત્યાં જ સોળ કળાવાળો ચંદ્ર પણ ધ્યાનમાં લાવવો.

સબલં ત્રિતયં નાભૌ ચિન્તયેદ્દેશિકોત્તમઃ। પદ્માઞ્ચ દ્વાદશદલં પદ્મમધ્યે વિચિન્તયેત્

શ્રેષ્ઠ ગુરુએ નાભિમાં ત્રિવિધ શક્તિનું ધ્યાન કરવું. અને બાર પાંખડાવાળું કમળ, તેના મધ્યમાં ધ્યાન કરવું.