અગ્નિપુરાણમ્

આકાશં મનસાહ્ત્ય મનોહઙ્કરણે કુરુ । અહઙ્કારઞ્ચ મહતિ તઞ્ચાપ્યવ્યાકૃતે નયેત્

આકાશને મનમાં વિલીન કરવું, મનને અહંકારમાં, અહંકારને મહત્તત્વમાં અને મહત્તત્વને અવ્યક્તમાં વિલીન કરવું.

અવ્યાકૃતં જ્ઞાનરૂપે વાસુદેવઃ સ ઈરિતઃ। સ તામવ્યાકૃતિ માયામવષ્ટબ્ય સિસૃક્ષયા

જ્ઞાનરૂપ અવ્યક્તને 'વાસુદેવ' કહે છે; એ જ ઈશ્વર સર્જન ઇચ્છાથી એ અવ્યક્ત માયાને ધારણ કરે છે.

સઙ્કર્ષણં સ શવ્દાત્મા સ્પર્શાખ્યમસૃજત્ પ્રભુઃ। ક્ષોભ્ય માયાં સ પ્રદ્યુમ્નં તેજોરુપં સ ચાસૃજત્

એ ભગવાને સંકર્ષણને—શબ્દરૂપ તત્વને—પહેલા સર્જ્યા; પછી માયાને કંપિત કરીને પ્રદ્યુમ્ન, તેજરૂપ તત્વનું સર્જન કર્યું.

અનિરુદ્ધં રસમાત્રં બ્રહ્માણં ગન્ધરૂપકમ્। અનિરુદ્ધઃ સ ચ બ્રહ્મા અપ આદૌ સસર્જ ચહ

પછી અનિરુદ્ધ—રસરૂપ તત્વ—અને બ્રહ્મા—ગંધરૂપ તત્વ—સર્જ્યા; અનિરુદ્ધે બ્રહ્મા રૂપે પ્રથમ પાણી સર્જ્યું.

તસ્મિન્ હિરણ્મયઞ્ચાણ્ડં સોઽસૃજત્ પઞ્ચભૂતવદ્। તસ્મિન્ સઙ્ક્રામિતે જીવ શક્તિરાત્મોપસંહૃતા

તેમાં, પાંચ મહાભૂત જેવું સોનેરી અંડું સર્જ્યું; તેમાં જીવ પ્રવેશતાં જ શક્તિ આત્મામાં વિલીન થઈ.

પ્રાણો જીવેન સંયુક્તો વૃત્તિમાનિતિ શબ્દ્યતે। જીવો વ્યાહૃતિસઞ્જ્ઞસ્તુ પ્રાણેષ્વાધ્યાત્મિકઃ સ્મૃતઃ

પ્રાણ જ્યારે જીવ સાથે જોડાય છે ત્યારે તેને 'વૃત્તિમાન' કહે છે; જીવને વ્યાહૃતિ નામે ઓળખાય છે અને તે પ્રાણોમાં આંતરિક ગણાય છે.

પ્રાણૈર્યુક્તા તતો બુદ્ધિઃ સઞ્જાતા ચાષ્ટમૂર્ત્તિકા । અહઙ્કારસ્તતો જજ્ઞે મનસ્તસ્માદજાયત

પ્રાણો સાથે બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે, જે અષ્ટમૂર્તિ છે; પછી અહંકાર જન્મે છે અને ત્યારબાદ મન ઉત્પન્ન થાય છે.

અર્થાઃ પ્રજજ્ઞિરે પઞ્ચ સઙ્કલ્પાદિયુતાસ્તતઃ। શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપઞ્ચ રસો ગન્ધ ઇતિ સ્મૃતાઃ

પછી સંકલ્પ વગેરે સાથે પાંચ વિષયો ઉત્પન્ન થયા: અવાજ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને સુગંધ — આ રીતે યાદ રાખવામાં આવે છે.

જ્ઞાનશક્તિયુતાન્યેતૈરારબ્ધાનીન્દ્રિયાણિ તુ। ત્વક્‌શ્રોત્રઘ્રાણચક્ષૂંષિ જિહ્વાબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તુ

જ્ઞાનશક્તિથી આ વિષયોથી ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થઈ: ચામડી, કાન, નાક, આંખ, જીભ અને બુદ્ધિ — આ બધું ઇન્દ્રિયરૂપ છે.

પાદૌ પાયુસ્તથા પાણી વાગુપસ્થશ્ચ પઞ્ચમઃ। કર્મ્મેન્દ્રિયાણિ ચૈતાનિ પઞ્ચભૂતાન્યતઃ શ્રૃણુ

પગ, ગુદા, હાથ, વાણી અને પાંચમું અંગેન્દ્રિય એટલે ઉપસ્થ — આ કર્મેન્દ્રિયો છે; હવે પાંચ તત્વો સાંભળો.

આકાશવાયુતેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા। સ્થૂલમેભિઃ શરીરન્તુ સર્વાધારં પ્રજાયતે

આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વી — આ તત્વોથી જ સ્થૂળ શરીર, જે બધાનું આધાર છે, તે ઉત્પન્ન થાય છે.

પ્રાણતત્ત્વં ભકારન્તુ જીવોપાધિગતં ન્યસેત્। હૃદયસ્થં બકારન્તુ બુદ્ધિતત્ત્વં ન્યસેદ્ બુધઃ

પ્રાણતત્વને ‘ભ’ અક્ષરરૂપે, જીવના ઉપાધિમાં સ્થિર કરવું; અને બુદ્ધિતત્વને ‘બ’ અક્ષરરૂપે હૃદયમાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

ફકારમપિ તત્રૈવ અહઙ્કારમયં ન્યસેત્। મનસ્તત્ત્વં પકારન્તુ ન્યસેત્સઙ્કલ્પસમ્ભવમ્

ત્યાં જ ‘ફ’ અક્ષર, જે અહંકારથી યુક્ત છે, તેને સ્થાપવું; મનતત્વ એટલે ‘પ’ અક્ષર, સંકલ્પથી ઉત્પન્ન, તેને પણ સ્થાપવું.

શબ્દતન્માત્રતત્ત્વન્તુ નકારં મસ્તકે ન્યસેત્। સ્પર્શાત્મકં ધકારન્તુ વક્ત્રદેશે તુ વિન્યસેત્

શબ્દતત્વરૂપ ‘ન’ અક્ષર માથા પર સ્થાપવું; સ્પર્શરૂપ ‘ધ’ અક્ષર મોઢા પાસે સ્થાપવું.

દકારં રૂપતત્ત્વન્તુ હૃદ્દેશે વિનિવેશયેત્ । થકારં વસ્તિદેશે તુ રસતન્માત્રકં ન્યસેત્

રૂપતત્વરૂપ ‘દ’ અક્ષર હૃદયમાં સ્થાપવું; રસતત્વરૂપ ‘થ’ અક્ષર પેટના ભાગે સ્થાપવું.

તકારં ગન્ધતન્માત્રં જઙ્ઘયોર્વ્વિનિવેશયેત્। ણકારં શ્રોત્રયોર્ન્ન્યસ્ય ઢકારં વિન્યસેત્ત્વચિ

ગંધતત્વરૂપ ‘ત’ અક્ષર જાંઘોમાં સ્થાપવું; ‘ણ’ અક્ષર કાનમાં અને ‘ઢ’ અક્ષર ચામડીમાં સ્થાપવું.

ડકારં નેત્રયુગ્મે તુ રસનાયાં ઠકારકમ્। ટકારં નાસિકાયાન્તુ ઞકારં વાચિ વિન્યસેત્

‘ડ’ અક્ષર બંને આંખોમાં, ‘ઠ’ અક્ષર જીભમાં, ‘ટ’ અક્ષર નાકમાં અને ‘ઞ’ અક્ષર વાણીમાં સ્થાપવું.

ઝકારં કરયોર્ન્ન્યસ્ય પાણિતત્ત્વં વિચક્ષણઃ। જકારં પદયોર્ન્ન્યસ્ય છં પાયૌ ચમુપસ્થકે

વિદ્વાન વ્યક્તિએ ‘ઝ’ અક્ષર હાથમાં, ‘જ’ અક્ષર પગમાં, ‘છ’ અક્ષર ગુદા અને ‘ચ’ અક્ષર ઉપસ્થમાં સ્થાપવું.

વિન્યસેત્ પૃથિવીતત્ત્વં ઙકારં પાદયુગ્મકે। વસ્તૌ ઘકારં ગં તત્ત્વં તૈજસં હૃદિ વિન્યસેત્

પૃથ્વીતત્વરૂપ ‘ઙ’ અક્ષર બંને પગમાં, ‘ઘ’ અક્ષર પેટમાં અને અગ્નિતત્વરૂપ ‘ગ’ અક્ષર હૃદયમાં સ્થાપવું.

ખકારં વાયુતત્ત્વઞ્ચ નાસિકાયાં નિવેશયેત્। કકારં વિન્યસેન્નિત્યં ખતત્ત્વં મસ્તકે બુધઃ

વાયુતત્વરૂપ ‘ખ’ અક્ષર નાકમાં સ્થાપવું; અને વિદ્વાન વ્યક્તિએ આકાશતત્વરૂપ ‘ક’ અક્ષર હંમેશા માથામાં સ્થાપવું.

હૃત્‌પુણ્ડરીકે વિન્યસ્ય યકારં સૂર્ય્યદૈવતમ્। દ્વાસપ્તતિસહસ્ત્રાણિ હૃદયાદભિનિઃ સૃતાઃ

હૃદયકમળમાં ‘ય’ અક્ષર, જે સૂર્યદેવતાનું સ્વરૂપ છે, સ્થાપવું; હૃદયમાંથી બહેતર હજાર બે હજાર નાડીઓ નીકળે છે.

કલાષોડશસંયુક્ત મકારં તત્ર વિન્યસેત્। તન્મધ્યે ચિન્તયેન્મન્ત્રી બિન્દું વહ્નેસ્તુ મણ્ડલમ્

ત્યાં ‘મ’ અક્ષર, જે સોળ કલાઓથી યુક્ત છે, સ્થાપવું; તેના મધ્યમાં સાધકે બિંદુ અને અગ્નિનું મંડળ ધ્યાનમાં ધરણ કરવું.

હકારં વિન્યસેત્તત્ર પ્રણવેન સુરોત્તમઃ। ઓં આં પરમેષ્ઠ્યાત્મને આં નમઃ પુરુષાત્મને

ત્યાં શ્રેષ્ઠ દેવતાએ ‘હ’ અક્ષર અને પ્રણવ સાથે સ્થાપવું; ‘ઓં આં, પરમાત્માના સ્વરૂપે; આં, પુરુષાત્માને વંદન’ એમ ધ્યાન કરવું.

ઓં વાં મનોનિવૃત્ત્યાત્મને નાઞ્ચ વિશ્વાત્મને નમઃ। ઓં વા નમઃ સર્વાત્મને ઇત્યુક્તાઃ પઞ્ચ શક્તયઃ

‘ઓં વાં, મનના નિવૃત્તિ સ્વરૂપે; નાં, વિશ્વાત્માને નમસ્કાર; ઓં વા, સર્વાત્માને નમસ્કાર’ — આ રીતે પાંચ શક્તિઓ કહેવાય છે.

સ્થાને તુ પ્રથમા યોજ્યા દ્વિતીયા આસને મતા। તૃતીયા શયને તદ્વચ્ચતુર્થી પાનકર્મ્મણિ

પ્રથમ શક્તિ ઊભા રહેવામાં, બીજી બેઠા રહેવામાં, ત્રીજી સુતા સમયે અને ચોથી પીવાનું કાર્ય કરતી વખતે લાગુ પડે છે.

ગ્રત્યર્ચ્ચાયાં પઞ્ચમી સ્યાત્પઞ્ચોપનિષદઃ સ્મૃતાઃ। હુઙ્કારં વિન્યસેન્મધ્યે ધ્યાત્વા મન્ત્રમયં હરિમ્

ગ્રત્યર્ચા વિધિના પાંચમો દિવસ આવે ત્યારે, પાંચ ઉપનિષદોનું સ્મરણ કરવું. મધ્યમાં 'હું' ધ્વનિ સ્થાપવી અને મનમાં મંત્રરૂપ હરીનું ધ્યાન કરવું.

યાં મૂર્તિ સ્થાપયેત્તસ્માત્ મૂલમન્ત્રં ન્યસેત્તતઃ। ઓં નમોં ભગવતે વાસુદેવાય મૂલકમ્

જે સ્થાન પર મૂર્તિ સ્થાપવાની હોય ત્યાં મૂળમંત્ર સ્થાપવો. 'ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય' એ મૂળમંત્ર છે.

શિરોઘ્રાણલલાટેષુ મુખકણ્ઠહૃદિ ક્રમાત્। ભુજયોર્જઙ્ઘયોરઙ્ઘ્ર્યોઃ કેશવં શિરસિ ન્યસેત્

માથા, નાક, કપાળ, પછી મુખ, ગળું અને હૃદય પર ક્રમશઃ, કેશવને માથે સ્થાપવો.

નારાયણં ન્યસેદ્વક્ત્રે ગ્રીવાયાં માધવં ન્યસેત્। ગોવિન્દં ભુજયોર્ન્યસ્ય વિષ્ણુ ચ હૃદેયે ન્યસેત્

મુખ પર નારાયણ, ગળા પર માધવ, બંને ભુજાઓ પર ગોવિંદ અને હૃદય પર વિષ્ણુને સ્થાપવો.