અગ્નિપુરાણમ્

ઉત્તિષ્ઠેતિ સમુત્થાપ્ય શય્યાયા મણ્ડિકાં તથા। શ્રીસૂક્તેન ચશય્યાયાં વિષ્ણોસ્તુ શકલીકૃતિઃ

'ઉઠો' એમ કહીને શય્યા પરથી દેવતાને ઊભા કરવું અને શય્યાનું આવરણ પણ દૂર કરવું; શય્યામાં શ્રીસૂક્તના પઠન સાથે વિષ્ણુ માટે ભાગ પાડવો.

અતો દેવેતિ સૂક્તેન પ્રનિમાં પિણ્ડિકાં તથા। શ્રીસૂક્તેન ચ શય્યાયાં વિષ્ણોસ્તુ શકલીકૃતિઃ

'અતો દેવ' સૂક્તથી પિંડિકામાં વંદન કરવું અને શય્યામાં શ્રીસૂક્તના પઠન સાથે વિષ્ણુ માટે ભાગ પાડવો.

મૃગરાજં વૃષં નાગં વ્યજનં કલશં તથા। વૈજયન્તતીં તથા ભેરીં દીપમિત્યષ્ટમઙ્ગલમ્

સિંહ, વાછરડો, સાપ, પંખો, કળશ, વૈજયંત ધ્વજ, ઢોલ અને દીવો—આ આઠ શુભ ચીજો ગણાય છે.

દર્શયેદશ્વસૂક્તેન પાદદેશે ત્રિપાદિતિ। ઉખાં પિધાનકં પાત્રમમ્બિકાં દર્વ્વિકાં દદેત્

પગ પાસે અશ્વસૂક્તના પઠન સાથે ઘોડો દર્શાવવો, 'ત્રિપાદ' કહેવું; પછી ઉખાળી, ઢાંકણું, વાસણ, અંબિકા અને કરછો આપવો.

મુષલોલૂખલં દદ્યાચ્છિલાં કમ્માર્જનીં તથા। તથા બોજનભાણ્ડાનિ ગૃહોપકરણાનિ ચ

મુશળ, ઓખળી, પીસવાની પાટ, ઝાડૂ, તેમજ ભોજનપાત્રો અને ઘરનાં સાધનો આપવા.

શિરોદેશે ચ નિદ્રાખ્યં વસ્ત્રરત્નયુતં ઘટમ્। ખણડખાદ્યૈઃ પૂરયિત્વા સ્નપનસ્ય વિધિઃ સ્મૃતઃ

માથા પાસે 'નિદ્રા' નામે વસ્ત્ર અને રત્નોથી શોભિત ઘડો રાખવો, તેમાં ખોરાકના ટુકડા ભરી દેવા; આ સ્નાનવિધિ કહેવાય છે.

ભગવાનુવાચ હરેઃ સાન્નિધ્યકરણમધિવાસનમુચ્યતે ।૫૯.૦૦૧ સર્વજ્ઞં સર્વગં ધ્યાત્વા આત્માનં પુરુષોત્તમં ॥૫૯.૦૦૧ ઓંકારેણ સમાયોજ્ય ચિચ્છક્તિમભિમાનિનીં(૧) ।૫૯.૦૦૨ નિઃસાર્યાત્મૈકતાં કૃત્વા સ્વસ્મિન્(૨) સર્વગતે વિભૌ ॥૫૯.૦૦૨ યોજયેન્મરુતાં પૃથ્વીં વહ્નિબીજેન દીપયેત્ ।૫૯.૦૦૩ સંહરેદ્વાયુના ચાગ્નિં વાયુમાકાશતો નયેત્ ॥૫૯.૦૦૩ અધિભૂતાદિદેવૈસ્તુ સાધ્યાખ્યૈર્વિભવૈઃ(૧) સહ ।૫૯.૦૦૪ તન્માત્રપાત્રકાન્ કૃત્વા સંહરેત્તત્ક્રમાદ્બુધઃ ॥૫૯.૦૦૪ આકાશં મનસાહત્ય મનોહઙ્કરણે કુરુ(૨) ।૫૯.૦૦૫ અહઙ્કારઞ્ચ મહતિ તઞ્ચાપ્યવ્યાકૃતે નયેત્ ॥૫૯.૦૦૫ અવ્યાકૃતં જ્ઞાનરૂપે વાસુદેવઃ સ ઈરિતઃ(૩) ।૫૯.૦૦૬ સ તામવ્યાકૃતિં માયામભ્યષ્ટ સિસૃક્ષયા ॥૫૯.૦૦૬ સઙ્કર્ષણં સં શબ્દાત્મા સ્પર્શાખ્યમસૃજત્પ્રભુઃ ।૫૯.૦૦૭ ક્ષોભ્ય માયાં સ પ્રદ્યુમ્નં તેજોરૂપં સ ચાસૃજત્ ॥૫૯.૦૦૭ અનિરુદ્ધં રસમાત્રં બ્રહ્માણં ગન્ધરૂપકં ।૫૯.૦૦૮ અનિરુદ્ધઃ સ ચ બ્રહ્મા અપ આદૌ સસર્જ હ ॥૫૯.૦૦૮ તસ્મિન્ હિરણ્મયઞ્ચાણ્ડં સોઽસૃજત્પઞ્ચભૂતવત્ ।૫૯.૦૦૯ તસ્મિન્ સઙ્ક્રામિતે જીવે(૪) શક્તિરાત્મોપસંહૃતા ॥૫૯.૦૦૯ પ્રાણો જીવેન સંયુક્તો વૃત્તિમાનિતિ શબ્દ્યતે ।૫૯.૦૧૦ જીવોવ્યાહૃતિસઞ્જ્ઞસ્તુ પ્રાણેષ્વાધ્યાત્મિકઃ સ્મૃતઃ ॥૫૯.૦૧૦ પ્રાણૈર્યુક્તા તતો બુદ્ધિઃ સઞ્જાતા ચાષ્ટમૂર્તિકી(૫) ।૫૯.૦૧૧ અહઙ્કારસ્તતો જજ્ઞે મનસ્તસ્માદજાયત ॥૫૯.૦૧૧ અર્થાઃ પ્રજજ્ઞિરે પઞ્ચ સઙ્કલ્પાદિયુતાસ્તતઃ ।૫૯.૦૧૨ શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપઞ્ચ રસો ગન્ધ ઇતિ સ્મૃતા ॥૫૯.૦૧૨ જ્ઞાનશક્તિયુતાન્યેતૈરારબ્ધાનીન્દ્રિયાણિ તુ ।૫૯.૦૧૩ ત્વક્શ્રોત્રઘ્રાણચક્ષૂંષિ જિહ્વાબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તુ ॥૫૯.૦૧૩ પાદૌ પાયુઃસ્તથા પાણી વાગુપસ્થશ્ચ પઞ્ચમઃ ।૫૯.૦૧૪ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચૈતાનિ પઞ્ચભૂતાન્યતઃ શૃણુ ॥૫૯.૦૧૪ આકાશવાયુતેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા ।૫૯.૦૧૫ સ્થૂલમેભિઃ શરીરન્તુ સર્વાધારં પ્રજાયતે ॥૫૯.૦૧૫ એતેષાં વાચકા મન્ત્રા ન્યાસાયોચ્યન્ત ઉત્તમાઃ ।૫૯.૦૧૬ જીવભૂતં મકારન્તુ દેવસ્ય(૧) વ્યાપકં ન્યસેત્ ॥૫૯.૦૧૬ પ્રાણતત્ત્વં ભકારન્તુ જીવોપાધિગતં ન્યસેત્ ।૫૯.૦૧૭ હૃદયસ્થં બકારન્તુ બુદ્ધિતત્ત્વં ન્યસેદ્બુધઃ ॥૫૯.૦૧૭ ફકારમપિ તત્રૈવ અહઙ્કારમયં ન્યસેત્ ।૫૯.૦૧૮ મનસ્તત્ત્વં પકારન્તુ ન્યસેત્સઙ્કલ્પસમ્ભવં ॥૫૯.૦૧૮ શબ્દતન્માત્રતત્ત્વન્તુ નકારં મસ્તકે ન્યસેત્ ।૫૯.૦૧૯ સ્પર્શાત્મકં ધકારન્તુ વક્ત્રદેશે તુ વિન્યસેત્ ॥૫૯.૦૧૯ દકારં રૂપતત્ત્વન્તુ હૃદ્દેશે વિનિવેશયેત્(૨) ।૫૯.૦૨૦ થકારં વસ્તિદેશે તુ રસતન્માત્રકં ન્યસેત્ ॥૫૯.૦૨૦ તકારં ગન્ધતન્માત્રં જઙ્ઘયોર્વિનિવેશયેત્ ।૫૯.૦૨૧ ણકારં શ્રોત્રયોર્ન્યસ્ય ઢકારં વિન્યસેત્ત્વચિ ॥૫૯.૦૨૧ ડકારં નેત્રયુગ્મે તુ રસનાયાં ઠકારકં ।૫૯.૦૨૨ ટકારં નાસિકાયાન્તુ ઞકારં વાચિ વિન્યસેત્ ॥૫૯.૦૨૨ ઝકારં કરયોર્ન્યસ્ય પાણિતત્ત્વં વિચક્ષણઃ ।૫૯.૦૨૩ જકારં પદયોર્ન્યસ્ય છં પાયૌ ચમુપસ્થકે ॥૫૯.૦૨૩ વિન્યસેત્પૃથિવીતત્ત્વં ઙકારં પાદયુગ્મકે ।૫૯.૦૨૪ વસ્તૌ ઘકારં ગં તત્ત્વં તૈજસં હૃદિ વિન્યસેત્ ॥૫૯.૦૨૪ ખકારં વાયુતત્ત્વઞ્ચ નાસિકાયાં નિવેશયેત્ ।૫૯.૦૨૫ કકારં વિન્યસેન્નિત્યં ખતત્ત્વં મસ્તકે બુધઃ ॥૫૯.૦૨૫ હૃત્પુણ્ડરીકે વિન્યસ્ય યકારં સૂર્યદૈવતં ।૫૯.૦૨૬ દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ હૃદયાદભિનિઃસૃતાઃ ॥૫૯.૦૨૬ કલાષોડશસંયુક્તં મકારં તત્ર વિન્યસેત્ ।૫૯.૦૨૭ તન્મધ્યે ચિન્તયેન્મન્ત્રી વિન્દું વહ્નેસ્તુ મણ્ડલં ॥૫૯.૦૨૭ હકારં(૧) વિન્યસેત્તત્ર પ્રણવેન સુરોત્તમઃ ।૫૯.૦૨૮ ઓં આં પરમેષ્ઠ્યાત્મને આં નમઃ પુરુષાત્મને ॥૫૯.૦૨૮ ઓં વાં મનોનિવૃત્ત્યાત્મને નાઞ્ચ વિશ્વાત્મને નમઃ ।૫૯.૦૨૯ ઓં વં નમઃ સર્વાત્મને ઇત્યુક્તાઃ પઞ્ચ શક્તયઃ(૨) ॥૫૯.૦૨૯ સ્થાને તુ પ્રથમા યોજ્યા દ્વિતીયા આસને મતા ।૫૯.૦૩૦ તૃતીયા શયને તદ્વચ્ચતુર્થી પાનકર્મણિ(૩) ॥૫૯.૦૩૦ પ્રત્યર્ચાયાં(૪) પઞ્ચમી સ્યાત્પઞ્ચોપનિષદઃ સ્મૃતાઃ ।૫૯.૦૩૧ હૂઙ્કારં(૫) વિન્યસેન્મધ્યે ધ્યાત્વા મન્ત્રમયં હરિં ॥૫૯.૦૩૧ યાં મૂર્તિં સ્થાપયેત્તસ્માત્(૬) મૂલમન્ત્રં ન્યસેત્તતઃ ।૫૯.૦૩૨ ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય મૂલકં ॥૫૯.૦૩૨ શિરોઘ્રાણલલાટેષુ મુખકણ્ઠહૃદિ ક્રમાત્ ।૫૯.૦૩૩ ભુજયોર્જઙ્ઘયોરઙ્ઘ્ય્રોઃ કેશવં શિરસિ ન્યસેત્ ॥૫૯.૦૩૩ નારાયણં ન્યસેદ્વક્ત્રે ગ્રીવાયાં માધવં ન્યસેત્ ।૫૯.૦૩૪ ગોવિન્દં ભુજયોર્ન્યસ્ય વિષ્ણું ચ હૃદયે ન્યસેત્ ॥૫૯.૦૩૪ મધુસૂદનકં પૃષ્ઠે વામનં જઠરે ન્યસેત્ ।૫૯.૦૩૫ કક્ષ્યાન્ત્રિવિક્રમં ન્યસ્ય જઙ્ઘાયાં શ્રીધરં ન્યસેત્ ॥૫૯.૦૩૫ હૃષીકેશં દક્ષિણાયાં પદ્મનાભં તુ ગુલ્ફકે ।૫૯.૦૩૬ દામોદરં પાદયોશ્ચ હૃદયાદિષડઙ્ગકં ॥૫૯.૦૩૬ એતત્સાધારણં પ્રોક્તમાદિર્મૂર્તેસ્તુ સત્તમ ।૫૯.૦૩૭ અથવા યસ્ય દેવસ્ય પ્રારબ્ધં સ્થાપનં ભવેત્ ॥૫૯.૦૩૭ તસ્યૈવ મૂલમન્ત્રેણ સજીવકરણં ભવેત્ ।૫૯.૦૩૮ યસ્યા મૂર્તેસ્તુ યન્નામ તસ્યાદ્યં ચાક્ષરં ચ યત્ ॥૫૯.૦૩૮ તત્સ્વૈરૈર્દ્વાદશૈર્ભેદ્ય હ્યઙ્ગાનિ પરિકલ્પયેત્ ।૫૯.૦૩૯ હૃદયાદીનિ દેવેશ મૂલઞ્ચ દશમાક્ષરં ॥૫૯.૦૩૯ યથા દેવે તથા દેહે(૧) તત્ત્વાનિ વિનિયોજયેત્ ।૫૯.૦૪૦ ચક્રાબ્જમણ્દલે વિષ્ણું યજેદ્ગન્ધાદિના તથા(૨) ॥૫૯.૦૪૦ પૂર્વવચ્ચાસનં ધ્યાયેત્સગાત્રં(૩) સપરિચ્છદં ।૫૯.૦૪૧ શુભઞ્ચક્રં દ્વાદશારં હ્યુપરિષ્ટાદ્વિચિન્તયેત્ ॥૫૯.૦૪૧ ત્રિનાભિચક્રં દ્વિનેમિ સ્વરૈસ્તચ્ચ સમન્વિતં ।૫૯.૦૪૨ પૃષ્ઠદેશે તતઃ પ્રાજ્ઞઃ પ્રકૃત્યાદીન્નિવેશયેત્ ॥૫૯.૦૪૨ પૂજયેદારકાગ્રેષુ(૪) સૂર્યં દ્વાદશધા પુનઃ ।૫૯.૦૪૩ કલાષોડશસંયુક્તં સોમન્તત્ર વિચિન્તયેત્ ॥૫૯.૦૪૩ સબલં ત્રિતયં નાભૌ ચિન્તયેદ્દેશિકોત્તમઃ ।૫૯.૦૪૪ પદ્મઞ્ચ દ્વાદશદલં પદ્મમધ્યે વિચિન્તયેત્ ॥૫૯.૦૪૪ તન્મધ્યે પૌરુષીં શક્તિં ધ્યાત્વાભ્યર્ચ્ય ચ દિશિકઃ(૧) ।૫૯.૦૪૫ પ્રતિમાયાં હરિં ન્યસ્ય તત્ર તં પૂજયેત્સુરાન્(૨) ॥૫૯.૦૪૫ ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ સમ્યક્સાઙ્ગં સાવરણં ક્રમાત્ ।૫૯.૦૪૬ દ્વાદશાક્ષરવીજૈસ્તુ કેશવાદીન્ સમર્ચયેત્ ॥૫૯.૦૪૬ દ્વાદશારે મણ્ડલે તુ લૌકપાલાદિકં ક્રમાત્ ।૫૯.૦૪૭ પ્રતિમામર્ચયેત્પશ્ચાદ્ગન્ધપુષ્પાદિભિર્દ્વિજઃ ॥૫૯.૦૪૭ પૌરુષેણ તુ સૂક્તેન શ્રિયાઃ સૂક્તેન પિણ્ડિકાં ।૫૯.૦૪૮ જનનાદિક્રમાત્પશ્ચાજ્જનયેદ્વૈષ્ણવાનલં ॥૫૯.૦૪૮ હુત્વાગ્નિં હુતમિતિ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્બુધઃ ।૫૯.૦૪૯ અગ્નિપ્રણયને મન્ત્રસ્ત્વમગ્ને હ્યગ્નિરુચ્યતે ॥૫૯.૦૪૯ દક્ષિણેગ્નિં હુતમિતિ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્બુધઃ ।૫૯.૦૫૦ અગ્નિમગ્નીતિ પૂર્વે તુ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્બુધઃ ॥૫૯.૦૫૦ ઉત્તરે પ્રણયેદગ્નિમગ્નિમગ્ની હવામહે ।૫૯.૦૫૧ અગ્નિપ્રણયને મન્ત્રસ્ત્વમગ્ને હ્યગ્નિરુચ્યતે ॥૫૯.૦૫૧ પલાશસમિધાનાન્તુ અષ્ટોત્તરસહસ્રકં ।૫૯.૦૫૨ કુણ્ડે કુણ્ડે હોમયેચ્ચ વ્રીહીન્ વેદાદિકૈસ્તથા ॥૫૯.૦૫૨ સાજ્યાંસ્તિલાન્ વ્યાહૃતિભિર્મૂલમન્ત્રેણ વૈ ઘૃતં ।૫૯.૦૫૩ કુર્યાત્તતઃ શાન્તિહોમં મધુરત્રિતયેન ચ ॥૫૯.૦૫૩ દ્વાદશાર્ણૈઃ સ્પૃશેત્પાદૌ નાભિં હૃન્મસ્તકં તતઃ ।૫૯.૦૫૪ ઘૃતં દધિ પયો હુત્વા સ્પૃશેન્મૂર્ધન્યથો તતઃ ॥૫૯.૦૫૪ સ્પૃષ્ટ્વા શિરોનાભિપાદાંશ્ચતસ્રઃ સ્થાપયેન્નદીઃ(૧) ।૫૯.૦૫૫ ગઙ્ગા ચ યમુના ગોદા ક્રમાન્નામ્ના સરસ્વતી ॥૫૯.૦૫૫ દહેત્તુ વિષ્ણુગાયત્ર્યા ગાયત્ર્યા શ્રપયેચ્ચરું ।૫૯.૦૫૬ હોમયેચ્ચ બલિં દદ્યાદુત્તરે ભોજયેદ્દ્વિજાન્ ॥૫૯.૦૫૬ સામાધિપાનાં તુષ્ટ્યર્થં હેમગાં ગુરવે દદેત્ ।૫૯.૦૫૭ દિક્પતિભ્યો બલિં દત્ત્વા રાત્રૌ કુર્યાચ્ચ જાગરં ।૫૯.૦૫૭ બ્રહ્મગીતાદિશબ્દેન સર્વભાગધિવાસનાત્ ॥૫૯.૦૫૭ ઇત્યાદિમહાપુરાણે આગ્નેયે અધિવાસનં નામ ઊનષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ ॥ ભગવાનુવાચ હરેઃ સાન્નિધ્યકરણમધિવાસનમુચ્યતે। સર્વ્વજ્ઞં સર્વગં ધ્યાત્વા આત્માનં પુરુષોત્તમમ્

ઓંકારેણ સમાયોજ્ય ચિચ્છક્તિમભિમાનિનીમ્ । નિઃ સાર્ય્યાત્મૈકતાં કૃત્વાસ્વસ્મિન્ સર્વગતે વિભૌ

'ઑમ' ધ્વનિ દ્વારા ચૈતન્ય શક્તિને પોતાના સાથે એકરૂપ કરી, આત્માની એકતાને સ્થિર કરીને, તેને સર્વવ્યાપી ભગવાનમાં વિલીન કરવી.

યોજયેઃ મરુતા પૃથ્વીં વહ્નિબીજેન પીપયેત્। સંહરેદ્વાયુના ચાગ્નિં વાયુમાકાશતો નયેત્

પૃથ્વીને વાયુ સાથે જોડવી, અગ્નિબీజથી પ્રજ્વલિત કરવી; પછી વાયુથી અગ્નિને વિલીન કરવી અને વાયુને આકાશમાં લઈ જવું.

અધિભૂતાદિદેવૈસ્તુ સાધ્યાખ્યૈવિભવૈઃ। સહ। તન્માત્રપાત્રકાન્ કૃત્વા સંહરેત્તત્ ક્રમાદ્ બુધઃ

ભૂતાદિ દેવતાઓ અને સાધ્ય શક્તિઓ સાથે, તેમના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ બનાવી, જ્ઞાની પુરુષે તેને ક્રમશઃ વિલીન કરવી.

આકાશં મનસાહ્ત્ય મનોહઙ્કરણે કુરુ । અહઙ્કારઞ્ચ મહતિ તઞ્ચાપ્યવ્યાકૃતે નયેત્

આકાશને મનમાં વિલીન કરવું, મનને અહંકારમાં, અહંકારને મહત્તત્વમાં અને મહત્તત્વને અવ્યક્તમાં વિલીન કરવું.

અવ્યાકૃતં જ્ઞાનરૂપે વાસુદેવઃ સ ઈરિતઃ। સ તામવ્યાકૃતિ માયામવષ્ટબ્ય સિસૃક્ષયા

જ્ઞાનરૂપ અવ્યક્તને 'વાસુદેવ' કહે છે; એ જ ઈશ્વર સર્જન ઇચ્છાથી એ અવ્યક્ત માયાને ધારણ કરે છે.

સઙ્કર્ષણં સ શવ્દાત્મા સ્પર્શાખ્યમસૃજત્ પ્રભુઃ। ક્ષોભ્ય માયાં સ પ્રદ્યુમ્નં તેજોરુપં સ ચાસૃજત્

એ ભગવાને સંકર્ષણને—શબ્દરૂપ તત્વને—પહેલા સર્જ્યા; પછી માયાને કંપિત કરીને પ્રદ્યુમ્ન, તેજરૂપ તત્વનું સર્જન કર્યું.

અનિરુદ્ધં રસમાત્રં બ્રહ્માણં ગન્ધરૂપકમ્। અનિરુદ્ધઃ સ ચ બ્રહ્મા અપ આદૌ સસર્જ ચહ

પછી અનિરુદ્ધ—રસરૂપ તત્વ—અને બ્રહ્મા—ગંધરૂપ તત્વ—સર્જ્યા; અનિરુદ્ધે બ્રહ્મા રૂપે પ્રથમ પાણી સર્જ્યું.

તસ્મિન્ હિરણ્મયઞ્ચાણ્ડં સોઽસૃજત્ પઞ્ચભૂતવદ્। તસ્મિન્ સઙ્ક્રામિતે જીવ શક્તિરાત્મોપસંહૃતા

તેમાં, પાંચ મહાભૂત જેવું સોનેરી અંડું સર્જ્યું; તેમાં જીવ પ્રવેશતાં જ શક્તિ આત્મામાં વિલીન થઈ.

પ્રાણો જીવેન સંયુક્તો વૃત્તિમાનિતિ શબ્દ્યતે। જીવો વ્યાહૃતિસઞ્જ્ઞસ્તુ પ્રાણેષ્વાધ્યાત્મિકઃ સ્મૃતઃ

પ્રાણ જ્યારે જીવ સાથે જોડાય છે ત્યારે તેને 'વૃત્તિમાન' કહે છે; જીવને વ્યાહૃતિ નામે ઓળખાય છે અને તે પ્રાણોમાં આંતરિક ગણાય છે.

પ્રાણૈર્યુક્તા તતો બુદ્ધિઃ સઞ્જાતા ચાષ્ટમૂર્ત્તિકા । અહઙ્કારસ્તતો જજ્ઞે મનસ્તસ્માદજાયત

પ્રાણો સાથે બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે, જે અષ્ટમૂર્તિ છે; પછી અહંકાર જન્મે છે અને ત્યારબાદ મન ઉત્પન્ન થાય છે.

અર્થાઃ પ્રજજ્ઞિરે પઞ્ચ સઙ્કલ્પાદિયુતાસ્તતઃ। શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપઞ્ચ રસો ગન્ધ ઇતિ સ્મૃતાઃ

પછી સંકલ્પ વગેરે સાથે પાંચ વિષયો ઉત્પન્ન થયા: અવાજ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને સુગંધ — આ રીતે યાદ રાખવામાં આવે છે.

જ્ઞાનશક્તિયુતાન્યેતૈરારબ્ધાનીન્દ્રિયાણિ તુ। ત્વક્‌શ્રોત્રઘ્રાણચક્ષૂંષિ જિહ્વાબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તુ

જ્ઞાનશક્તિથી આ વિષયોથી ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થઈ: ચામડી, કાન, નાક, આંખ, જીભ અને બુદ્ધિ — આ બધું ઇન્દ્રિયરૂપ છે.

પાદૌ પાયુસ્તથા પાણી વાગુપસ્થશ્ચ પઞ્ચમઃ। કર્મ્મેન્દ્રિયાણિ ચૈતાનિ પઞ્ચભૂતાન્યતઃ શ્રૃણુ

પગ, ગુદા, હાથ, વાણી અને પાંચમું અંગેન્દ્રિય એટલે ઉપસ્થ — આ કર્મેન્દ્રિયો છે; હવે પાંચ તત્વો સાંભળો.

આકાશવાયુતેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા। સ્થૂલમેભિઃ શરીરન્તુ સર્વાધારં પ્રજાયતે

આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વી — આ તત્વોથી જ સ્થૂળ શરીર, જે બધાનું આધાર છે, તે ઉત્પન્ન થાય છે.

પ્રાણતત્ત્વં ભકારન્તુ જીવોપાધિગતં ન્યસેત્। હૃદયસ્થં બકારન્તુ બુદ્ધિતત્ત્વં ન્યસેદ્ બુધઃ

પ્રાણતત્વને ‘ભ’ અક્ષરરૂપે, જીવના ઉપાધિમાં સ્થિર કરવું; અને બુદ્ધિતત્વને ‘બ’ અક્ષરરૂપે હૃદયમાં સ્થિર કરવું જોઈએ.

ફકારમપિ તત્રૈવ અહઙ્કારમયં ન્યસેત્। મનસ્તત્ત્વં પકારન્તુ ન્યસેત્સઙ્કલ્પસમ્ભવમ્

ત્યાં જ ‘ફ’ અક્ષર, જે અહંકારથી યુક્ત છે, તેને સ્થાપવું; મનતત્વ એટલે ‘પ’ અક્ષર, સંકલ્પથી ઉત્પન્ન, તેને પણ સ્થાપવું.

શબ્દતન્માત્રતત્ત્વન્તુ નકારં મસ્તકે ન્યસેત્। સ્પર્શાત્મકં ધકારન્તુ વક્ત્રદેશે તુ વિન્યસેત્

શબ્દતત્વરૂપ ‘ન’ અક્ષર માથા પર સ્થાપવું; સ્પર્શરૂપ ‘ધ’ અક્ષર મોઢા પાસે સ્થાપવું.

દકારં રૂપતત્ત્વન્તુ હૃદ્દેશે વિનિવેશયેત્ । થકારં વસ્તિદેશે તુ રસતન્માત્રકં ન્યસેત્

રૂપતત્વરૂપ ‘દ’ અક્ષર હૃદયમાં સ્થાપવું; રસતત્વરૂપ ‘થ’ અક્ષર પેટના ભાગે સ્થાપવું.

તકારં ગન્ધતન્માત્રં જઙ્ઘયોર્વ્વિનિવેશયેત્। ણકારં શ્રોત્રયોર્ન્ન્યસ્ય ઢકારં વિન્યસેત્ત્વચિ

ગંધતત્વરૂપ ‘ત’ અક્ષર જાંઘોમાં સ્થાપવું; ‘ણ’ અક્ષર કાનમાં અને ‘ઢ’ અક્ષર ચામડીમાં સ્થાપવું.

ડકારં નેત્રયુગ્મે તુ રસનાયાં ઠકારકમ્। ટકારં નાસિકાયાન્તુ ઞકારં વાચિ વિન્યસેત્

‘ડ’ અક્ષર બંને આંખોમાં, ‘ઠ’ અક્ષર જીભમાં, ‘ટ’ અક્ષર નાકમાં અને ‘ઞ’ અક્ષર વાણીમાં સ્થાપવું.

ઝકારં કરયોર્ન્ન્યસ્ય પાણિતત્ત્વં વિચક્ષણઃ। જકારં પદયોર્ન્ન્યસ્ય છં પાયૌ ચમુપસ્થકે

વિદ્વાન વ્યક્તિએ ‘ઝ’ અક્ષર હાથમાં, ‘જ’ અક્ષર પગમાં, ‘છ’ અક્ષર ગુદા અને ‘ચ’ અક્ષર ઉપસ્થમાં સ્થાપવું.

વિન્યસેત્ પૃથિવીતત્ત્વં ઙકારં પાદયુગ્મકે। વસ્તૌ ઘકારં ગં તત્ત્વં તૈજસં હૃદિ વિન્યસેત્

પૃથ્વીતત્વરૂપ ‘ઙ’ અક્ષર બંને પગમાં, ‘ઘ’ અક્ષર પેટમાં અને અગ્નિતત્વરૂપ ‘ગ’ અક્ષર હૃદયમાં સ્થાપવું.