અગ્નિપુરાણમ્

મુરામાંસીં ચામલકં સહદેવાં નિશાદિકમ્। ષષ્ટિદીપાન્ન્યસેદષ્ટૌ ન્યસેન્નીરાજનાય ચ

મુરા, માંસી, આમળા, સહદેવી અને નિશાદિકા, તેમજ સાઠ દીવા અને આઠ દીપ આરતી માટે મૂકવા.

શઙ્‌ખંહચક્રઞ્ચ શ્રીવત્સં કુલિશં પઙ્કજાદિકમ્। હેમાદિપાત્રે કૃત્વા તુ નાનાવર્ણાદિપુષ્પકમ્

શંખ, ચક્ર, શ્રીવત્સ, વજ્ર, કમળ વગેરે સુવર્ણ પાત્રમાં વિવિધ રંગના અને પ્રકારના ફૂલો સાથે મૂકવા.

ભગવાનુવાચ એશાન્યાં જયયેત્ કુણ્ડં ગુરુર્વ્વહ્નિઞ્ચ વૈષ્ણવમ્। ગાયત્ર્યાષ્ટશતં હુત્વા સમ્પાતવિધિના ઘટાન્

ભગવાને કહ્યું: ઈશાન દિશામાં ગુરુએ કુંડ અને વૈષ્ણવ અગ્નિ સ્થાપવું, ગાયત્રી મંત્રથી એકસો આઠ આહુતિ આપી, વિધિ પ્રમાણે કળશો પર પાણી છાંટવું.

પ્રોક્ષયેત્ કારુશાલાયાં શિલ્પિભિમુર્ત્તિર્વ્રજેત્। તુર્ય્યશબદૈઃ કૌતુકઞ્ચ બન્ધયેદ્દક્ષિણે કરે

કારખાનામાં પાણી છાંટવું, પછી શિલ્પીઓ પ્રતિમા તરફ આગળ વધે; શુભ ધ્વનિ સાથે દક્ષિણ હાથમાં કાવચ બાંધવું.

વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટેતિ ઊર્ણાસૂત્રેણ સર્ષપૈઃ। પટ્ટવસ્ત્રેણ કર્ત્તવ્યં દેશિકસ્યાપિ કૌતુકમ્

વિષ્ણુ માટે 'શિપિવિષ્ટ' મંત્ર બોલી, ઊનના દોરા અને રાઈના દાણા સાથે, તેમજ પટના વસ્ત્રથી ગુરુએ પણ કાવચ તૈયાર કરવું.

મણ્ડપે પ્રતિમાં સ્થાપ્ય સવસ્ત્રાં પૂજિતાં સ્તુવન્। નમસ્તેર્ચ્યેં સુરેશાનિ પ્રણીતે વિશ્વકર્મ્મણ

મંડપમાં વસ્ત્રાધારી અને પૂજિત પ્રતિમા સ્થાપી, સ્તુતિ કરવી: 'હે દેવોના સ્વામી, વિશ્વકર્માએ રચેલા, તમને વંદન.'

પ્રભાવિતાશેષજગદ્ધાત્રિ તુભ્યં નમો નમઃ। ત્વયિ સમ્પૂજયામીશે નારાયણમનામયમ્

'સમગ્ર જગતને પોષણ આપનાર, સર્વ શક્તિ આપનાર, તમને વારંવાર વંદન; હે ઈશ્વર, તમારી અંદર નિર્મળ નારાયણની પૂજા કરું છું.'

રહિતા શિલ્પિદોષૈસ્ત્વમૃદ્ધિયુક્તા સદા ભવ। એવં વિજ્ઞાપ્ય પ્રતિમાં નયેત્તાં સ્નાનમણ્ડપમ્

'તમે હંમેશા શિલ્પના દોષોથી મુક્ત અને સમૃદ્ધ રહો.' આવી પ્રાર્થના કરીને પ્રતિમાને સ્નાનમંડપ તરફ લઈ જવી.

શિલ્પિનન્તોષયેદ્‌દ્રવ્યૈર્ગુરવે ગાં પ્રદાપયેત્। ચિત્રં દેવેતિ મન્ત્રેણ નેત્રે ચોન્મીલયેત્તતઃ

શિલ્પીઓને દાનથી સંતોષવા અને ગુરુને ગાય આપવી; 'દેવ, સુંદર' મંત્ર બોલી પછી પ્રતિમાની આંખો ખોલવી.

અગ્નિર્જ્યોતીતિ દૃષ્ટિઞ્ચ દદ્યાદ્વૈ ભદ્રપીઠકે। તતઃ શક્લાનિ પુષ્પાણિ ઘૃતં સિદ્ધાર્થકં તથા

'અગ્નિ પ્રકાશ છે' એમ કહી શુભ પીઠ પર દૃષ્ટિ આપવી; પછી સફેદ ફૂલો, ઘી અને સફેદ રાઈ અર્પણ કરવી.

દૂર્વ્વાં કુશાગ્રં દેવસ્ય દદ્યાચ્છિરસિ દેશિકઃ। મધુવાતેતિ મન્ત્રેણ નેત્રે ચાભ્યઞ્જયેદ્ ગુરુઃ

દુર્વા અને કુશના ટોચના ભાગ દેવના મસ્તક પર ગુરુએ મૂકવા; 'મધુવાત' મંત્રથી ગુરુએ આંખો પર તિલક કરવું.

હિરણ્યગર્ભમન્ત્રેણ ઇમં મેતિ ચ કીર્ત્તયેત્ ઘૃતેનાભ્યઞ્જયેત્ પશ્ચાત્ પઠન્ ઘૃતવતીં પુનઃ

હિરણ્યગર્ભ મંત્રથી 'ઇમં મે' કહેવું અને પછી ઘીથી અભ્યંગ કરવું. પછી ફરીથી પઠન કરીને ઘીથી અભ્યંગ કરવું.

મસૂરપિષ્ટેનોદ્વર્ત્ય અતો દેવેતિ કીર્ત્તયન્। ક્ષાલયેદુષ્ણતીર્થજૈઃ સ્નાનં પાવમાનીતિ રત્નજૈઃ

મસૂરના લોટથી ઉબટણ કરીને 'અતો દેવે' કહેવું અને પછી પવિત્ર તીર્થના ગરમ પાણીથી ધોવું. સ્નાન વખતે 'પાવમાની' મંત્ર બોલીને રત્નજળથી સ્નાન કરવું.

દ્રુપદાદિવેત્યનુલિમ્પેદાપો હિષ્ઠેતિ સેચયેત્। નદીજૈસ્તીર્થજૈઃ સ્નાનં પાવમાનીતિ રત્નજૈ

'દ્રુપદાદિ' મંત્રથી અનુલેપ કરવું અને 'આપો હિષ્ઠ' બોલીને પાણી છાંટવું. તીર્થના અને નદીના પાણીથી 'પાવમાની' મંત્ર બોલીને રત્નજળથી સ્નાન કરવું.

સમુદ્રં ગચ્છ ચન્દનૈસ્તીર્થમૃત્કલશેન ચ। શન્નો દેવીઃ સ્નાપયેચ્ચ ગાયત્ર્યાપ્યુષ્ણવારિણા

ચંદન અને તીર્થમૃદ ધરાવતો કળશ લઈને સમુદ્રે જવું. 'શન્નો દેવીઃ' મંત્ર બોલીને ગાયત્રી મંત્ર અને ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવું.

પઞ્ચમૃદ્ભિર્હિરણ્યેતિ સ્નાપયેત્પરમેશ્વરમ્। સિકતાદ્ભિરિમં મેતિ વલ્મીકોદઘટેન ચ

પાંચ પ્રકારની માટીથી 'હિરણ્ય' મંત્ર બોલીને પરમેશ્વરને સ્નાન કરાવવું. રેતીથી 'ઇમં મે' બોલીને અને વામળિયાના કળશથી પણ સ્નાન કરાવવું.

તદ્ધિષ્ણોરિતિ ઓષધ્યદ્ભિર્થા ઓષધીતિ મન્ત્રતઃ। યઝાયજ્ઞેતિ કાષાયૈઃ પઞ્ચભિર્ગવ્યકૈસ્તતઃ

'તદ્હિષ્ણોર્' મંત્ર બોલીને ઔષધિ અને પાણીથી સ્નાન કરાવવું. 'થા ઔષધિ' મંત્ર બોલવું. પછી પાંચ ગૌ ઉત્પાદનો સાથે 'યજ્ઞાયજ્ઞ' મંત્ર બોલવું.

પયઃ પૃથિવ્યાં મન્ત્રેણ યાઃ ફલિના ફલામ્બુભિઃ। વિશ્વતશ્ચક્ષુઃ સૌમ્યેન પૂર્વેણ કલસેન ચ

'પયઃ પૃથિવ્યાં' મંત્ર બોલીને ફળવાળી વનસ્પતિના જળથી સ્નાન કરાવવું. 'વિશ્વતશ્ચક્ષુઃ' મંત્ર બોલીને પૂર્વ દિશાના કળશથી સ્નાન કરાવવું.

સોમં રાજાનમિત્યેવં વિષ્ણો રરાટં દક્ષતઃ। હંસઃ શુચિઃ પશ્ચિમેન કુર્ય્યાદુદ્વર્ત્તનં હરેઃ

'સોમં રાજાનમ્' મંત્ર બોલીને વિષ્ણુને જમણી બાજુ સ્નાન કરાવવું. 'હંસઃ શુચિઃ' મંત્ર બોલીને પશ્ચિમ બાજુ હરિનું ઉબટણ કરવું.

મૂર્દ્ધાનન્દિવમન્ત્રેણ ધાત્રીં માંસી ચ કે દદેત્ । માનસ્તોકેતિ મન્ત્રેણ ગન્ધદ્વારેતિ ગન્ધકૈઃ

'મૂર્દ્ધાનંદિવમ્' મંત્ર બોલીને ધાત્રી અને માંસી અર્પણ કરવી. 'માનસ્તોક' મંત્ર બોલીને સુગંધિત પદાર્થો 'ગંધદ્વારે' મંત્ર સાથે અર્પણ કરવું.

ઇદમાપેતિ ચ ઘટૈરેકાશીતિપદસ્થિતૈઃ। એહ્યેહિ ભગવન્ વિષ્ણો લોકાનુગ્રહકારક

'ઇદમાપે' મંત્ર બોલીને એક્યાસી પદવાળા ઘડાંથી સ્નાન કરાવવું. 'એહ્યેહિ ભગવન્ વિષ્ણો' બોલીને, હે વિષ્ણુ, જગતના કલ્યાણકર્તા.

યજ્ઞભાગં ગૃહાણેમં વાસુદેવ નમોસ્તુ તે। અનેનાવાહ્ય દેવેશં કુર્યાત્ કૌતુકમોચનમ્

'યજ્ઞભાગં ગ્રહાણેમં, વાસુદેવ નમોસ્તુ તે' બોલીને આ યજ્ઞનો ભાગ સ્વીકારો. આથી દેવેશને આવાહન કરીને કૌતુકમોચન કરવું.

મુઞ્ચામિ ત્વેતિ સૂક્તેન દેશિકસ્યાપિ મોચયેત્। હિરણ્મયેન પાદ્યં દદ્યાદતો દેવેતિ ચાર્ઘ્યકમ્

'મુંચામિ ત્વે' મંત્ર બોલીને ગુરુને પણ મુક્ત કરવો. 'હિરણ્મય' જળથી પાદ્ય અર્પણ કરવું અને 'અતો દેવે' મંત્ર બોલીને અર્ગ્ય અર્પણ કરવું.

મધુવાતા મધુપર્ક્કં મયિ ગૃહ્મામિ ચાચમેત્। અક્ષન્નમીમદન્તેતિ કિરેદ્‌દૂર્વાક્ષતં બુધઃ

'મધુવાતા' મંત્ર બોલીને મધુપર્ક અર્પણ કરવું અને 'મયિ ગૃહ્મામિ' બોલીને આચમન કરવું. 'અક્ષન્નમીમદંતે' મંત્ર બોલીને બુદ્ધિમાન દૂર્વા અને અક્ષત અર્પણ કરે.

કાણ્ડાન્નિર્મ્મઞ્છનં કુર્ય્યાદ્વન્ધં ગન્ધવતીતિ ચ। ઉન્નયામીતિ માલ્યઞ્ચ ઇદં વિષ્ણુ પવિત્રકમ્

'ગંધવતીતિ' મંત્ર બોલીને કાંડા વડે આસન તૈયાર કરવું. 'ઉન્નયામિતિ' મંત્ર બોલીને માળા અર્પણ કરવી અને આ પવિત્રક વિષ્ણુને અર્પણ કરવું.

બૃહસ્પતે વસ્ત્રયુગ્મં વેદાહમિત્યુત્તરીયકમ્। મહાવ્રતેન સકલીપુષ્પં ચૌષધયઃ ક્ષિપેત્

'બૃહસ્પતે' મંત્ર બોલીને વસ્ત્રયુગ્મ અર્પણ કરવું. ઉપરનું વસ્ત્ર 'વેદાહમ્' મંત્રથી અર્પણ કરવું. 'મહાવ્રત' મંત્ર બોલીને સર્વ ફૂલો અને ઔષધિઓ અર્પણ કરવી.

ધૂપં દદ્યાદ્‌ધૂરસીતિ વિભ્રાટ્‌સૂક્તેન ચાઞ્ચનમ્। યુઞ્જન્તીતિ ચ તિલકં દીર્ઘાયુષ્ટ્વે તિ માલ્યકમ્

'ધૂરાસીતી' મંત્ર બોલીને ધૂપ અર્પણ કરવું અને 'વિભ્રાટ્' સૂક્તથી કાજળ લગાવવું. 'યુઞ્જંતીતી' મંત્રથી તિલક અને 'દીર્ઘાયુષ્ત્વે' મંત્રથી માળા અર્પણ કરવી.

ઇન્દ્રચ્છત્રેતિ છત્રન્તુ આદર્શન્તુ વિરાજતઃ। ચામરન્તુ વિકર્ણેન ભૂષાં રથન્તરેણ ચ

'ઇન્દ્રછત્ર' મંત્ર બોલીને છત્ર (છાંયડો) અર્પણ કરવો. 'વિરાજતઃ' મંત્રથી દર્પણ, 'વિકર્ણે' મંત્રથી ચામર અને 'રથંતર' મંત્રથી આભૂષણ અર્પણ કરવું.

વ્યજનં વાયુદૈવત્યૈર્મુઞ્ચામિ ત્વેતિ પુષ્પકમ્। વેદાદ્યૈઃ સંસ્તુતિં કુર્ય્યાદ્ધરેઃ પુરુષસૂક્તતઃ

'વાયુદૈવત્યો' મંત્રથી પંખો અર્પણ કરવો અને 'મુંચામિ ત્વે' મંત્રથી પુષ્પ અર્પણ કરવું. વેદમંત્રો અને પુરુષસૂક્તથી હરિની સ્તુતિ કરવી.