અગ્નિપુરાણમ્

કુશોપરિ તૂલિકાઞ્ચ શય્યાયાં દિગ્‌વિદિક્ષુ ચ। વિદ્યાધિપાન્ યજેદ્વિષ્ણું મધુઘાતં ત્રિવિક્રમમ્

શય્યા પર, કુશના પાંદડા અને તુલિકા સાથે, તથા દરેક દિશામાં, વિષ્ણુને જ્ઞાનના સ્વામી, મધુઘાત અને ત્રિવિક્રમ રૂપે પૂજવું.

વામનં દિક્ષુ વાય્વાદૌ શ્રીધરઞ્ચ હૃષીકપમ્। વિદ્યાધિપાન્ યજેદ્વિષ્ણું મધુગાતં ત્રિવિક્રમમ્

દિશાઓમાં, પવનથી શરૂ કરીને, વામન, શ્રીધર અને હૃષીકેશનું પૂજન કરવું; અને વિષ્ણુને જ્ઞાનના સ્વામી, મધુઘાત અને ત્રિવિક્રમ રૂપે પૂજવું.

અભ્યર્ચ્ય પઞ્ચાદૈશાન્યાં ચતુષ્કુમ્બે સવેદિકે। સ્નાનમણ્ડપકે સર્વદ્રવ્યાણ્યાનીય નિક્ષિપેત્

ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં પાંચ પાત્રો અને બેડી પર પૂજન કરીને, બધા સામગ્રીને સ્નાનમંડપમાં લાવીને ત્યાં મુકવી.

સ્નાનકુમ્ભેષુ કુમ્ભાં સ્તાં શ્ચતુર્દિક્ષ્વધિવાસયેત્। કલ્શાઃ સ્થાપનીયાસ્તુ અભિષેકાર્થમાદરાત્

સ્નાનકુંભોમાં ચાર દિશામાં કુંભો સ્થાપિત કરવું, અને કળશોને અભિષેક માટે યોગ્ય રીતે રાખવું.

વટોદુમ્બરકાશ્વત્થાંશ્વમ્પકાશોકશ્રી દ્રુમાન્ । પલાશાર્જુનપ્લક્ષાંસ્તુ કદમ્બવકુલામ્રકાન્

વટ, ઉદુમ્બર, અશ્વત્થ, ચંપક, અશોક, શ્રી, પલાશ, અર્જુન, પ્લક્ષ, કદંબ, બકુલ અને આંબા — આ વૃક્ષોની ડાળીઓ લાવવી.

પલ્લવાંસ્તુ સમાનીય પૂર્વકુમ્ભે વિનિક્ષિપેત્। પદ્મકં રોચનાં દૂર્વ્વા દર્ભપિઞ્જલમેવ ચ

કોચા પાંદડા લાવીને પૂર્વ કુંભમાં મૂકવા, સાથે પદમક, રોચના, દુર્વા અને દર્ભના ગાંઠ પણ રાખવા.

જાતીપુષ્પં કુન્દપુષ્પઞ્ચન્દનં રક્તચન્દનમ્। સિદ્ધાર્થં તગરઞ્ચૈવ તણ્ડુલં દક્ષિણે ન્યસેત્

જાતી અને કુન્દના ફૂલો, ચંદન, લાલ ચંદન, સિદ્ધાર્થ, તગર અને તાંદુલને જમણાવટ પર મૂકવા.

સુવર્ણં રજતઞ્ચૈવ કૂલદ્વયમૃદન્તથા। નદ્યાઃ સમુદ્રગામિન્યા વિશેષાત્ જાહ્રવીમૃદમ્

સોનાં, ચાંદી, બે પ્રકારની નદીકાંઠાની માટી અને ખાસ કરીને જાહ્નવી નદીની, જે સમુદ્ર તરફ વહે છે, એ માટી મૂકવી.

ગોમયઞ્ચ યવાન્ શાલીંસ્તિલાંશ્ચૈવાપરે ન્યસેત્। વિષ્ણુપર્ણી શ્યામલતાં ભૃઙ્ગરાજં શતાધરીમ્

ગોમય, જવ, શાલી, તલ, તથા વિષ્ણુપર્ણી, શ્યામલતા, ભૃંગરાજ અને શતાધરી છોડ પણ મૂકવા.

સહદેવાં મહાદેવીં બલાં વ્યાઘ્નીં સલક્ષ્મણામ્। ઐસાન્યામપરે સુમ્ભે મહ્ગલ્યાન્વિનિવેશયેત્

સહદેવી, મહાદેવી, બલા, વ્યાઘ્ની (ચિહ્નવાળી), અને ઉત્તર-પૂર્વમાં અન્ય શુભ વસ્તુઓ પણ મૂકવી.

વલ્મીકમૃત્તિકાં સપ્તસ્થાનોત્થામપરે ન્યસેત્। જાહ્નતીવાલુકાતોયં વિન્યસેદપરે ઘટે

વીંટીની માટી અને સાત અલગ-અલગ સ્થળોની માટી મૂકવી; બીજા પાત્રમાં જાહ્નવીની રેતી અને પાણી મૂકવું.

વરાહવૃષનાગેન્દ્રવિષાણોદ્ધૃતમૃત્તિકામ્। મૃત્તિકાં પદ્મમૂલસ્ય કુશસ્ય ત્વપરે ન્યસેત્

વરાહના દાંત, વાઘના વૃશણ, હાથીના શિંગ અને પદમના મૂળ તથા કુશના મૂળથી લાવવામાં આવેલી માટી પણ મૂકવી.

તીર્થપર્વતમૃદ્ભિસ્ચ યુક્તમપ્યપરે ન્યસેત્। નાગકેશરપુષ્પઞ્ચ કાશ્મીરમપરે ન્યસેત્

તીર્થ અને પર્વતની માટી પણ મૂકવી; બીજા પાત્રમાં નાગકેશર ફૂલો અને કાશ્મીર પણ મૂકવું.

ચન્દ નાગુરુકર્પૂરૈઃ પુષ્પં ચૈવાપરે ન્યસેત્। વૈદૂર્યં વિદ્રુમં મુક્તાં સ્ફટિકં વજ્રમેવ ચ

કેટલાંક લોકો ચંદન, નાગરમોથા, કપૂર અને ફૂલો સાથે વૈદૂર્ય, મોતી, મુક્તા, સ્ફટિક અને વજ્ર પણ ધરાવે છે.

એતાન્યેકત્ર નિક્ષિપ્ય સ્થાપયેદ્દેવસત્તમ। નદીનદતડાગાનાં સલિલૈરપરં ન્યસેત્

આ બધું એક જગ્યાએ ભેગું મૂકી દેવાય, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, અને બીજી જગ્યાએ નદી, તળાવ અને સરોવરનું પાણી મૂકવું જોઈએ.

એકાશીતિપદે ધાન્યાન્મણ્ડપે કલશાન્ ન્યસેત્। ગન્ધોદકાદ્યૈઃ સમ્પૂર્ણાન્ શ્રીસૂક્તેનાભિમન્ત્રયેત્

એકાસી ખંડ ધરાવતી મંડપમાં ધાન્યથી ભરેલા કળશો, સુગંધિત પાણી વગેરેથી ભરેલા રાખવા અને શ્રીસૂક્તના મંત્રોથી તેમને પવિત્ર કરવાં.

યવં સિદ્ધાર્થકં ગન્ધં કુશાગ્રં ચાક્ષતં તથા। લિતાન્ ફલં તતા પુષ્પમઘ્યાર્થં પૂર્વતો ન્યસેત્

યવ, સિદ્ધાર્થ, સુગંધ, કુશના ટોચના ભાગ, અક્ષત, તેમજ ફળ અને ફૂલો પૂજાર્થ પૂર્વ દિશામાં મૂકવા.

પદ્મં શ્યામલતાં દૂર્વાં વિષ્ણુપર્ણી કુશાંસ્તથા। પાદ્યાર્થં દક્ષિણે ભાગે મધુપર્ક્કં તુ દક્ષિણે

પદ્મ, શ્યામલતા, દુર્વા, વિષ્ણુપર્ણી અને કુશ ઘાસ પાદ્ય માટે દક્ષિણ બાજુ રાખવા, અને મધુપર્ક પણ દક્ષિણ બાજુ મૂકવો.

કક્કોલકં લવઙ્ગઞ્ચ તથા જાતીફલં શુભમ્। ઉત્તરે હ્યાચમનાય અગ્નૌ દૂર્વાક્ષતાન્વિતમ્

કક્કોલ, લવિંગ અને શુભ જતીફળ ઉત્તર બાજુ આચમન માટે, દુર્વા અને અક્ષત સાથે અગ્નિ માટે મૂકવા.

પાત્રં નીરાજનાર્થં ચ તથોદ્વર્ત્તનમાનિલે। ગન્ધુપુષ્પાન્વિતં પાત્રમૈશાન્યાં પાત્રકે ન્યસેત્

દીપારાધન અને ઉદ્વર્તન માટેનું પાત્ર પણ ઈશાન દિશામાં સુગંધ અને ફૂલો સાથે ભરેલું રાખવું.

મુરામાંસીં ચામલકં સહદેવાં નિશાદિકમ્। ષષ્ટિદીપાન્ન્યસેદષ્ટૌ ન્યસેન્નીરાજનાય ચ

મુરા, માંસી, આમળા, સહદેવી અને નિશાદિકા, તેમજ સાઠ દીવા અને આઠ દીપ આરતી માટે મૂકવા.

શઙ્‌ખંહચક્રઞ્ચ શ્રીવત્સં કુલિશં પઙ્કજાદિકમ્। હેમાદિપાત્રે કૃત્વા તુ નાનાવર્ણાદિપુષ્પકમ્

શંખ, ચક્ર, શ્રીવત્સ, વજ્ર, કમળ વગેરે સુવર્ણ પાત્રમાં વિવિધ રંગના અને પ્રકારના ફૂલો સાથે મૂકવા.

ભગવાનુવાચ એશાન્યાં જયયેત્ કુણ્ડં ગુરુર્વ્વહ્નિઞ્ચ વૈષ્ણવમ્। ગાયત્ર્યાષ્ટશતં હુત્વા સમ્પાતવિધિના ઘટાન્

ભગવાને કહ્યું: ઈશાન દિશામાં ગુરુએ કુંડ અને વૈષ્ણવ અગ્નિ સ્થાપવું, ગાયત્રી મંત્રથી એકસો આઠ આહુતિ આપી, વિધિ પ્રમાણે કળશો પર પાણી છાંટવું.

પ્રોક્ષયેત્ કારુશાલાયાં શિલ્પિભિમુર્ત્તિર્વ્રજેત્। તુર્ય્યશબદૈઃ કૌતુકઞ્ચ બન્ધયેદ્દક્ષિણે કરે

કારખાનામાં પાણી છાંટવું, પછી શિલ્પીઓ પ્રતિમા તરફ આગળ વધે; શુભ ધ્વનિ સાથે દક્ષિણ હાથમાં કાવચ બાંધવું.

વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટેતિ ઊર્ણાસૂત્રેણ સર્ષપૈઃ। પટ્ટવસ્ત્રેણ કર્ત્તવ્યં દેશિકસ્યાપિ કૌતુકમ્

વિષ્ણુ માટે 'શિપિવિષ્ટ' મંત્ર બોલી, ઊનના દોરા અને રાઈના દાણા સાથે, તેમજ પટના વસ્ત્રથી ગુરુએ પણ કાવચ તૈયાર કરવું.

મણ્ડપે પ્રતિમાં સ્થાપ્ય સવસ્ત્રાં પૂજિતાં સ્તુવન્। નમસ્તેર્ચ્યેં સુરેશાનિ પ્રણીતે વિશ્વકર્મ્મણ

મંડપમાં વસ્ત્રાધારી અને પૂજિત પ્રતિમા સ્થાપી, સ્તુતિ કરવી: 'હે દેવોના સ્વામી, વિશ્વકર્માએ રચેલા, તમને વંદન.'

પ્રભાવિતાશેષજગદ્ધાત્રિ તુભ્યં નમો નમઃ। ત્વયિ સમ્પૂજયામીશે નારાયણમનામયમ્

'સમગ્ર જગતને પોષણ આપનાર, સર્વ શક્તિ આપનાર, તમને વારંવાર વંદન; હે ઈશ્વર, તમારી અંદર નિર્મળ નારાયણની પૂજા કરું છું.'

રહિતા શિલ્પિદોષૈસ્ત્વમૃદ્ધિયુક્તા સદા ભવ। એવં વિજ્ઞાપ્ય પ્રતિમાં નયેત્તાં સ્નાનમણ્ડપમ્

'તમે હંમેશા શિલ્પના દોષોથી મુક્ત અને સમૃદ્ધ રહો.' આવી પ્રાર્થના કરીને પ્રતિમાને સ્નાનમંડપ તરફ લઈ જવી.

શિલ્પિનન્તોષયેદ્‌દ્રવ્યૈર્ગુરવે ગાં પ્રદાપયેત્। ચિત્રં દેવેતિ મન્ત્રેણ નેત્રે ચોન્મીલયેત્તતઃ

શિલ્પીઓને દાનથી સંતોષવા અને ગુરુને ગાય આપવી; 'દેવ, સુંદર' મંત્ર બોલી પછી પ્રતિમાની આંખો ખોલવી.