અગ્નિપુરાણમ્

કુમ્ભેષ્વાવાહ્ય શક્રાદીન્ પૂર્વાદૌ પૂજયેત્ ક્રમાત્। ઇન્દ્રાગચ્છ દેવરાજ વજ્રહસ્ત ગજસ્થિતા

કુંભોમાં ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓને આવાહન કરીને, પૂર્વ દિશાથી ક્રમવાર પૂજવું જોઈએ: 'ઇન્દ્ર, આવો, દેવોના રાજા, વજ્ર ધારણ કરનાર, હાથી પર બેસેલા.'

પૂર્વદ્વારઞ્ચ મે રક્ષ દેવૈઃ સહ નમોસ્તુ તે। ત્રાતારમિન્દ્રમન્ત્રેણ અર્ચયિત્વા યજેદ્ બુધઃ

'મારા પૂર્વ દ્વારને દેવતાઓ સાથે રક્ષો; તમને નમસ્કાર.' ઇન્દ્રને રક્ષક મંત્રથી પૂજ્યા પછી, વિદ્વાન યજ્ઞ અર્પણ કરે.

આગચ્છાગ્રે શક્તિયુત છાગસ્થ બલસંયુત। રક્ષાગ્નેયીં દિશં દેવૈઃ પૂજાં ગૃહ્ણ નમોસ્તુ તે

'અગ્રે આવો, ભાલા ધારણ કરનાર, બકરાં પર બેસેલા, બલથી ભરપૂર; આ પૂજા દેવતાઓ સાથે દક્ષિણ-પૂર્વ દિશા માટે સ્વીકારો. તમને નમસ્કાર.'

અગ્નિર્મૂર્દ્ધેતિમન્ત્રેણ યજેદ્વા અગ્નયે નમઃ। મહિષસ્થ યમાગચ્છ પણ્ડહસ્ત મહાબલ

અગ્નિને 'અગ્નિ મસ્તક છે' મંત્રથી અથવા 'અગ્નિને નમસ્કાર' કહીને પૂજવું જોઈએ. 'યમ, આવો, મહિષ પર બેસેલા, દંડ ધારણ કરનાર, મહાબલશાળી.'

રક્ષ ત્વં દક્ષિણદ્વારં વૈવસ્વત નમોસ્તુ તે। વૈવસ્વતં સઙ્ગમનભિત્યનેન યજેદ્યમમ્

'દક્ષિણ દ્વારની રક્ષા કરો, વૈવસ્વત; તમને નમસ્કાર.' આ મંત્રથી યમ, સંચયકર્તા,ની પૂજા કરવી જોઈએ.

નૈર્ઋ તાગચ્છ ખઙ્ગાઢ્ય બલવાહનસંયુત । ઇદમર્ઘ્યમિદં પાદ્યં રક્ષ ત્વં નૈર્ઋતીં દિશમ્

'નૈૃત, આવો, ખડગ ધારણ કરનાર, શક્તિશાળી વાહન સાથે; આ અર્ઘ્ય અને પાદ્ય છે; નૈૃતી દિશાની રક્ષા કરો.'

એષ તે નૈર્ઋતે મન્ત્રેણ યજેદર્ઘ્યાદિભિર્નરઃ। મકરારૂઢ વરુણ પાશહસ્ત મહાબલ

નૈૃત માટેના મંત્રથી, પુરુષે અર્ઘ્ય અને અન્ય ભેટો સાથે પૂજા કરવી જોઈએ: 'વરુણ, મકર પર બેસેલા, પાશ ધારણ કરનાર, મહાબલશાળી.'

આગચ્છ પશ્ચિમં દ્વારં રક્ષ રક્ષ નમોસ્તુ તે। ઉરું હિ રાજા વરુણં યજેદર્ઘ્યાદિભિર્ગુરુઃ

'પશ્ચિમ દ્વારની રક્ષા કરો, રક્ષા કરો; તમને નમસ્કાર.' ગુરુએ રાજા વરુણની અર્ઘ્ય અને અન્ય ભેટો સાથે પૂજા કરવી જોઈએ.

આગ્ચ્છ વાયો સબલ ધ્વજહસ્ત સવાહન। વાયવ્યં રક્ષ દેવૈસ્ત્વં સમરુદ્ભિર્નમોસ્તુ તે

'વાયુ, આવો, શક્તિશાળી, ધ્વજ હાથમાં, વાહન સાથે; દેવતાઓ અને મરુત સાથે વાયવ્ય દિશાની રક્ષા કરો; તમને નમસ્કાર.'

વાત ઇત્યાદિભિશ્ચાર્ચેદોન્નમો વાયવેપિ વા। અગચ્છ સોમ સબલ ગદાહસ્ત સવાહન

'વાત'થી શરૂ થતા મંત્રો દ્વારા અથવા 'વાયુને નમસ્કાર' કહીને પૂજા કરવી જોઈએ. 'સોમ, આવો, શક્તિશાળી, ગદા હાથમાં, વાહન સાથે.'

રક્ષ ત્વમુત્તરદ્વારં સકુવેર નમોસ્તુ તે। સોમં રાજાનમિતિ વા યજેત્સોમાય વૈ નમઃ

'ઉત્તર દ્વારની રક્ષા કરો, કુબેર સાથે; તમને નમસ્કાર.' અથવા 'સોમ રાજાને' 'સોમને નમસ્કાર' મંત્રથી પૂજા કરવી.

આગચ્છેશાન સબલ શૂલહસ્ત વૃષસ્થિત। યજ્ઞમણ્ડપસ્યૈશાનીં દિશં રક્ષ નમોસ્તુ તે

'ઈશાન, આવો, શક્તિશાળી, ત્રિશૂલ હાથમાં, વૃષ પર બેસેલા; યજ્ઞમંડપની ઈશાની દિશાની રક્ષા કરો; તમને નમસ્કાર.'

ઈશાનમસ્યેતિ યજેદીશાનાય નમોઽપિ વા। બ્રહ્મન્નાગચ્છ હંસસ્ય સ્રુક્સ્રુવવ્યગ્રહસ્તક

'ઈશાનમસ્ય' મંત્રથી અથવા 'ઈશાનને નમસ્કાર' કહીને ઈશાનની પૂજા કરવી. 'બ્રહ્મા, આવો, હંસ પર બેસેલા, સ્રુક અને સ્રુવા હાથમાં ધરનાર.'

સલોકોદ્‌ર્ધ્વાં દિશં રક્ષ યજ્ઞસ્યાજ નમોસ્તુ તે। હિરણ્યગર્ભેતિ યજેન્નમસ્તે બ્રહ્મણેપિ વા

'તમારા લોક સાથે ઉપરની દિશાની રક્ષા કરો; યજ્ઞના અજ જન્મેલા, તમને નમસ્કાર.' 'હિરણ્યગર્ભ' મંત્રથી અથવા 'બ્રહ્માને નમસ્કાર' કહીને પૂજા કરવી.

અનન્તાગચ્છ ચક્રાઢ્ય કૂર્મ્મસ્થાહિગણેશ્વર। અધોદિશં રક્ષ રક્ષ અનન્તેશ નમોસ્તુ તે

'અનંત, આવો, ચક્ર ધારણ કરનાર, અહિગણોના સ્વામી, કૂર્મ પર બેસેલા; નીચેની દિશાની રક્ષા કરો, રક્ષા કરો; અનંતેશ, તમને નમસ્કાર.'

નમોસ્તુ સર્પેતિ યજેદનન્તાય નમોપિ વા

સર્પને નમસ્કાર કરવો, અનંતને યજ્ઞ અર્પણ કરવો અથવા માત્ર નમન કરવું — એમાંથી કોઈ પણ રીતે શ્રદ્ધાપૂર્વક નમવું જોઈએ.

ભગવાનુવાચ ભૂમેઃ પરિગ્રહં કુર્ય્યાત્ ક્ષિપેદ્ વ્રીહીંશ્ચ સર્ષપાન્। નારસિંહેન રક્ષોઘ્નાન્ પ્રોક્ષયેત્ પઞ્ચગવ્યતઃ

ભગવાને કહ્યું: જમીનને ઘેરવી, તેમાં ચોખા અને રાઈના દાણા છાંટવા, અને નરસિંહના મંત્રથી રક્ષણ માટે ગાયના પાંચ વસ્તુઓથી છાંટવું જોઈએ.

ભૂમિં ઘટે તુ સમ્પૂજ્ય સરત્ને સાઙ્ગકં હરિમ્। અસ્ત્રમન્ત્રેણ કરકં તત્ર ચાષ્ટશતં યજેત્

પાત્ર, રત્નો અને જરૂરી સામગ્રી સાથે જમીનનું યોગ્ય રીતે પૂજન કરીને, પીળા રંગ સાથે, શસ્ત્રમંત્રથી એકસો આઠ હોળી અર્પણ કરવી.

અચ્છિન્નધારયા સિઞ્ચન્ વ્રીહીન્ સંસ્કૃત્ય ધારયેત્। પ્રદક્ષિણં પરિભ્રામ્ય કલશં વિકિરોપરિ

અવિચલ ધારા વડે તૈયાર કરેલા ચોખા છાંટવા અને તેને રાખવું; પછી કળશને જમણાવટથી ફેરવીને તે વિસ્તાર પર વિખેરવું.

સવસ્ત્રે કલશે ભૂયઃ પૂજયેદચ્યુતં શ્રિયમ્। યોગે યોગેતિ મન્ત્રેણ ન્યસેચ્છય્યાન્તુ મણ્ડલે ષ

કળશ પર કપડું રાખીને ફરી અચ્યૂત અને શ્રીનું પૂજન કરવું; 'યોગે યોગે' મંત્રથી તેમને શય્યાના છ દિશામાં મંડળમાં સ્થાપિત કરવું.

કુશોપરિ તૂલિકાઞ્ચ શય્યાયાં દિગ્‌વિદિક્ષુ ચ। વિદ્યાધિપાન્ યજેદ્વિષ્ણું મધુઘાતં ત્રિવિક્રમમ્

શય્યા પર, કુશના પાંદડા અને તુલિકા સાથે, તથા દરેક દિશામાં, વિષ્ણુને જ્ઞાનના સ્વામી, મધુઘાત અને ત્રિવિક્રમ રૂપે પૂજવું.

વામનં દિક્ષુ વાય્વાદૌ શ્રીધરઞ્ચ હૃષીકપમ્। વિદ્યાધિપાન્ યજેદ્વિષ્ણું મધુગાતં ત્રિવિક્રમમ્

દિશાઓમાં, પવનથી શરૂ કરીને, વામન, શ્રીધર અને હૃષીકેશનું પૂજન કરવું; અને વિષ્ણુને જ્ઞાનના સ્વામી, મધુઘાત અને ત્રિવિક્રમ રૂપે પૂજવું.

અભ્યર્ચ્ય પઞ્ચાદૈશાન્યાં ચતુષ્કુમ્બે સવેદિકે। સ્નાનમણ્ડપકે સર્વદ્રવ્યાણ્યાનીય નિક્ષિપેત્

ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં પાંચ પાત્રો અને બેડી પર પૂજન કરીને, બધા સામગ્રીને સ્નાનમંડપમાં લાવીને ત્યાં મુકવી.

સ્નાનકુમ્ભેષુ કુમ્ભાં સ્તાં શ્ચતુર્દિક્ષ્વધિવાસયેત્। કલ્શાઃ સ્થાપનીયાસ્તુ અભિષેકાર્થમાદરાત્

સ્નાનકુંભોમાં ચાર દિશામાં કુંભો સ્થાપિત કરવું, અને કળશોને અભિષેક માટે યોગ્ય રીતે રાખવું.

વટોદુમ્બરકાશ્વત્થાંશ્વમ્પકાશોકશ્રી દ્રુમાન્ । પલાશાર્જુનપ્લક્ષાંસ્તુ કદમ્બવકુલામ્રકાન્

વટ, ઉદુમ્બર, અશ્વત્થ, ચંપક, અશોક, શ્રી, પલાશ, અર્જુન, પ્લક્ષ, કદંબ, બકુલ અને આંબા — આ વૃક્ષોની ડાળીઓ લાવવી.

પલ્લવાંસ્તુ સમાનીય પૂર્વકુમ્ભે વિનિક્ષિપેત્। પદ્મકં રોચનાં દૂર્વ્વા દર્ભપિઞ્જલમેવ ચ

કોચા પાંદડા લાવીને પૂર્વ કુંભમાં મૂકવા, સાથે પદમક, રોચના, દુર્વા અને દર્ભના ગાંઠ પણ રાખવા.

જાતીપુષ્પં કુન્દપુષ્પઞ્ચન્દનં રક્તચન્દનમ્। સિદ્ધાર્થં તગરઞ્ચૈવ તણ્ડુલં દક્ષિણે ન્યસેત્

જાતી અને કુન્દના ફૂલો, ચંદન, લાલ ચંદન, સિદ્ધાર્થ, તગર અને તાંદુલને જમણાવટ પર મૂકવા.

સુવર્ણં રજતઞ્ચૈવ કૂલદ્વયમૃદન્તથા। નદ્યાઃ સમુદ્રગામિન્યા વિશેષાત્ જાહ્રવીમૃદમ્

સોનાં, ચાંદી, બે પ્રકારની નદીકાંઠાની માટી અને ખાસ કરીને જાહ્નવી નદીની, જે સમુદ્ર તરફ વહે છે, એ માટી મૂકવી.

ગોમયઞ્ચ યવાન્ શાલીંસ્તિલાંશ્ચૈવાપરે ન્યસેત્। વિષ્ણુપર્ણી શ્યામલતાં ભૃઙ્ગરાજં શતાધરીમ્

ગોમય, જવ, શાલી, તલ, તથા વિષ્ણુપર્ણી, શ્યામલતા, ભૃંગરાજ અને શતાધરી છોડ પણ મૂકવા.