અગ્નિપુરાણમ્

વિભાગાદૂદ્‌ર્ધ્વમષ્ટાસ્રો દ્વ્યષ્ટાસ્રઃ સ્યાચ્છિવાંશકઃ। પાદાજ્જાન્તકો બ્રહ્મા નાભ્યન્તો વિષ્ણુરિત્યતઃ

વિભાજનથી ઉપર આઠકોણું થાય છે, બારકોણું શિવનો ભાગ છે; પગથી અંત સુધી બ્રહ્મા અને નાભિની અંદર વિષ્ણુ ગણાય છે.

મૂદ્‌ર્ધ્વાન્તો ભૂતભાગેશો વ્યક્તેઽવ્યક્તે ચ તદ્વતિ। પઞ્ચલિઙ્ગવ્યવસ્થાયાં શિરો વર્ત્તુલમુચ્યતે

અંધકારથી પરે રહેલા સર્વજીવોના સ્વામી, પ્રગટ અને અપ્રગટ બંનેમાં વિરાજમાન છે; પાંચ પ્રકારની રચનામાં, શિરસું ગોળ આકારનું કહેવાય છે.

છત્રાભં કુક્કુટાભં વા બાલેન્દુપ્રતિમાકૃતિઃ । એકૈકસ્ય ચતુર્ભેદૈઃ કામ્યભેદાત્ ફલં વદે

શિરસું ક્યારેક છત્રી જેવું, ક્યારેક કૂકડી જેવું કે ક્યારેક નવચંદ્ર જેવું દેખાય છે; દરેક આકારના ચાર પ્રકાર હોય છે અને તે પ્રમાણે ફળ મળે છે.

લિઙ્ગમસ્તકવિસ્તારં વસુભક્તન્તુ કારયેત્। આદ્યભાગં ચતુર્દ્ધા તુ વિસ્તારોચ્છાયતો ભજેત્

લિંગના શિરસું યોગ્ય ભાગોમાં વિભાજિત કરવું જોઈએ; આગળનો ભાગ પહોળાઈ અને ઊંચાઈ પ્રમાણે ચાર ભાગમાં વહેંચવો.

ચત્વારિ તત્ર સૂત્રાણિ ભાગભાગાનુપાતનાત્। પુણ્ડરીકન્તુ ભાગેન વિશાલાખ્યં વિલોપનાત્

ત્યાં ચાર દોરા, દરેક ભાગ પ્રમાણે, રાખવા; એક ભાગથી કમળ, અને ભાગ છોડવાથી વિશાળ નામ મળે છે.

ત્રિશાતનાત્તુ શ્રીવત્સં શત્રુકૃદ્વેદલોપનાત્। શિરઃ સર્વસમે શ્રેષ્ઠં કુક્કુટાભં સુરાહ્વયે

ત્રણ ભાગથી શ્રીવત્સ, દુશ્મનનો ભાગ છોડવાથી વિભાજન થાય છે; બધા શિરોમાં, સર્વે બાજુ સમાન હોય તે શ્રેષ્ઠ છે અને કૂકડી જેવું શિરસું દેવતુલ્ય કહેવાય છે.

ચતુર્ભાગાત્મકે લિઙ્ગે ત્રપુષં દ્વયલોપનાત્। અનાદ્યસ્ય શિરઃ પ્રોક્તમર્દ્ધચન્દ્રં શિરઃ શ્રૃણુ

ચાર ભાગવાળું લિંગ હોય ત્યારે બે ભાગ છોડવાથી શિરસું ટીન જેવું કહેવાય છે; અનાદિનું શિરસું અર્ધચંદ્ર જેવું કહેવાય છે—શિરસાં વિષે સાંભળો.

અંશાત્ પ્રાન્તે યુગાંશૈશ્ચ ત્વેકહાન્યામૃતાક્ષકમ્ । પૂર્ણવાલેન્દુકુમુદં દ્વિત્રિવેદક્ષયાત્ ક્રમાત્

છેલ્લા ભાગથી, જોડાં ભાગો સાથે, એક દિવસે અમર ચિહ્ન થાય છે; બે કે ત્રણ ભાગ ઓછા કરતાં પૂર્ણચંદ્ર, અર્ધચંદ્ર અને કમળ ક્રમશઃ થાય છે.

ચતુસ્ત્રિરેકવદનં સુખલિઙ્ગમતઃ શ્રૃણુ। પૂજાભાગં પ્રકર્ત્તવ્યં મર્ત્ત્યગ્નિપદકલ્પિતમ્

હવે ચાર, ત્રણ કે એક મુખવાળું શુભ લિંગ સાંભળો; પૂજાનો ભાગ મનુષ્ય, અગ્નિ અને પગ પ્રમાણે બનાવવો.

અર્ક્કાશંપૂર્વવત્ ત્યક્ત્વા ષટ સ્થાનાનિ વિવર્ત્તયેત્। શિરોન્નતિઃ પ્રકર્ત્તવ્યા લલાટં નાસિકા તતઃ

સૂર્ય જેવો આકાર જેમ પહેલાં હતો તેમ રાખી, છ સ્થાન તૈયાર કરવા; શિરસું ઊંચું બનાવવું, પછી કપાળ અને નાક બનાવવી.

વદનં ચિવુકં ગ્રીવા યુગભાગૈર્ભુજાક્ષિભિઃ। કરાભ્યાં મુકુલીકૃત્ય પ્રતિમાયાઃ પ્રમાણતઃ

મુખ, ચિબુક અને ગળું, હાથ અને આંખના ભાગ પ્રમાણે બનાવવું; હાથ કળિયાં જેવાં રાખી, પ્રતિમાની માપ પ્રમાણે તૈયાર કરવું.

મુખં પ્રતિ સમઃ કાર્યા વિસ્તારાદષ્ટમાંશતઃ। ચતુર્મુખં મયા પ્રોક્તં ત્રિમુખઞ્ચોચ્યતે શ્રૃણુ

મુખને પહોળાઈના આઠમા ભાગ જેટલું સમાન બનાવવું; મેં ચાર મુખવાળાનું વર્ણન કર્યું છે, હવે ત્રણ મુખવાળાનું સાંભળો.

કર્ણપાદાધિકાસ્તસ્ય લલાટાદીનિ નિર્દિશેત્। ભુજૌ ચતુર્ભિર્ભાગૈમ્તુ કર્ત્તવ્યૌ પઞ્ચિમોર્જિતમ્

તેમાં કાન અને પગ વધારે સ્પષ્ટ રાખવા; કપાળ વગેરે દર્શાવવું અને બંને હાથ ચાર ભાગમાં, પાંચમો ભાગ છોડીને બનાવવા.

વિસ્તરાદષ્ટમાંશેન મુખાનાં પ્રતિનિર્ગમઃ। એકવક્ત્રં તથા કાર્ય્યં પૂર્વસ્યાં સૌમ્યલોચનમ્

મુખો પહોળાઈના આઠમા ભાગથી બહાર આવે છે; એ જ રીતે એક મુખવાળું પણ બનાવવું, પૂર્વ દિશામાં શાંત આંખો સાથે.

લલાટનાસિકાવક્ત્રગ્નીવાયાઞ્ચ વિવર્ત્તયેત્। ભુજાચ્ચ પઞ્ચમાંશેન ભુજહીનં વિવર્તયેત્

કપાળ, નાક, મુખ અને ગળું બનાવવું; હાથ પાંચમા ભાગથી બનાવવા, અને જો હાથ ન હોય તો છોડવા.

વિસ્તારસ્ય ષડંશેન મુખૈર્નિર્ગમનં હિતમ્। સર્વષાં મુખલિઙ્ગાનાં ત્રપુષં વાથ કુક્કુટમ્

મુખો પહોળાઈના છઠ્ઠા ભાગથી બહાર આવે એ યોગ્ય છે; બધા મુખવાળા લિંગ માટે ટીન અથવા કૂકડી જેવો આકાર યોગ્ય છે.

ભગવાનુવાચ અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રતિમાનાન્તુ પિણ્ડિકામ્। દૈર્ઘ્યેણ પ્રતિમાતુલ્યા તદર્દ્ધેન તુ વિસ્તૃતા

ભગવાને કહ્યું: હવે હું પ્રતિમાના પિંડિકા સમજાવું છું; તેની લંબાઈ પ્રતિમાની જેટલી અને પહોળાઈ એના અડધા જેટલી હોવી જોઈએ.

ઉચ્છિતાયામતોર્દ્ધેન સુવિસ્તારાર્દ્ધભાગતઃ। તૃતીયેન તુ વા તુલ્યં તત્ત્રિભાગેણ મેખલા

ઊંચાઈ લંબાઈના અડધા જેટલી, અથવા બહુ પહોળી હોય તો ત્રીજા ભાગ જેટલી; મીઠી ત્રણ ભાગમાં હોવી જોઈએ.

ખાતં ચ તત્‌પ્રમાણં તુ કિઞ્ચિદુત્તરતો નતમ્। વિસ્તારસ્ય ચતુર્થેન પ્રણાલસ્ય વિનિર્ગમઃ

ખાડું પણ એ જ માપનું, થોડું ઉત્તર તરફ ઝુકેલું હોવું જોઈએ; ચેનલ માટેનું છિદ્ર પહોળાઈના ચોથા ભાગથી કરવું.

સમમૂલસ્ય વિસ્તારમગ્ને કુર્ય્યાત્તદર્દ્ધતઃ। વિસ્તારસ્ય તૃતીયેન તોયમાર્ગન્તુ કારયેત્

મૂળની પહોળાઈ સમાન રાખવી, અને તેની લંબાઈ તેનો અડધો ભાગ રાખવો. લંબાઈના તૃતીયાંશ જેટલું પાણીનું નાળું બનાવવું.

ઉચ્છાયં પૂર્વવત્ કુર્ય્યાદ્ભાગષોડશસઙ્‌ખ્યયા। અધઃ ષટ્કં દ્વિભાગન્તુ કણ્ઠં કુર્યાત્ત્રિભાગકમ્

છાયાવાળો ભાગ પહેલાની જેમ, સોળ ભાગના પ્રમાણથી બનાવવો. નીચેનો ભાગ છ એકમનો, ગળો બે ભાગનો અને કંઠ ત્રણ ભાગનો રાખવો.

શેષાસ્ત્વેકૈકશઃ કાર્યાઃ પ્રતિષ્ઠાનિર્ગમાસ્તથા। પટ્ટિકા પિણ્ડિકા ચેયં સામાન્યપ્રતિમાસુ ચ

બાકીનાં બધા ભાગો અલગ અલગ બનાવવાના છે, અને પાયાનો ભાગ તથા બહાર નીકળવાનો માર્ગ પણ. પટ્ટી અને પિંડિકા દરેક પ્રતિમામાં સામાન્ય રીતે હોય છે.

પ્રાસાદદ્વારમાનેન પ્રતિમાદ્વારમુચ્યતે । ગજવ્યાલકસંયુક્તા પ્રભા સ્યાત્ પ્રતિમાસુ ચ

પ્રતિમાનું દ્વાર મંદિરના દ્વારના માપ પ્રમાણે રાખવું. પ્રતિમાની પ્રભા હાથી અને વ્યાલથી શોભાયમાન હોવી જોઈએ.

પિણ્ડિકાપિ યથાશોભં કર્ત્તવ્યા સતતં હરેઃ। સર્વેષામેવ દેવાનાં વિષ્ણૂક્તં માનમુચ્યતે। દેવીનામપિ સર્વાસં લક્ષ્મ્યુક્તં માનમુચ્યતે

પિંડિકા હંમેશા હરિ માટે યોગ્ય રીતે બનાવવી. બધા દેવતાઓ માટે વિષ્ણુએ કહેલું માપ રાખવું અને તમામ દેવીમાતાઓ માટે લક્ષ્મીએ જણાવેલું માપ રાખવું.

દિક્પાલયાગકથનં ભગવાનુવાચ પ્રતિષ્ઠાપઞ્ચકં વક્ષ્યે પ્રતિમાત્મા તુ પૂરુષઃ ।૫૬.૦૦૧ પ્રકૃતિઃ પિણ્ડિકા લક્ષ્મીઃ પ્રતિષ્ઠા યોગકસ્તયોઃ ॥૫૬.૦૦૧ ઇચ્છાફલાર્થિભિસ્તસ્માત્પ્રતિષ્ઠા ક્રિયતે નરૈઃ ।૫૬.૦૦૨ ગર્ભસૂત્રં તુ નિઃસાર્ય(૨) પ્રાસાદસ્યાગ્રતો ગુરુઃ ॥૫૬.૦૦૨ અષ્ટષોડશવિંશાન્તં મણ્ડપઞ્ચાધમાદિકમ્ ।૫૬.૦૦૩ સ્નાનં કલશાર્થઞ્ચ યાગદ્રવ્યાર્થમર્ધતઃ ॥૫૬.૦૦૩ ત્રિભાગેણાર્ધભાગેન વેદિં કુર્યાત્તુ શોભનામ્ ।૫૬.૦૦૪ કલશૈર્ઘટિકાભિશ્ચ વિતાનાદ્યૈશ્ચ ભૂષયેત્ ॥૫૬.૦૦૪ પઞ્ચગવ્યેન સમ્પ્રોક્ષ્ય સર્વદ્રવ્યાણિ ધારયેત્ ।૫૬.૦૦૫ અલઙ્કૃતો ગુરુર્વિષ્ણું ધ્યાત્વાત્માનં પ્રપૂજયેત્ ॥૫૬.૦૦૫ અઙ્ગુલીયપ્રભૃતિભિર્મૂર્તિપાન્ વલયાદિભિઃ ।૫૬.૦૦૬ કુણ્ડે કુણ્ડે સ્થાપયેચ્ચ મૂર્તિપાંસ્તત્ર પારગાન્ ॥૫૬.૦૦૬ ચતુષ્કોણે ચાર્ધકોણે વર્તુલે પદ્મસન્નિભે ।૫૬.૦૦૭ પૂર્વાદૌ તોરણાર્થન્તુ પિપ્પલોડુમ્બરૌ વટં ॥૫૬.૦૦૭ પ્લક્ષં સુશોભનં પૂર્વં સુભદ્રન્દક્ષતોરણં ।૫૬.૦૦૮ સુકર્મ ચ સુહોત્રઞ્ચ આપ્યે સૌમ્યે સમુચ્છ્રયમ્ ॥૫૬.૦૦૮ પઞ્ચહસ્તં તુ સંસ્થાપ્ય સ્યોનાપૃથ્વીતિ પૂજયેત્ ।૫૬.૦૦૯ તોરણસ્તમ્ભમૂલે તુ કલશાન્મઙ્ગલાઙ્કુરાન્ ॥૫૬.૦૦૯ પ્રદદ્યાદુપરિષ્ટાચ્ચ કુર્યાચ્ચક્રં સુદર્શનં ।૫૬.૦૧૦ પઞ્ચહસ્તપ્રમાણન્તુ ધ્વજં કુર્યાદ્દ્વિચક્ષણઃ ॥૫૬.૦૧૦ વૈપુલ્યં ચાસ્ય કુર્વીત ષોડશાઙ્ગુલસન્મિતં ।૫૬.૦૧૧ સપ્તહસ્તોચ્છ્રિતં વાસ્ય કુર્યાત્કુણ્ડં સુરોત્તમ(૧) ॥૫૬.૦૧૧ અરુણોગ્નિનિભશ્ચૈવ કૃષ્ણઃ શુક્લોથ પીતકઃ ।૫૬.૦૧૨ રક્તવર્ણસ્તથા શ્વેતઃ શ્વેતવર્ણાદિકક્રમાત્ (૨) ॥૫૬.૦૧૨ કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ચ પુણ્ડરીકોથ વામનઃ ।૫૬.૦૧૩ શઙ્કુકર્ણઃ સર્વનેત્રઃ સુમુખઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ॥૫૬.૦૧૩ પૂજ્યા કોટિગુણૈર્યુક્તાઃ પૂર્વાદ્યા ધ્વજદેવતાઃ ।૫૬.૦૧૪ જલાઢકસુપૂરાસ્તુ પક્વવિમ્બોપમા ઘટાઃ ॥૫૬.૦૧૪ અષ્ટાવિંશાધિકશતં કાલમણ્ડનવર્જિતાઃ ।૫૬.૦૧૫ સહિરણ્યા વસ્ત્રકણ્ઠાઃ સોદકાસ્તોરણાદ્વહિઃ ॥૫૬.૦૧૫ ઘટાઃ સ્થાપ્યાશ્ચ પૂર્વાદૌ વેદિકાયાશ્ચ કોણગાન્ ।૫૬.૦૧૬ ચતુરઃ સ્થાપયેત્કુમ્ભાનાજિઘ્રેતિ ચ મન્ત્રતઃ ॥૫૬.૦૧૬ કુમ્ભેષ્વાવાહ્ય શક્રાદીન્ પૂર્વાદૌ પૂજયેત્ક્રમાત્ ।૫૬.૦૧૭ ઇન્દ્રાગચ્છ દેવરાજ વજ્રહસ્ત ગજસ્થિત ॥૫૬.૦૧૭ પૂર્વદ્વારઞ્ચ મે રક્ષ દેવૈઃ સહ નમોસ્તુ તે ।૫૬.૦૧૮ ત્રાતારમિન્દ્રમન્ત્રેણ અર્ચયિત્વા યજેદ્બુધઃ ॥૫૬.૦૧૮ આગચ્છાગ્રે શક્તિયુત(૧) ચ્છાગસ્થ બલસંયુત ।૫૬.૦૧૯ રક્ષાગ્નેયીં દિશં દેવૈઃ પૂજાં ગૃહ નમોસ્તુ તે ॥૫૬.૦૧૯ અગ્નિમૂર્ધેતિમન્ત્રેણ(૨) યજેદ્વા આગ્નેય નમઃ ।૫૬.૦૨૦ મહિષસ્થ યમાગચ્છ દણ્ડહસ્ત મહાબલ ॥૫૬.૦૨૦ રક્ષ ત્વં દક્ષિણદ્વારં વૈવસ્વત નમોસ્તુ તે ।૫૬.૦૨૧ વૈવસ્વતં સઙ્ગમનમિત્યનેન યજેદ્યમં ॥૫૬.૦૨૧ નૈર્ઋતાગચ્છ ખડ્ગાઢ્ય બલવાહનસંયુત(૩) ।૫૬.૦૨૨ ઇદમર્ઘ્યમિદં પાદ્યં રક્ષ ત્વં નૈર્ઋતીં દિશં ॥૫૬.૦૨૨ એષ તે નૈર્ઋતે મન્ત્રેણ યજેદર્ઘ્યાદિભિર્નરઃ ।૫૬.૦૨૩ મકરારૂઢ વરુણ પાશહસ્ત મહાબલ ॥૫૬.૦૨૩ આગચ્છ પશ્ચિમં દ્વારં રક્ષ રક્ષ નમોસ્તુ તે ।૫૬.૦૨૪ ઉરું હિ રાજા વરુણં યજેદર્ઘ્યાદિભિર્ગુરુઃ ॥૫૬.૦૨૪ આગચ્છ વાયો સબલ ધ્વજહસ્ત સવાહન ।૫૬.૦૨૫ વાયવ્યં રક્ષ દેવૈસ્ત્વં સમરુદ્ભિર્નમોસ્તુ તે ॥૫૬.૦૨૫ વાત ઇત્યાદિભિશ્ચાર્વેદોન્નમો વાયવેપિ વા ।૫૬.૦૨૬ આગચ્છ સોમ સબલા ગદાહસ્ત સવાહન ॥૫૬.૦૨૬ રક્ષ ત્વમુત્તરદ્વારં સકુવેર નમોસ્તુ તે ।૫૬.૦૨૭ સોમં રાજાનમિતિ વા યજેત્સોમાય વૈ નમઃ ॥૫૬.૦૨૭ આગચ્છેશાન સબલ શૂલહસ્ત વૃષસ્થિત ।૫૬.૦૨૮ યજ્ઞમણ્ડપસ્યૈશાનીં દિશં રક્ષ નમોસ્તુ તે ॥૫૬.૦૨૮ ઈશાનમસ્યેતિ યજેદીશાનાય નમોપિ વા ।૫૬.૦૨૯ બ્રહ્મન્નાગચ્છ હંસસ્થ સ્રુક્સ્રુવવ્યગ્રહસ્તક ॥૫૬.૦૨૯ સલોકોર્ધ્વાં દિશં રક્ષ યજ્ઞસ્યાજ નમોસ્તુ તે ।૫૬.૦૩૦ હિરણ્યગર્ભેતિ યજેન્નમસ્તે બ્રહ્મણેપિ વા ॥૫૬.૦૩૦ અનન્તાગચ્છ ચક્રાઢ્ય કૂર્મસ્થાહિગણેશ્વર ।૫૬.૦૩૧ અધોદિશં રક્ષ રક્ષ અનન્તેશ નમોસ્તુ તે ।૫૬.૦૩૧ નમોસ્તુ સર્પેતિ યજેદનન્તાય નમોપિ વા ॥૫૬.૦૩૧ ઇત્યાદિમહાપુરાણે આગ્નેયે દિક્પતિયાગો નામ ષટ્પઞ્ચાશત્તમોધ્યાયઃ ॥ ભગવાનુવાચ પ્રતિષ્ઠાપઞ્ચકં વક્ષ્યે પ્રતિમાત્મા તુ પૂરુષઃ। પિણ્ડિકા લક્ષ્મીઃ પ્રતિષ્ઠા યોગકસ્તયોઃ

ઇચ્છાફલાર્થિભિસ્તસ્માત્પ્રતિષ્ઠા ક્રિયતે નરૈઃ। ગર્ભસૂત્રં તુ નિઃ સાર્ય પ્રાસાદસ્યાગ્રતો ગુરુઃ

માટે, જે મનુષ્યો ઈચ્છિત ફળ મેળવવા માંગે છે, તેઓ પ્રતિષ્ઠા કરે છે. ગુરુએ મંદિરની સામે ગર્ભસૂત્ર ખેંચવું જોઈએ.

અષ્ટષોડશવિંશાન્તં મણ્ડપઞ્ચાધમાદિકમ્। સ્નાનાર્થં કલશાર્થઞ્ચ યાગદ્રવ્યાર્થમર્દ્ધતઃ

આઠ, સોળ અને વીસ સુધીના ભાગોમાં મંડપ અને તેના નીચલા ભાગો બનાવવાના છે. સ્નાન માટે, કળશ માટે અને યાગના સામાનના અડધા ભાગ માટે પણ.

ત્રિભાગેણાર્દ્ધભાગેન વેદિં કુર્યાત્તુ શોભનામ્। કલશૈર્ઘટિકાભિશ્ચ વિતાનાદ્યૈશ્ચ ભૂષયેત્

વેદી ત્રણ ભાગ અને અડધા ભાગના માપથી સુંદર બનાવવી. તેને કળશ, ઘડીઓ, છત્ર અને અન્ય શોભા વસ્તુઓથી સજાવવી.

પઞ્ચગવ્યેન સમ્પ્રોક્ષ્ય સર્વદ્રવ્યાણિ ધારયેત્। અલઙ્કૃતો ગુરુર્વિષ્ણું ધ્યાત્વાત્માનં પ્રપૂજયેત્

પંચગવ્યથી બધું છાંટીને, તમામ સામગ્રી ગોઠવવી. શોભાયમાન ગુરુએ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને પોતાનું પૂજન કરવું.