અગ્નિપુરાણમ્

સ્થિરદીર્ઘપ્રમેયાત્તુ દ્વારગર્ભકરાત્મિકા। ભાગેશઞ્ચાપ્યમીશઞ્ચ દેવેજ્યન્તુલ્યસંજ્ઞિતમ્

સ્થિર, લાંબું અને માપી શકાય એવું, દરવાજો, ગર્ભ અને હાથના સ્વરૂપવાળું; ભગવાનના ભાગ અને ભગવાન સાથે, તે પૂજ્ય દેવતાને સમાન કહેવાય છે.

ચત્વારિ લિઙ્ગરુપાણિ વિષ્કમ્બેણ તુ લક્ષયેત્। દીર્ઘમાયાન્વિતં કૃત્વા લિઙ્ગં કુર્ય્યાત્ ત્રિરૂપકમ્

લિંગના વ્યાસથી ચાર રૂપ ઓળખવા, લાંબાઈ સાથે લિંગને ત્રણ રૂપમાં બનાવવું.

ચતુરષ્ટાષ્ટવૃત્તઞ્ચ તત્તવત્રયગુણાત્મકમ્ । લિઙ્ગાનામીપ્સિતં દૈર્ધ્યં તેન કૃત્વા ઙ્ગુલાનિ વૈ

ચાર, આઠ અને આઠ વર્તુળો સાથે, ત્રણ તત્વના ગુણવાળું; લિંગની ઇચ્છિત લંબાઈ આ રીતે આંગળીઓમાં માપવી.

ધ્વજાદ્યાયૈઃ સુરૈર્ભૂતૈઃ શિખિભિર્વ્વા હરેત્ કૃતિમ્। તાન્યઙ્ગુલાનિ ચચ્છેષં લક્ષયેચ્ચ શુભાશુભમ્

ધ્વજથી શરૂ કરીને દેવો, ભૂતો કે મોરથી માપવું; બાકી રહેલી આંગળીઓ શુભ કે અશુભ ગણવી.

ધ્વજાદ્યા ધ્વજસિંહેભવૃષા શ્રેષ્ઠાઃ પરે શુભાઃ। ખરેષુ ષડ્‌જગાન્ધારપઞ્ચમાઃ શુભદાયકાઃ

ધ્વજથી શરૂ કરેલા ધ્વજ, સિંહ અને વૃષભ શ્રેષ્ઠ અને શુભ છે; ગધેડામાં ષડ્જ, ગાંધાર અને પંચમ શુભ ફળ આપનાર છે.

ભૂતેષુ ચ શૂબા ભૂઃ સ્યાદગ્નિષ્વાહવનીયકઃ। ઉત્તાયામસ્ય ચાર્દ્ધાશે નાગાંશૈર્ભાજિતે ક્રમાત્

ભૂતોમાં ભૂ શુભ છે અને અગ્નિમાં આહવનીય શુભ છે; ઊંચા માપના અડધા ભાગમાં, નાગના ભાગથી ક્રમશઃ વહેંચવું.

રસભૂતાં શષષ્ઠાંશત્ર્યંશાધિકશરૈર્ભવેત્। આઢ્યાનાધ્યસુરેજ્યાર્કતુલ્યાનાઞ્ચતુરસ્રતા

રસ અને તત્વના ભાગો અને ત્રેસઠ ભાગ વધારે તીરો સાથે, ધનિક, નીચા, પૂજ્ય અને સૂર્ય સમાનમાં ચતુરસ્ર સ્વરૂપ મળે છે.

પઞ્ચમં વર્દ્ધમાનાખ્યં વ્યાસાન્નાહપ્રવૃદ્ધિતઃ। દ્વિધા ભેદા બહૂન્યત્ર વક્ષ્યન્તે વિશ્વકર્મ્મતઃ

પાંચમું વધતું કહેવાય છે, વ્યાસ અને દિવસથી વધે છે; બે ભાગ અને અનેક પ્રકારના વિભાજન વિશ્વકર્મા પ્રમાણે અહીં સમજાવાશે.

આઢ્યાદીનાં ત્રિધા સ્થૌલ્યાદ્યવધૂતં તદષ્યથ । ત્રિધા હસ્તાકજ્જિનાખ્યઞ્ચ યુક્તં સર્વસમેન ચ ।। ૨૯ પઞ્ચવિંશતિલિઙ્ગાનિ નાદ્યે દેવાર્ચ્ચિતે તથા। પઞ્ચસપ્તભિરેકત્વાજ્જિનૈર્ભક્તૈર્ભવન્તિ

ધનિક અને બીજાના ત્રણ પ્રકારના જાડાઈ નિર્ધારિત થાય છે; હાથ, એડી વગેરે ત્રણ ભાગ અને બધું સરખું જોડાય છે. પ્રથમમાં પચ્ચીસ લિંગ દેવો દ્વારા પૂજાય છે; પાંચ, સાત અને એકથી ભક્તો બનાવે છે.

ચતુર્દશસહસ્ત્રાણિ ચતુર્દશશતાનિ ચ। એવમષ્ટાઙર઼્ગુલવિસ્તારો નવૈકકરગર્ભતઃ ।। ૩૧ તેષાં કોણાર્દ્ધકોણસ્થૈશ્ચિન્ત્યાત્ કોણાનિ સૂત્રકૈઃ। વિસ્તારં મધ્યતઃ કૃત્વા સ્થાપ્યં વા મધ્યતસ્ત્રયમ્

ચૌદ હજાર અને ચૌદ સો; આ રીતે આઠ આંગળી પહોળાઈ અને નવ એકલ હાથના ગર્ભથી. એમાં અડધા અને ચોથા કોણે દોરાથી વિચારવા; મધ્યમાં પહોળાઈ રાખવી અને ત્રણ પણ મધ્યમાં ગોઠવવા.

વિભાગાદૂદ્‌ર્ધ્વમષ્ટાસ્રો દ્વ્યષ્ટાસ્રઃ સ્યાચ્છિવાંશકઃ। પાદાજ્જાન્તકો બ્રહ્મા નાભ્યન્તો વિષ્ણુરિત્યતઃ

વિભાજનથી ઉપર આઠકોણું થાય છે, બારકોણું શિવનો ભાગ છે; પગથી અંત સુધી બ્રહ્મા અને નાભિની અંદર વિષ્ણુ ગણાય છે.

મૂદ્‌ર્ધ્વાન્તો ભૂતભાગેશો વ્યક્તેઽવ્યક્તે ચ તદ્વતિ। પઞ્ચલિઙ્ગવ્યવસ્થાયાં શિરો વર્ત્તુલમુચ્યતે

અંધકારથી પરે રહેલા સર્વજીવોના સ્વામી, પ્રગટ અને અપ્રગટ બંનેમાં વિરાજમાન છે; પાંચ પ્રકારની રચનામાં, શિરસું ગોળ આકારનું કહેવાય છે.

છત્રાભં કુક્કુટાભં વા બાલેન્દુપ્રતિમાકૃતિઃ । એકૈકસ્ય ચતુર્ભેદૈઃ કામ્યભેદાત્ ફલં વદે

શિરસું ક્યારેક છત્રી જેવું, ક્યારેક કૂકડી જેવું કે ક્યારેક નવચંદ્ર જેવું દેખાય છે; દરેક આકારના ચાર પ્રકાર હોય છે અને તે પ્રમાણે ફળ મળે છે.

લિઙ્ગમસ્તકવિસ્તારં વસુભક્તન્તુ કારયેત્। આદ્યભાગં ચતુર્દ્ધા તુ વિસ્તારોચ્છાયતો ભજેત્

લિંગના શિરસું યોગ્ય ભાગોમાં વિભાજિત કરવું જોઈએ; આગળનો ભાગ પહોળાઈ અને ઊંચાઈ પ્રમાણે ચાર ભાગમાં વહેંચવો.

ચત્વારિ તત્ર સૂત્રાણિ ભાગભાગાનુપાતનાત્। પુણ્ડરીકન્તુ ભાગેન વિશાલાખ્યં વિલોપનાત્

ત્યાં ચાર દોરા, દરેક ભાગ પ્રમાણે, રાખવા; એક ભાગથી કમળ, અને ભાગ છોડવાથી વિશાળ નામ મળે છે.

ત્રિશાતનાત્તુ શ્રીવત્સં શત્રુકૃદ્વેદલોપનાત્। શિરઃ સર્વસમે શ્રેષ્ઠં કુક્કુટાભં સુરાહ્વયે

ત્રણ ભાગથી શ્રીવત્સ, દુશ્મનનો ભાગ છોડવાથી વિભાજન થાય છે; બધા શિરોમાં, સર્વે બાજુ સમાન હોય તે શ્રેષ્ઠ છે અને કૂકડી જેવું શિરસું દેવતુલ્ય કહેવાય છે.

ચતુર્ભાગાત્મકે લિઙ્ગે ત્રપુષં દ્વયલોપનાત્। અનાદ્યસ્ય શિરઃ પ્રોક્તમર્દ્ધચન્દ્રં શિરઃ શ્રૃણુ

ચાર ભાગવાળું લિંગ હોય ત્યારે બે ભાગ છોડવાથી શિરસું ટીન જેવું કહેવાય છે; અનાદિનું શિરસું અર્ધચંદ્ર જેવું કહેવાય છે—શિરસાં વિષે સાંભળો.

અંશાત્ પ્રાન્તે યુગાંશૈશ્ચ ત્વેકહાન્યામૃતાક્ષકમ્ । પૂર્ણવાલેન્દુકુમુદં દ્વિત્રિવેદક્ષયાત્ ક્રમાત્

છેલ્લા ભાગથી, જોડાં ભાગો સાથે, એક દિવસે અમર ચિહ્ન થાય છે; બે કે ત્રણ ભાગ ઓછા કરતાં પૂર્ણચંદ્ર, અર્ધચંદ્ર અને કમળ ક્રમશઃ થાય છે.

ચતુસ્ત્રિરેકવદનં સુખલિઙ્ગમતઃ શ્રૃણુ। પૂજાભાગં પ્રકર્ત્તવ્યં મર્ત્ત્યગ્નિપદકલ્પિતમ્

હવે ચાર, ત્રણ કે એક મુખવાળું શુભ લિંગ સાંભળો; પૂજાનો ભાગ મનુષ્ય, અગ્નિ અને પગ પ્રમાણે બનાવવો.

અર્ક્કાશંપૂર્વવત્ ત્યક્ત્વા ષટ સ્થાનાનિ વિવર્ત્તયેત્। શિરોન્નતિઃ પ્રકર્ત્તવ્યા લલાટં નાસિકા તતઃ

સૂર્ય જેવો આકાર જેમ પહેલાં હતો તેમ રાખી, છ સ્થાન તૈયાર કરવા; શિરસું ઊંચું બનાવવું, પછી કપાળ અને નાક બનાવવી.

વદનં ચિવુકં ગ્રીવા યુગભાગૈર્ભુજાક્ષિભિઃ। કરાભ્યાં મુકુલીકૃત્ય પ્રતિમાયાઃ પ્રમાણતઃ

મુખ, ચિબુક અને ગળું, હાથ અને આંખના ભાગ પ્રમાણે બનાવવું; હાથ કળિયાં જેવાં રાખી, પ્રતિમાની માપ પ્રમાણે તૈયાર કરવું.

મુખં પ્રતિ સમઃ કાર્યા વિસ્તારાદષ્ટમાંશતઃ। ચતુર્મુખં મયા પ્રોક્તં ત્રિમુખઞ્ચોચ્યતે શ્રૃણુ

મુખને પહોળાઈના આઠમા ભાગ જેટલું સમાન બનાવવું; મેં ચાર મુખવાળાનું વર્ણન કર્યું છે, હવે ત્રણ મુખવાળાનું સાંભળો.

કર્ણપાદાધિકાસ્તસ્ય લલાટાદીનિ નિર્દિશેત્। ભુજૌ ચતુર્ભિર્ભાગૈમ્તુ કર્ત્તવ્યૌ પઞ્ચિમોર્જિતમ્

તેમાં કાન અને પગ વધારે સ્પષ્ટ રાખવા; કપાળ વગેરે દર્શાવવું અને બંને હાથ ચાર ભાગમાં, પાંચમો ભાગ છોડીને બનાવવા.

વિસ્તરાદષ્ટમાંશેન મુખાનાં પ્રતિનિર્ગમઃ। એકવક્ત્રં તથા કાર્ય્યં પૂર્વસ્યાં સૌમ્યલોચનમ્

મુખો પહોળાઈના આઠમા ભાગથી બહાર આવે છે; એ જ રીતે એક મુખવાળું પણ બનાવવું, પૂર્વ દિશામાં શાંત આંખો સાથે.

લલાટનાસિકાવક્ત્રગ્નીવાયાઞ્ચ વિવર્ત્તયેત્। ભુજાચ્ચ પઞ્ચમાંશેન ભુજહીનં વિવર્તયેત્

કપાળ, નાક, મુખ અને ગળું બનાવવું; હાથ પાંચમા ભાગથી બનાવવા, અને જો હાથ ન હોય તો છોડવા.

વિસ્તારસ્ય ષડંશેન મુખૈર્નિર્ગમનં હિતમ્। સર્વષાં મુખલિઙ્ગાનાં ત્રપુષં વાથ કુક્કુટમ્

મુખો પહોળાઈના છઠ્ઠા ભાગથી બહાર આવે એ યોગ્ય છે; બધા મુખવાળા લિંગ માટે ટીન અથવા કૂકડી જેવો આકાર યોગ્ય છે.

ભગવાનુવાચ અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રતિમાનાન્તુ પિણ્ડિકામ્। દૈર્ઘ્યેણ પ્રતિમાતુલ્યા તદર્દ્ધેન તુ વિસ્તૃતા

ભગવાને કહ્યું: હવે હું પ્રતિમાના પિંડિકા સમજાવું છું; તેની લંબાઈ પ્રતિમાની જેટલી અને પહોળાઈ એના અડધા જેટલી હોવી જોઈએ.

ઉચ્છિતાયામતોર્દ્ધેન સુવિસ્તારાર્દ્ધભાગતઃ। તૃતીયેન તુ વા તુલ્યં તત્ત્રિભાગેણ મેખલા

ઊંચાઈ લંબાઈના અડધા જેટલી, અથવા બહુ પહોળી હોય તો ત્રીજા ભાગ જેટલી; મીઠી ત્રણ ભાગમાં હોવી જોઈએ.

ખાતં ચ તત્‌પ્રમાણં તુ કિઞ્ચિદુત્તરતો નતમ્। વિસ્તારસ્ય ચતુર્થેન પ્રણાલસ્ય વિનિર્ગમઃ

ખાડું પણ એ જ માપનું, થોડું ઉત્તર તરફ ઝુકેલું હોવું જોઈએ; ચેનલ માટેનું છિદ્ર પહોળાઈના ચોથા ભાગથી કરવું.